सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

विषयसद्भावोऽपेक्षणीयः स्यात् । अपि तु भ्रमः । आस्वादनस्य रसविषय-
कत्वव्यवहारस्तु रत्यादिविषयकत्वालम्बनः' इत्यपि वदन्ति ॥
एतैश्च स्वात्मनि दुष्यन्तत्वधर्मितावच्छेदकशकुन्तलादिविषयकरति
वैशिष्ट्यावगाही, स्वात्मत्वविशिष्टे शकुन्तलादिविषयकरतिविशिष्टदुष्यन्त-
तादात्म्यावगाही, स्वात्मत्वविशिष्टे दुष्यन्तत्वशकुन्तलाविषयकरत्योर्वै-
व्यवहार आस्वादविषयीभूते रत्यादौ रसत्वारोपनिबन्धन इत्याह—आस्वादन-
स्येत्यादिना । 'राहोःशिरः' इतिवदभेदाधिकैव रसस्येति षष्ठीत्यपि समाधा-
नान्तरमूह्यम् ।
विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावादुक्तबोधस्य रसत्वेनाभिमतस्य त्रैविध्यं
दर्शयति—एतैश्चेत्यादिना । 'दुष्यन्तोऽहं शकुन्तलाविषयकरतिमान्', 'शकुन्तला-
विषयकरतिमान् दुष्यन्तोऽहम्', 'अहं दुष्यन्तः शकुन्तलाविषयकरतिमांश्च' इति क्रमेण
बोधत्रयम् । प्रथमे बोधे रतिनिष्ठा प्रकारता, तन्निरूपिता धर्मिता (= विशेष्यता)
अहम्पदार्थे सामाजिके तस्या अवच्छेदकं दुष्यन्तत्वम् । अतोऽत्र दुष्यन्तत्वं धर्मिता-
वच्छेदकं यस्य रत्याख्यस्य धर्मस्य तस्य वैशिष्ट्यं ( दुष्यन्तत्वविशिष्टे ) अहम्प-
दार्थे भासते । अतोऽयं बोधो दुष्यन्तत्वविशिष्टे रतिवैशिष्ट्यावगाही भवति । अत
एवात्र प्रथमं स्वात्मनि दुष्यन्तत्वस्य तदनन्तरं च दुष्यन्तत्वविशिष्टे स्वात्मनि
प्रकारतया रतेर्भानमिति भावः । द्वितीये रतिर्दुष्यन्ते विशेषणम्, तादृशश्च दुष्यन्तः
स्वात्मनि अभेदेन विशेषणमिति स्वात्मत्वमेव विशेष्यतावच्छेदकमत्र । रतेश्च
स्वात्मविशेषणीभूते दुष्यन्ते विशेषणत्वेन विशेषणतावच्छेदकत्वम् । विशेषणे
यद् विशेषणं तदेव विशेषणतावच्छेदकमित्युच्यते । अतोऽत्र रतिविशिष्टस्य
दुष्यन्तस्य स्वात्मनि वैशिष्ट्यं भासते । तृतीये च बोधे दुष्यन्तत्वं रतिश्च
स्वात्मनि प्रकारतया भासेते । व्यञ्जनाया अत्र मतेऽनभ्युपगमात् कथं रत्यादि-
दात्मकता नहीं आती। अब प्रश्न यह है कि जब सामाजिक में शकुन्तलादिविषयक
रत्यादि रहता हीं नहीं तो उसे उसका उपर्युक्त बोध होता कैसे । इसका उत्तर
यही है कि लौकिक प्रमात्मक साक्षात्कार के लिए हीं विषय का अस्तित्व आवश्यक
होता । भ्रमात्मक साक्षात्कार में तो विषय का अस्तित्व होता हीं नहीं। उस मे तो
ज्ञानलक्षणसन्निकर्ष से असद् विषय का हीं भ्रमात्मक अलौकिक साक्षात्कार होता ।
जैसे—शुक्ति में रजत का भ्रमात्मक साक्षात्कार । वहां शुक्ति और रजत दोनों के
चमकीले होने से चमकीली शुक्ति को देख कर ( और दोष के कारण शुक्तित्व का
ज्ञान न होने से) पूर्वानुभूत देशान्तरीय रजत का स्मरण होता । यतः 'इदं रजतम्' यह
बोध प्रत्यक्षात्मक है और वहां रजत के न होने से उसके साथ द्रष्टा के चक्षुका लौकिक
संयोग सन्निकर्ष हो नहीं पाता । अतः रजतस्मरणस्वरूप ज्ञान हीं चक्षू और वहाँ

प्रथमाननम् १०५
शिष्टचावगाही, वा त्रिविधोऽपि बोधो रसपदार्थतयाभ्युपेयः। तत्र रते-
विशेषणीभूतायाः शब्दादप्रतीतत्वाद्व्यञ्जनायाश्च तत्प्रत्यायिकाया अनभ्यु-
पगमाच्चेष्टादिलिङ्गकमादौ विशेषणज्ञानार्थमनुमानमभ्युपेयम् ॥
बोधः सामाजिकस्येत्युपपादयति — रतेरित्यादिना । अत्र च मते नटेऽपि
शङ्कुकमतवच्चित्रतुरगादिन्यायेन दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिः स्वीकर्त्तव्या, तदभावे नटचेष्टा-
दिभिर्दुष्यन्तनिष्ठरतेरनुमित्यसम्भवादिति ध्येयम् । यद्वा सादृश्यादिना नटचेष्टादौ
दुष्यन्तादिचेष्टादितादात्म्यारोपाद् भेदाग्रहाद्वा नटे दुष्यन्तादितादात्म्यारोपस्तद्-
भेदाग्रहो वा मन्तव्यः । अत्र च पक्षे दुष्यन्तादौ नटसमवेतचेष्टादेरभावादेतच्चेष्टादे-
र्हेत्वाभासत्वेन दुष्यन्तादिनिष्ठरत्यादेरनुमितिरपि यद्यप्याभासरूपैव तथापि तत्र
रत्यादिसत्त्वं न विरुध्यते, बाधातिरिक्तहेत्वाभासानां साध्यसाधकत्वाभावेऽपि
साध्याभावाऽसाधकत्वात् । अथवा रत्यादिवासनावतः सामाजिकस्य नटे रत्यादि-
व्याप्यचेष्टासदृशचेष्टादर्शनाद्दुष्यन्तादिनिष्ठादृशचेष्टानुमितिः, तस्याश्च दुष्यन्तादि-
निष्ठरत्याद्यनुमितिः सुलभवैति व्याख्येयम् ॥
अविद्यमान रजत के बीच सन्निकर्ष का कार्य करता । यद्यपि इस ज्ञान में इदम्पदार्थ
के साथ चक्षु का संयोग और अविद्यमान किन्तु स्मर्यमाण रजत के साथ ज्ञानलक्षण-
सन्निकर्ष होता तथापि 'इदं रजतम्' इत्याकारक ज्ञान एक हीं होता, दो नहीं, क्योंकि
अनेक सन्निकर्षों से एक ज्ञान की उत्पत्ति विषयान्तर में भी प्रसिद्ध है। इसी से
यह भी स्पष्ट है कि इस मत में जिस रत्यादिबोध को रस कहा गया है उस बोध में
धर्मी अहम्पदार्थ का तो लौकिक सन्निकर्ष-संयोग से मन द्वारा प्रत्यक्ष होता जब कि
धर्म—विशेषणीभूत रत्यादिका ज्ञानलक्षणसन्निकर्षजन्य अलौकिक प्रत्यक्ष हीं होता ।
परन्तु उभयसन्निकर्षजन्य यह मानस साक्षात्कार एक है, अनेक नहीं—यह पहले हीं
कहा जा चुका है । साथ हीं, यह बोध भ्रमात्मक है, क्योंकि जिस रत्यादि का
स्वनिष्ठ रूप में बोध होता वह वस्तुतः सामाजिक में रहता नहीं । ज्ञानलक्षण-
सन्निकर्षजन्य बोध भी यथार्थ हो सकता है यदि उसका विषय जहां ज्ञात हो रहा
है वहां सत् हो । इसका प्रसिद्ध उदाहरण है 'सुरभि चन्दनम्' यह प्रत्यक्ष । इस
मत में आस्वादात्मक बोध के ही 'रस' होने से रस तथा आस्वाद दोनों एक वस्तु.
के ही दो नाम हैं, रस विषय हो और आस्वाद रसविषयक बोध हो—ऐसा नहीं ।
अतः 'रस का आस्वाद होता है' यह प्रसिद्धि औपचारिक है, वास्तविक नहीं । जिस
रत्यादि के बोध को रस कहा जाता वह रत्यादि हीं औपचारिक रूप में 'रस'
कहलाता जिसको विषय बनाते वाला है, आस्वादात्मक बोध (= रस) ।
उक्त रसात्मक बोध के तीन रूप हो सकते हैं—(१) "दुष्यन्तोऽहं शकुन्तला-

१०८ रसगङ्गाधरः
(५) 'मुख्यतया दुष्यन्तादिगत एव रसो रत्यादिः कमनीयविभावाद्य-
भिनयप्रदर्शनकोविदे दुष्यन्ताद्यनुकर्तरि नटे समारोप्य साक्षात्क्रियते'
लोल्लटाद्यनुसारेणाह—मुख्यतयेत्यादि । रसो रत्यादिरितिवचनेनास्मिन् मते
स्थायिभाव एव रसो न तु बोधात्मकः पूर्वमतवदिति स्पष्टम् । कमनीयेत्यादि ।
कमनीयो यो विभावादीनामभिनयस्तत्प्रदर्शने कोविदो निपुणस्तस्मिन् । अभिनय-
प्रदर्शनकोविदत्वेनेदं बोध्यते यन्नटकर्तृकाभिनयस्य कृत्रिमत्वेऽप्यकृत्रिमवत्
प्रतीतिः सामाजिकानामिति नटे दुष्यन्तत्वारोपः सुकर इति । दुष्यन्तोऽयं शकुन्तला-
विषयकरतिमानिति प्रत्यक्षाकारप्रदर्शनेन चेदमपि स्पष्टमेव यत्प्रथमं नटे दुष्यन्त-
त्वारोपस्तदनन्तरं च तस्मिन् शकुन्तलाविषयकरत्यारोपः । एतच्च ज्ञानं
सामाजिकानां जायमानं साक्षात्कारात्मकम्, तच्चेदम्पदार्थोपस्थितस्य चक्षुषा
संयोगात्तदंशे लौकिकम्, आरोप्यस्य च रतेस्तद्गतौ दुष्यन्तत्वस्य च चक्षुषा सह संयुक्त-
समवायो न सम्भवति, तयोरारोप्ययोस्तत्राऽसत्त्वात् । अत आरोप्येण सह चक्षुषो
ज्ञानलक्षणात्मकोऽलौकिक एक एव सन्निकर्ष इत्युभाभ्यामपि सन्निकर्षाभ्यामेकमेव
पूर्वोक्तवत्साक्षात्कारात्मकं भ्रमज्ञानं जायते । यच्च रत्यादिज्ञानं सन्निकर्षस्थानीयं
विषयकरतिमान्", (२) "शकुन्तलाविषयकरतिमान् दुष्यन्तोऽहम्" और (३) "अहं
दुष्यन्तः शकुन्तलाविषयकरतिमांश्च ।" प्रथम बोध में अहम्पदार्थ धर्मी, दुष्यन्तत्व
धर्मितावच्छेदक है। अतः दुष्यन्तत्वविशिष्ट अहम्पदार्थ में रतिका वैशिष्ट्य-सम्बन्ध
विषय होता। अतः इसमें पहले दुष्यन्तत्व का और उसके बाद रति का सम्बन्ध
प्रकट होता। द्वितीय बोध में रति दुष्यन्त का विशेषण है और रतिविशिष्ट
दुष्यन्त अहम्पदार्थ का विशेषण है। इसमें विशेषण (दुष्यन्त) का विशेषण होने
से रति को विशेषणतावच्छेदक कहा जाना चाहिए। तृतीय बोध में रति तथा
दुष्यन्त दोनों हीं अहम्पदार्थ के विशेषण हैं। इस मत में रति का बोध दुष्यन्तादिनिष्ठ
तत्त्व के रूप में अनुमान प्रमाण द्वारा पहले होता और बाद में भावना के आधार
पर दुष्यन्त से अपना भेद न समझने के कारण सामाजिक को ज्ञानलक्षणसन्निकर्ष
से उसका अलौकिक प्रत्यक्ष होता। इस अनुमान में हेतुभूत है दृश्य काव्य में
दुष्यन्तस्थानीय नट में दुष्यन्तचेष्टासदृश चेष्टा (का ज्ञान) और श्रव्य (या पाठ्य)
काव्य में शब्द से होने वाले दुष्यन्त की चेष्टा का ज्ञान ॥
अब ग्रन्थकार भरतसूत्र के एक व्याख्याकार लोल्लट के मत को प्रस्तुत कर
रहे हैं—रसस्वरूप रत्यादि वास्तविक रूप में तो दुष्यन्तादि में हीं रहते। किन्तु
विभाव आदि के रोचक (अत्यन्त स्वाभाविक) अभिनय के प्रदर्शन में निपुण नटों
में पहले दुष्यन्तादि के सादृश्यातिशय के कारण दुष्यन्तत्व आदि का आरोप सहृदय

इत्येके। मतेऽस्मिन्साक्षात्कारो दुष्यन्तोऽयं शकुन्तलादिविषयकरतिमानि-
त्यादिः प्राग्वद्धर्म्यंशे लौकिक आरोप्यांशे त्वलौकिकः ॥
तत्काव्यात्मकशब्दजन्यं नटवृत्तिदुष्यन्तादिचेष्टालिङ्गिकानुमितिर्वा। यद्वा नटे
दुष्यन्तत्वारोपप्रयुक्त एव नटचेष्टादौ दुष्यन्तचेष्टादिभेदाग्रहस्तदेकत्वाध्यवसायो
वेति सुलभा रत्याद्यनुमितिः । अनुमितिपक्षेऽपि न तावन्मात्रेण विश्रान्तिः,
परोक्षात्मिकाया अनुमितेरलौकिकास्वादानुभवादिति साक्षात्कारपर्यन्तानुधावनम् ।
तथा चास्मिन् मते दुष्यन्तादिनिष्ठरत्यादिरेवारोपितदुष्यन्तादितादात्म्ये नटे
समारोपितः सामाजिकैः साक्षात्क्रियमाणो रस इति प्रतिफलति ॥
आरोपितदुष्यन्तत्वे नटे रत्यनुमितेर्न ज्ञानलक्षणसन्निकर्षत्वम्, लौकिकानुभवसा-
मग्रया अलौकिकानुभवसामग्रीतो बलवत्त्वात्; अत एव पर्वतो वह्निमानित्यादौ न
वह्निस्मृतेर्ज्ञानलक्षणसन्निकर्षत्वमाश्रित्य वह्निप्रत्यक्षमपि त्वनुमितिरेव; लौकिक-
प्रत्यक्षसामग्रया अनुमितिसामग्रीतो बलवत्त्वमपि समानविषयकत्वे सत्येव, नान्यथेति
धर्मिणो लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीसत्त्वेऽपि तन्निष्ठत्वेनाभिमतरत्यादेरनुमितिसामग्रया
एव सत्त्वेन रत्यादेरनुमितिरेव, न प्रत्यक्षं लौकिकम्, तद्विषयकलोकिकप्रत्यक्षसामग्रय-
कर लेते जिसके कारण दुष्यन्तादिनिष्ठ रत्यादि का भी नटों में आरोप स्वतः
प्राप्त हो जाता। अब नटनिष्ठ आरोपित रत्यादि का सहृदयों को होने वाला
ज्ञान—'दुष्यन्तोऽयं शकुन्तलाविषयकरतिमान्' यतः साक्षात्कारात्मक है। अत एव
इसे ज्ञानलक्षणसन्निकर्ष द्वारा होने वाला अलौकिक साक्षात्कार माना जाता, क्योंकि
परगत रत्यादि आन्तरिक पदार्थों के साथ सहृदयों के इन्द्रिय का कोई लौकिक
सन्निकर्ष बन नहीं सकता। यह साक्षात्कार भी प्रमात्मक न होकर भ्रमात्मक है,
क्योंकि जिस नट में रत्यादि का साक्षात्कार होता उसमें रत्यादि हैं नहीं। यदि
उसमें अन्य प्रकार के रत्यादि हों भी तब भी शकुन्तलादिविषयक रत्यादि, जिनका
अलौकिक साक्षात्कार होता वे तो निश्चित हीं नहीं हैं। हाँ, रत्याभास हो सकता
है नट में भी, किन्तु उसके साक्षात्कार को रससाक्षात्कार नहीं कहा जा
सकता। अतः यह रत्यादिसाक्षात्कार शुक्ति में रजतत्व-साक्षात्कार के समान
भ्रमात्मक होता। आनन्द तो भ्रमज्ञान से भी होता हीं है। उक्त साक्षात्कार में भी,
पूर्वनिर्दिष्ट मत के समान, अलौकिकता केवल धर्मांश—आरोपित रत्यादि में हीं
है, धर्मी—दुष्यन्त के रूप में प्रतीयमान इदम्पदार्थ नट के अंश में तो लौकिकता हीं
है, क्योंकि उसके साथ तो सहृदय के चक्षु का संयोगात्मक लौकिक सन्निकर्ष होता
हीं है॥
भरतसूत्र के अन्य व्याख्याकार शङ्कुक आदि का रसास्वाद विषयक-मत लोल्लट

११० रसगङ्गाधरः
(६) 'दुष्यन्तादिगतो रत्यादिर्नटे पक्षे दुष्यन्तत्वेन गृहीते विभावादिभिः
भावात्; यदापि साध्यधर्मविशिष्टधर्मिणोऽनुमेयत्वं तदाऽपि नटमात्रविषयक लौकिक-
प्रत्यक्षसामग्रया रत्यादिविशिष्टनटानुमितिसामग्रीबाधकत्वं न, समानविषयत्वाभावात्;
अलौकिकप्रत्यक्षसामग्री तु तद्विषयविशिष्टविषयक लौकिकानुभवसामग्रयाऽपि
बाध्यत एव, अनुभवबलादिति न लोल्लटाद्यभिमतो रत्यादिः साक्षात्क्रियमाणोऽपि-
त्वनुमीयमान एव रसः, अनुमीयमानस्यापि रत्यादेरलौकिकाह्लादजनकत्वन्तु
विषयस्वभावबलादेवास्थेयमिति मन्यमानानां शङ्कुकादीनां मतं प्रस्तौति —
दुष्यन्तादिगत इत्यादिना । अत्रापि मते रत्यादिरेव रस इति स्पष्टमेव ।
दुष्यन्तत्वेन गृहीत इति । दुष्यन्तत्वग्रहश्च नटे मुख्यतः शब्दादेव । क्वचित्
पूर्ववासनाऽपि निमित्तभावमुपयात्यत्र । पोषितश्चायं दुष्यन्तचेष्टादिसदृशचेष्टादि-
आदि के मत से कुछ भिन्न है। जहां तक रत्यादिस्वरूप रस के मुख्य आश्रयों की
बात है वह तो पूर्ववत् दुष्यन्त आदि हीं है। दुष्यन्त तथा शकुन्तला आदि के
स्वाभाविक क्रियाकलापों के अभिनय में पूर्ण सफल नट-नटी आदि में सादृश्यातिशय
के कारण दुष्यन्तत्व-शकुन्तलात्व आदि का समारोप तथा नट-नटी के चेष्टादि में
दुष्यन्त-शकुन्तला आदि के चेष्टादि का आरोप भी पूर्ववत् इन्हें मान्य है। किन्तु
सहृदयों को जो—'दुष्यन्तोऽयं शकुन्तलाविषयकरतिमान्' इत्याकार बोध होता वह
अलौकिक भ्रमात्मक साक्षात्कार नहीं, अपि तु अनुमित्यात्मक है। इसका
कारण यह है कि अलौकिकसन्निकर्षजन्य प्रत्यक्ष का लौकिक अनुभव की सामग्री
बाधक होती। इसी लिए 'पर्वतो वह्निमान्' इत्यादि स्थलों में व्याप्तिस्मरणरूप
ज्ञान को अलौकिक सन्निकर्ष मानकर नैयायिक वह्नि का अलौकिक प्रत्यक्ष नहीं,
अपि तु अनुमिति हीं मानते। अतः जहाँ 'सुरभि चन्दनम्' आदि में सुरभि अंश का
अलौकिक प्रत्यक्ष मान्य है वहाँ अनुमितिसामग्री का फल के आधार पर अभाव
मानना चाहिए। हां, लौकिक-प्रत्यक्ष की सामग्री अन्य परोक्षज्ञान की सामग्री से
प्रबल अवश्य है। इसी लिए कहीं यदि किसी विषय के प्रत्यक्ष और अनुमित्यादि
की भी सामग्रियां समानकाल में उपस्थित होतीं तो वहाँ उस विषय का प्रत्यक्षज्ञान
हीं होता, अनुमित्यादिस्वरूप परोक्षज्ञान नहीं। अत एव न्यायदर्शन के प्रत्यक्ष सूत्र
की तात्पर्यटीका में वाचस्पति मिश्र ने अपने आचार्य की उक्ति उद्धृत की है—
शब्दजत्वेन शब्दं चेत् प्रत्यक्षं चाक्षुषत्वतः ।
स्पष्टग्रहणसम्बन्धाद् युक्तमैन्द्रियकं हि तत् ॥
किन्तु यह बाध्यबाधकभाव विरोध होने पर हीं होता है, अन्यथा नहीं। विरोध
समानविषयता होने पर हीं सम्भव है, इसके बिना नहीं। अतः 'पर्वतो वह्निमान्'

कृत्रिमैरप्यकृत्रिमधिया गृहीतैर्भिन्ने विषयेऽनुमितिसामग्र्या बलवत्त्वादनु-
मीयमानो रसः' इत्यपरे ॥
(७) 'विभावादयस्त्रयः समुदिता रसाः' इति कतिपये ॥ (८) 'त्रिषु य
एव चमत्कारी स एव रसोऽन्यथा तु त्रयोऽपि न' इति बहवः ॥ (९) 'भाव्य-


बोधेन । अकृत्रिमधियेति । अत्र हेतुरभिनयपाटवादिः । शेषो ग्रन्थो व्याख्यातप्रायः ।
अनुमानप्रयोगश्च—दुष्यन्तोऽयं शकुन्तलाविषयकरतिमान्, तद्रतिव्याप्यचेष्टादिमत्त्वात्,
तादृशचेष्टादिमत्पुरुषान्तरवत् । यद्वा आत्मैव दृष्टान्तोऽत्र । अत्र च नटे दुष्यन्त-
तदीय शकुन्तलाविषयकरतेः, तद्व्याप्यचेष्टादेश्च पूर्वारोपसादृश्यादिनैकत्वाध्यव-
सायादारोपितत्वेनेयमनुमितिः भ्रमात्मिकैव, न प्रमात्मिकेति स्पष्टम् । अत्र प्रयोगे
[L10

११२ रसगङ्गाधरः
मानो विभाव एव रसः' इत्यन्ये ॥ (१०) 'अनुभावस्तथा' इतीतरे ॥
(११) 'व्यभिचार्येव तथा तथा परिणमति' इति केचित् ॥
तत्र 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति सूत्रं तत्तन्मत-
परतया व्याख्यायते- 'विभावानुभावव्यभिचारिभिः संयोगाद्व्यञ्जना-
द्रसस्य चिदानन्दविशिष्टस्थाय्यात्मनः स्थाय्युपहितचिदानन्दात्मनो वा
निष्पत्तिः स्वरूपेण प्रकाशनम्' इत्याद्ये । 'विभावानुभावव्यभिचारिणां
सम्यक्साधारणात्मतया योगाद्भावकत्वव्यापारेण भावनाद्रसस्य स्थाय्युप-
हितसत्त्वोद्रेकप्रकाशितस्वात्मानन्दरूपस्य निष्पत्तिर्भोगाख्येन साक्षात्कारेण
भाव्यमान इति । भावनाविषयीभूतः । विभावस्य प्रामुख्यं च स्थायिभावाश्रयत्वा-
दबोध्यम् । मतान्तरमाह-अनुभावस्तथेति । तथा = भाव्यमानः । रस इति शेषः ।
भाव्यमान इत्यनेन तदभावे न रसत्वमिति सूचितम् । अन्त्यं मतमाह-व्यभि-
चार्यैवेति । तथा = भाव्यमानः । तथा = रसरूपेण ॥
तदेवमेकादश मतानि रसविषये पण्डितराजेन वर्णितानि,-स्वमतं च प्रथममेव
निरूपितम् । एषु चरमाणि त्रीणि मतानि विहायान्येषु भरतसूत्रं यथा व्याख्यातव्य
तदाह-तत्रेत्यादिना । रसस्वरूपविषय इत्यर्थः । अत्र चाद्येष्वष्टसु मतेषु सूत्रस्थ-
संयोगनिष्पत्तिशब्दयोरर्थभेदमाश्रित्य सूत्रसमन्वयः प्रदर्श्यते । धातूनामनेकार्थतया
चोक्तशब्दद्वयस्य तत्तदर्थपरत्वं स्वीकृतम् । तत्तदर्थश्च पूर्वमेव तत्तन्मतव्याख्यानावसरे
में जो चमत्कारातिशयजनक हो वही रस है। अतः कहीं चमत्कारातिशयजनक
विभाव, कहीं वैसा अनुभाव और कहीं तादृश सञ्चारिभाव ही रस है ॥ अन्य
आचार्यों का मन्तव्य यह है कि भावनाविषयीभूत विभाव हीं रत्यादि का
आश्रय होने से रस है ॥ कुछ आचार्य अनुभाव के रत्यादि-प्रकाशन में सामर्थ्य
प्रकट होने से अनुभाव हीं भावना-पुनः पुनः अनुसंधान के फलस्वरूप
रसरूप में परिणत हो जाता ॥ जब कि कुछ आचार्य परिपोषक होने से भावना-
विषयीभूत व्यभिचारि-भाव का हीं रसरूप मे परिणाम मानते ॥
अब 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इस भरतकृत रस-सूत्र की
विभिन्नमतानुसारिणी व्याख्या की जा रही है। इस सूत्र में आए 'संयोग,' 'रस'
और 'निष्पत्ति' शब्द हीं अनेकार्थक माने गये हैं। प्रथममतानुसारिणी व्याख्या यह
है कि विभाव, अनुभाव और व्यभिचारी भाव के संयोग, अर्थात् उन तीनों से
व्यञ्जित होने पर, रस, अर्थात् चिदानन्दविशिष्ट रत्यादि स्थायी भाव की अथवा
रत्याद्युपहित चिदानन्द की विष्पत्ति, अर्थात् स्वरूपप्रकाशन, होती। द्वितीयमत के
अनुसार 'संयोग' का अर्थ है सम्यग्-योग-विभाव, अनुभाव और व्यभिचारी भावों

प्रथमाननम् ११३
त्रिषयीकृतिः' इति द्वितीये । 'विभावानुभावव्यभिचारिणां संयोगाद्भाव-
नाविशेषरूपाद्दोषाद्रसस्यानिर्वचनीयदुष्यन्तरत्याद्यात्मनो निष्पत्तिरुत्पत्तिः'
इति तृतीये । विभावादीनां संयोगाज्ज्ञानाद्रसस्य ज्ञानविशेषात्मनो निष्पत्ति-
रुत्पत्तिः' इति चतुर्थे । 'विभावादीनां सम्बन्धाद्रसस्य रत्यादेर्निष्पत्ति-
रारोपः' इति पञ्चमे । 'विभावादिभिः कृत्रिमैरप्यकृत्रिमतया गृहीतैः
संयोगादनुमानाद्रसस्य रत्यादेर्निष्पत्तिरनुमितिः, नटादौ पक्ष इति शेषः' इति
षष्ठे । 'विभावादीनां त्रयाणां संयोगात्समुदायाद्रसनिष्पत्तौ रसपदव्यवहारः'
इति सप्तमे । 'विभावादिषु सम्यग्योगाच्चमत्कारात्' इत्यष्टमे । तदेवं
विवृतं उपपादितश्चेति नेह पुनः प्रयतते तत्र । नटादौ पक्ष इति । एतच्च वस्तु-
गत्या, न शब्दतः, अनुमितौ हि तस्य दुष्यन्तत्वेनोपस्थित्या नटशब्देनानुपात्तत्वात् ।
तदेवमिति । मिलितानामेव विभावानुभावव्यभिचारिणां रसोपकारित्वे रसत्वे वा
सूत्रेण समर्थिते सतीत्यर्थः । त्रिषु मतेषु = प्रत्येकं विभावादीनां रसत्वसमर्थकेषु
की (सम्यक् =) साधारण रूप में (योग =) भावकत्व-व्यापार द्वारा भावना, उससे
रस, अर्थात् भोजकत्व व्यापार द्वारा चित्त में हुए सत्त्वगुण के प्रकर्ष से प्रकाशित
और रत्यादि से उपहित आत्मस्वरूपानन्द१, की भोगस्वरूप साक्षात्कार द्वारा निष्पत्ति
(स्थाय्युपहित आनन्द को विषय बनाया जाना ) होती है । तृतीय मत में विभाव,
अनुभाव और व्यभिचारिभावों के संयोग (= भावनाविशेषस्वरूप दोष) से रस,
अर्थात् अनिर्वचनीय रत्यादि, की सामाजिक में निष्पत्ति, अर्थात् उत्पत्ति हीं सूत्रार्थ
है । विभाव आदि के संयोग-ज्ञान से ज्ञानविशेषस्वरूप रस की निष्पत्ति
(उत्पत्ति ) होती है—यह चतुर्थमतानुसारी सूत्रार्थ है । पञ्चम मत में विभावादि
के संयोग ( = सम्बन्ध ) से सामाजिक में रत्यादि स्वरूप रस की निष्पत्ति—
आरोप ही सूत्र का तात्पर्य है । षष्ठमतानुसारिणी व्याख्या यह है कि कृत्रिम होने
पर भी नटादि की अभिनयचातुरी से अकृत्रिम रूप में समझे जाने वाले विभाव
आदि के साथ रत्यादि का संयोग = अनुमान = व्याप्ति सम्बन्ध होने से व्याप्य
विभावादि के द्वारा नट में सामाजिक को व्यापकीभूत रत्यादिस्वरूप रस की
निष्पत्ति, अर्थात् अनुमिति, होती है। सप्तम मत के अनुसार भरत के रससूत्र का यह
अर्थ है—विभाव, अनुभाव और व्यभिचारिभाव के संयोग = समुदाय के कारण
हीं रसनिष्पत्ति, अर्थात् समुदित रूप में इनके लिए रस-पद का प्रयोग होता ।
१. यद्यपि भट्टनायक के मत में चित्तसत्त्वगत आनन्द की हीं प्रतीति माननी
चाहिए तथापि वास्तविक आनन्द के आत्मस्वरूपभूत होने से आत्मानन्द
कहा है पण्डितराजने ।

११४ रसगङ्गाधरः
पर्यवसितस्त्रिषु मतेषु सूत्रविरोधः । विभावानुभावव्यभिचारिणामेकस्य तु
रसान्तरसाधारणतया नियतरसव्यञ्जकतानुपपत्तेः सूत्रे मिलितानामु
पादानम् ।
एवं च प्रामाणिके मिलितानां व्यञ्जकत्वे यत्र क्वचिदेकस्मादेवा-
साधारणाद्रसोद्बोधस्तत्रेतरद्वयमाक्षेप्यम् । अतो नानैकान्तिकत्वम् । इत्थं
अन्येषु त्रिषु पक्षेषु 'भाव्यमानो विभाव एव रसः' इत्यादिषु । रसान्तरसाधारण-
तयेति । अत्र काव्यप्रकाश उक्तम्- 'व्याघ्रादयो विभावा भयानकस्येव रौद्राद्भुत-
वीराणाम् । अश्रुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव करुणभयानकयोः । चिन्तादयो
व्यभिचारिणः शृङ्गारस्येव करुणवीरभयानकानाम्' इति ।
उपसंहरति- एवं चेत्यादिना । प्रामाणिके = सूत्रसमर्थिते । व्यञ्जकत्व इति
स्वमतानुरोधेन । एकस्मादेवेति । असाधारणाद् विभावात्, तथाविधादनुभावात्,
अष्टम मत के अनुकूल यह व्याख्या है—विभाव आदि में संयोग, अर्थात् चमत्कार
के कारण किसी एक, चाहे वह चमत्कारी विभाव हो या वैसा अनुभाव या वैसा
व्यभिचारिभाव, को रस कहा जाता है। नवम, दशम और एकादश मतों में तो
क्रमशः केवल विभाव, केवल अनुभाव और केवल व्यभिचारिभाव को रस कहे जाने
से तीनों को समुदित रूप से रसोपयोगी बताने वाले उक्त रससूत्र का विरोध स्पष्ट
ही है। विभावादि तीनों का सम्मिलितरूप में उल्लेख आवश्यक भी है, क्योंकि
कुछ विभावों, कुछ अनुभावों और कुछ व्यभिचारिभावों के अनेक रसों में समान
रूप से उपयुक्त होने के कारण किसी एक विभाव या अनुभाव या व्यभिचारिभाव
से किसी एक रस का अभिव्यञ्जन, इन मतों के अनुसार, मानना सम्भव नहीं ।
उदाहरणार्थ व्याघ्र आदि पदार्थ भयानक, रौद्र तथा वीर इन तीनों ही रसों के
विभाव हो सकते हैं। ऐसी स्थिति में केवल व्याघ्रादि विभाव को रस मानने पर
उनसे किसी एक रस की अभिव्यक्ति कैसे हो सकेगी ? इसी तरह अश्रुपात आदि
अनुभाव शृङ्गार, वीर, करुण और भयानक रसों के प्रसङ्ग में समानरूप से होते ।
अतः केवल अनुभाव या केवल व्यभिचारिभाव को रस मानने में वही आपत्ति
है जो केवल विभाव को रस मानने में कही गई है । सभी विभावों, या सभी
अनुभावों या सभी व्यभिचारिभावों के रसान्तरसाधारण न होने पर भी उनमें
किसी एक के समुदाय को रस कहना सम्भव नहीं, क्योंकि विभाव-समुदाय आदि के
व्यक्तिभेद से भिन्न-भिन्न होने से समुदाय का स्वरूप ही स्पष्ट करना असम्भव
है । अतः किसी एक को रस कहने वाले सभी पक्ष सूत्रविरुद्ध हैं ।
इस प्रकार विभावादित्रितय के रसव्यञ्जक सिद्ध हो जाने से जब किसी ऐसे
काव्य से सामाजिकों को रसाभिव्यक्ति होती जहाँ तीनों—विभाव, अनुभाव और

... wait!
Look at the character after ल:
Wait, could it be म्बन?
Wait, what if the first glyph is म्ब?
Then the second glyph is नो?
Wait, why did I think there are two नs?
Look at the image:
After ल:
Glyph 1: looks like a म with ब under it? No, look at the top: it's a म. Underneath is ब.
Wait! Then there is a न?
Wait, look at:
...रूपाणामालम्बन...
Wait, is there an आ?
No, रूपाणाम् + आलम्बन -> in Sanskrit with sandhi: रूपाणामालम्बन... (मा-ल-म्ब-न-...).
Wait, if it's रूपाणामालम्बन..., then:
रूपाणा (4 aksharas: rū-pā-ṇā)
Then मा (mā)
ल (la)
म्बन?
Wait! In Hindi/Sanskrit print, how is म्बन written?
Often म्ब is one conjunct, and न is the next consonant!
Wait, is नोद्दीपन a separate word?
Wait!
"आलम्बन" and "उद्दीपन"!
If it's NOT sandhied, it

इत्युक्तेर्नवैधा। मुनिवचनं चात्र मानम्।
केचित्तु —


तन्निरासायाह—मुनिवचनमित्यादि। नाट्यशास्त्रस्य षष्ठाध्यायस्यान्ते भरतमुनि-
प्रोक्तं वचनमित्यर्थः। यद्यपि बहुष्वादर्शपुस्तकेषु शान्तरसप्रकरणं न लभ्यते तथापि
अभिनवगुप्ताचार्यैः स्पष्टमङ्गीकृतत्वाच्चिरन्तनपुस्तकानुरोधेनेति पण्डितराजेनापि
स्वीकृतमेतद्युक्तमेव। यत्तु पूर्वं भरतेनोक्तम्—
शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः।
बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः॥
(ना० शा० ६।१५)
इति तत् पूर्वाचार्यानुरोधेनेति स्पष्टमेव—
“एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रुहिणेन महात्मना” इति तदुक्त्या ज्ञायते। स्वयन्तु
भरतर्षिणा शान्तस्यापि रसत्वं स्वीकृतमेव।
यद्वा अष्टाविति पाठः शान्तापलापिनामिति स्पष्टमेवाभिनवगुप्ताचार्यैरुक्तम्।
ततश्च शान्तपक्षपातिनां मते प्रोक्तवचनोत्तरार्धम्—‘बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नाट्ये
नव रसाः स्मृताः’ इत्येव पठनीयम्। इदमेवात्राभिप्रेतं मुनिवचनं गङ्गाधरकृत
इति सम्प्रदायः। वस्तुतश्चैतदुपलक्षणमेतदद्ध्यायान्तेऽभिनवगुप्तादिपठितस्य सकलस्य
शान्तविषयकनाट्यशास्त्रीयसन्दर्भस्य।


इन रसों के समर्थन में भरतमुनि का वचन भी प्रमाण है—
शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः।
बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नाट्ये नव रसाः स्मृताः॥
यद्यपि उक्त कारिका का पाठान्तर भी प्रचलित है जिसमें उत्तरार्ध का
स्वरूप—
बीभत्साद्भुतशान्ताश्चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः॥
इस प्रकार उपलब्ध होता तथापि यह पाठान्तर शान्तरस का अपलाप करने
वालों द्वारा गढ़ा गया है—ऐसा आचार्य अभिनवगुप्त ने इस पद्य की टीका में
कहा है¹।


१. सम्पूर्ण सन्दर्भ को पढ़ने से ऐसा प्रतीत होता कि अभिनवगुप्त भी शान्तरस के
विषय में दृढ़ विचार नहीं रखते। विशेष विवेचन विद्वानों को स्वयं
करना चाहिए।

प्रथमाननम् ११७
शान्तस्य शमसाध्यत्वान्नटे च तदसंभवात् ।
अष्टावेव रसा नाट्ये न शान्तस्तत्र युज्यते ॥
इत्याहुः । तच्चापरे न क्षमन्ते । तथा हि—नटे शमाभावादिति हेतुर-
संगतः, नटे रसाभिव्यक्तेरस्वीकारात् । सामाजिकानां शमवत्त्वेन तत्र
रसोद्बोधे बाधकाभावात् । न च नटस्य शमाभावात्तदभिनयप्रकाशकत्वा-
नुपपत्तिरिति वाच्यम्, तस्य भयक्रोधादेरप्यभावेन तदभिनयप्रकाशक-
ताया अप्यसंगत्यापत्तेः । यदि च नटस्य क्रोधादेरभावेन वास्तवतत्का-
र्याणां वधबन्धादीनामुत्पत्त्यसंभवेऽपि कृत्रिमत्तत्कार्याणां शिक्षाभ्यासादित
शान्तापलापिनां मतमुपन्यस्यति—केचित्त्वित्यादिना । शमसाध्यत्वादित्यस्य
शमस्थायिकत्वादित्यर्थः । तदसम्भवादिति । नटस्य शमवत्त्वे हि तस्य नटत्वानुप-
पत्तिरित्याशयः । एतन्मतं निरस्यन्नाह—तच्चेत्यादि । असङ्गतः = असिद्धः, अपक्ष-
धर्मत्वादित्यर्थः । यत्र सामाजिके शान्तरसोद्बोध इष्टस्तत्र शमाभावस्य पराभिमतस्य
हेतोरसत्त्वेन शान्तरसोद्बोधाभावसाध्यसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिमत्त्वेऽपि पक्षा-
वृत्तित्वेन स्वरूपासिद्धोऽयं शमाभावात्मको हेतुः । यत्र तु स वर्त्तमानस्तत्र नटादौ
कुछ लोग मानते हैं—
"शान्त रस का स्थायी भाव है शम जो नट में हो नहीं सकता । अतः नाट्य
में आठ हीं रस होते, शान्त रस तो कहीं हो नहीं सकता ॥"
परन्तु इससे सब आचार्य सहमत नहीं है । इसका कारण यह है—नाट्य में
शान्त रस के न होने का जो हेतु 'नट में शम का अभाव' बताया गया है वह
असंगत है । वह संगत तब होता जब जिन सामाजिकों को रसानुभूति होती
उनमें शम न होता । परन्तु सामाजिकों में तो शम हो हीं सकता है। ऐसी स्थिति
में उनमें शमाभाव तो है नहीं । हाँ, नट में शमाभाव अवश्य है, किन्तु उसे तो
रसानुभूति नट के रूप में होती हीं नहीं । तो फिर नट में शमाभाव से नाट्य में
शान्तरस के अभ्युपगम में कौन सी बाधा आती ? नट में शम न होने से वह शान्त-
रसानुकूल अभिनय हीं नहीं कर सकता — यह कहना भी अयुक्त है, क्योंकि तब तो
उसमें अभिनय-काल में वास्तविक भय एवं शोक आदि के भी न रहने से वह
भयानक, करुण आदि रसों के अभिव्यञ्जक अभिनय भी न कर पाता । अतः अन्य
रसों के अनुकूल अभिनय के प्रसंग में यह मानना हीं होगा कि नट में वास्तविक
भय आदि तथा उनके कार्य आदि का अभाव होने पर भी अभिनय करने की
शिक्षा तथा अभिनय के अभ्यास आदि के प्रभाव से वह भय आदि के कार्यों का
अभिनय कर लेता है । ऐसी स्थिति में शम के अभाव में भी शम के कार्यों का

११८ रसगङ्गाधरः
उत्पत्तौ नास्ति बाधकमिति निरीक्ष्यते, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम् ।
अथ नाट्ये गीतवाद्यादीनां विरोधिनां सत्त्वात्सामाजिकेष्वपि विषयव-
मुख्यात्मनः शान्तस्य कथमुद्रेक इति चेत् ? नाट्ये शान्तरसमभ्युपगच्छद्भिः
फलबलात्तद्गीतवाद्यादेस्तस्मिन्विरोधिताया अकल्पनात् । विषयचिन्ता-
सामान्यस्य तत्र विरोधित्वस्वीकारे तदीयालम्बनस्य संसारानित्यत्वस्य
तदुद्दीपनस्य पुराणश्रवण-सत्सङ्ग-पुण्यवन-तीर्थावलोकनादेरपि विषयत्वेन
विरोधित्वापत्तेः । अत एव च चरमाध्याये संगीतरत्नाकरे--
अष्टावेव रसा नाट्येष्विति केचिदचूचुदन् ।
तदचारु, यतः कंचित्न रसं स्वदते नटः ॥
शान्तोद्बोधाभावसाधकत्वमस्त्येवेत्याह--नट इत्यादिना । तत्कार्याणाम् = क्रोधादि-
कार्याणामाङ्गिकाभिनयानाम् ।
सामाजिके शमवत्त्वस्य बाधितत्वमाशङ्कते—अथेत्यादिना । विरोधितायाः=
बाधकतायाः । विषयत्वेनेति । विषयत्वस्य केवलान्वयित्वादिति भावः । शेषो
ग्रन्थो निगदव्याख्यातः ॥
प्रदर्शन उसके द्वारा हो ही सकता है जिससे शान्त रस की सामाजिकों मे अभिव्यक्ति
हो जाती है ।
अब प्रश्न यह उठता है कि (शान्त रस के) विरोधी गीत-वाद्य आदि के
अभिनय-काल में आवश्यक होने से सामाजिकों मे विषयवैराग्यात्मक शान्तरस
का उद्बोध कैसे होगा । इसका यही उत्तर है कि कि जो नाट्य में शान्तरस मानते
उनके मत में विशेष प्रकार के गीत-वाद्य आदि शान्त रस के उद्बोध में प्रतिबन्धक
नहीं है, क्योंकि जब गीत-वाद्य आदि के रहने पर भी सामाजिकों मे नाट्यावलोकन
से शान्तरसोद्बोधरूप फल प्रामाणिक है तो फिर गीत-वाद्य आदि उसके प्रतिबन्धक
कैसे हो सकते ? यदि विषयमात्र (= सभी विषयों) के चिन्तन को शान्तरसोद्बोध
का विरोधी मान कर विषयान्तर्गत गीत-वाद्य आदि को भी उसका विरोधी कहा
जाय तब गीत-वाद्य आदि को हीं क्यों, शान्तरस के (= शम के) आलम्बन
विभाव-संसाराऽनित्यत्व और उद्दीपनविभाव-पुराणश्रवण, सत्संग, पुण्यवन और
तीर्थादि के दर्शन-भ्रमण आदि को भी वे विरोधी क्यों नहीं कहते, कारण, ये सब
भी तो विषय हीं है । अतः शान्तरस के विरोध में दी गई युक्ति असंगत है । इसी
लिए सङ्गीतरत्नाकर के अन्तिम अध्याय में नाट्य में भी शान्तरस की स्थापना
करते हुए कहा गया है-
"कुछ लोग ऐसा कहते कि नाट्य में आठ ही रस होते । किन्तु यह अशो-

प्रथमाननम् ११९
इत्यादिना नाट्येडपि शान्तो रसोऽस्तीति व्यवस्थापितम् । यैरपि नाट्ये
शान्तो रसो नास्तीत्यभ्युपगम्यते तैरपि बाधकाभावान्महाभारतादिप्रब-
न्धानां शान्तरसप्रधानतया अखिललोकानुभवसिद्धत्वाच्च काव्ये सोऽवश्यं
स्वीकार्यः । अत एव 'अष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः' इत्युपक्रम्य 'शान्तोऽपि
नवमो रसः' इति मम्मटभट्टा अप्युपसंजह्रुः ॥
अमीषां च—
रतिः शोकश्च निर्वेदक्रोधोत्साहाश्च विस्मयः ।
हासो भयं जुगुप्सा च स्थायिभावाः क्रमादमी ॥
रसेभ्यः स्थायिभावानां घटादेर्घटाद्यवच्छिन्नाकाशादिव प्रथम-
स्थायिभावानामित्यस्य भेदो बोध्य इत्यनेनान्वयः । भेदस्वरूपमाह—घटा-
देरित्यादिना । व्यक्ति(=भग्नावरणविद् )विषयीकृतो रत्यादिरेव रस इत्य-
भिनवगुप्तमते प्रथमे नीलघटघटयोरिव यद्यपि रसस्थायिभावयोर्भेदस्तथापि
वस्तुतस्तु' इत्यादिना वर्णितेऽभिनवगुप्तमतात्पर्यविषयीभूते रत्याद्यवच्छिन्नचित एव
रसत्वे रसस्याकाशस्थानीयत्वेनावच्छेद्यत्वम् स्थायिभावस्य पुनर्धटादिस्थानीयत्वे-
नाऽवच्छेदकत्वमित्यनयोर्भेद उक्तः । द्वितीये पुनर्भट्टनायकोक्तमते भुज्यमानो
रत्यादी रस इति पक्षे नावच्छेद्यावच्छेदकरूपदनयोर्भेद अपि तु प्राग्वदेव । परन्तु
पूर्वोक्तवस्तुतस्त्वित्यादियुक्तिसाहित्येन रत्याद्यवच्छिन्नस्य भोगस्य चिदपरपर्यायस्य
रसत्वमिति पक्षेऽवच्छेद्यावच्छेदकयोरिवानयोर्भेदो बोध्यः । तृतीये = 'नव्यास्तु' इति
प्रतीकमादाय वर्णिते पक्षे । अस्मिंश्च दुष्यन्तादिनिष्ठसत्यरत्यादेः स्थायित्वम्
सहृदयनिष्ठाऽनिर्वचनीयरत्यादेश्च रसत्वमित्यनयोर्भेदः । चतुर्थे = 'परे तु' इत्यादिना
भनीय है, क्योंकि नट तो किसी भी रस का आस्वादन करता नहीं । ( अतः नट
में शमाभाव को शान्तरस न मानने में हेतु नहीं माना जा सकता ) ।"
जो लोग नाट्य में शान्तरस नहीं मानते उन्हें भी महाभारत आदि प्रबन्ध
काव्यों में शान्तरस मानना ही है, क्योंकि इन प्रबन्धों के अभिनेय न होने से
‘नट में शमाभावस्वरूप’ शान्तरस-बाधक हेतु यहाँ बाधक नहीं हो सकता ।
इसके अतिरिक्त, भारतादि प्रबन्धों में शान्तरस सर्वानुभवसिद्ध भी है । अतः इसका
अपलाप किसी भी युक्ति (=युक्त्याभास ) से नहीं किया जा सकता ॥
उक्त नौ रसों के क्रमशः निम्नलिखित नौ स्थायिभाव हैं—रति, शोक, निर्वेद,
क्रोध, उत्साह, विस्मय, हास, भय और जुगुप्सा ॥
इन रसों तथा इनके स्थायिभावों में निम्ननिर्दिष्ट अन्तर है—रसविषयक
प्रथम और द्वितीय मतों में तो रस और स्थायिभाव में वही अन्तर है जो घटा-

१२० रसगङ्गाधरः
द्वितीययोर्मतयोः, सत्यरजतस्यानिर्वचनीयरजतादिव तृतीये, विषयस्य
(रजतादेः) ज्ञानादिव चतुर्थे भेदो बोध्यः ।
तत्र आप्रबन्धं स्थिरत्वादमीषां भावानां स्थायित्वम् । न च चित्तवृत्ति-
प्रदर्शिते मते । अत्र च भावनास्वरूपदोषमहिम्ना सामाजिकस्य स्वात्मनि दुष्यन्तादि-
तादात्म्यावगाहिशकुन्तलादिविषयकरत्यादिमदभेदबोधस्यैव मानसस्य रसत्वेन रसो
ज्ञानस्थानीयः, स्थायी रत्यादिश्च तद्विषयस्थानीय इत्यर्थः । पञ्चमषष्ठयोस्तु मतयोः
प्रकारभेदेन स्थायिन एव रसत्वमिति न भेद उक्तो गङ्गाधरकृता । सप्तमादिमतेषु
पुनर्विभावादीनां समवेतानामसमवेतानां वा रसत्वेन तत्र रसस्थायिभावयोराश्रया-
श्रयिवत् कारणकार्यवत्सहकार्यसहकारिवद्वा भेदोऽवगन्तव्यः । मतानामेषामनुपादेयत्वेन
ग्रन्थकृन्नैतानि विवेचितवान् । पञ्चमादिमते तु न भेद इति न तद्विवेचितमिति
व्याख्यानन्तु चिन्त्यम् ।
रत्यादीनां स्थायिपदव्यपदेशनिमित्तमाह—तत्रेत्यादिना । अभिव्यक्तः-
वच्छिन्न आकाश और उसके अवच्छेदक घट में है। प्रथममत में (अभिनवगुप्तमत),
जिसे 'वस्तुतस्तु' प्रतीक के अन्तर्गत ग्रन्थकार ने प्रस्तुत किया है, रत्याद्यवच्छिन्न
भग्नावरणा चित् रस है। अतः रत्यादि स्थायी भाव अवच्छेदक और चित्स्वरूप
रस अवच्छेद्य है। द्वितीय मत (भट्टनायकमत्त) में रत्यादिभोग को रस कहा
गया है। इसमें विशेषणीभूत रत्यादि स्थायिभाव अवच्छेदक और भोगस्वरूप रस
अवच्छेद्य है। 'नव्यास्तु' इस प्रतीक के अर्न्तगत जो तृतीय मत प्रस्तुत किया गया
है उसमें दुष्यन्तादिनिष्ठ सत्य रत्यादि स्थायिभाव हैं और सामाजिक में
उत्पन्न अनिर्वचनीय रत्यादि रस हैं। अतः वेदान्तसिद्धान्त में जो अन्तर सत्य रजत
और अनिर्वचनीय रजत में माना गया है वही इस मत में स्थायिभाव ओर रस में
है। 'परे तु' प्रतीकान्तर्गत रसविषयक चतुर्थ मत में तो शकुन्तलादिविषयक
रत्यादि से विशिष्ट दुष्यन्तादि के साथ अपना भ्रमात्मक अभेद-बोध हीं रस है।
अतः इस मत में ज्ञान और उसके विषय में जो अन्तर होता वही अन्तर रस और
स्थायिभाव में है। पञ्चम और षष्ठ मतों में तो प्रकारभेद से स्थायिभाव को
हीं रस कहा गया है। अतः इन दोनों मतों में रस और स्थायिभाव में कोई
तात्त्विक अन्तर नहीं है। सप्तम से एकादश तक के मतों में विभावादि को समुदित
रूप में अथवा असमृदित रूप में रस कहा गया है। अतः इन मतों के अनुसार रस
और स्थायिभावों में आश्रय-आश्रित, कारण-कार्य या सहकार्य-सहकारी के समान
अन्तर है। किन्तु इन मतों के उपेक्षणीय होने से ग्रन्थकार न इन मतों में अन्तर
नहीं बताया है।
रत्यादि भावों को स्थायी इसी लिए कहा जाता है चुँकि ये प्रबन्धपर्यन्त

यहाँ पृष्ठ की देवनागरी सामग्री का पंक्तिबद्ध लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

प्रथमाननम् १२१
रूपाणामेषामार्युविनाशित्वेन स्थिरत्वं दुर्लभम वासना रूपतया स्थिरत्वं तु
व्यभिचारिष्वतिप्रसक्तमिति वाच्यम, वासना रूपाणाममीषां मुहुर्मुहुरभि
व्यक्तेरेव स्थिरपदार्थत्वात्। व्यभिचारिणां तु नैव, तदभिव्यक्तेर्विद्युदु-
द्योतप्रायतवात्।
यदाहुः -
विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः ।
आत्मभावं नयत्याशु स स्थायी लवणाकरः ॥
चिरं चित्तेऽवतिष्ठन्ते संबध्यन्तेऽनुबन्धिभिः ।
रसत्वं ये प्रपद्यन्ते प्रसिद्धाः स्थायिनोऽत्र ते ॥
स्मृतेः। एवंरूपमेव दृढतरत्वं संस्कारस्य नैयायिकादयोऽप्यङ्गीकुर्वन्ति । विच्छिद्यते =
विनाश्यते । आत्मभावम् = स्वरूपताम्, स च स्वाङ्गत्वसम्पादनद्वारेति बोध्यम् ।
लवणाकर इत्युपमानम् । यथा लवणाकरः स्वसंसृष्टानि प्रवाहान्तरजलानि स्वरूपतं
लवणरूपतां प्रापयति तद्वदयं स्थाय्यपि स्वसंसृष्टान् विरुद्धानविरुद्धवांश्चान्यान् स्वरूपतां
प्रापयति । एतच्च प्रकर्षकृतमेव रत्यादौ । अयं च सन्दर्भः समूहालम्बनात्मक रसपक्षे
सुकरविवरणः । विरुद्धत्वं च भावानां स्वभावभेदान्न त्वनुपकारकत्वात् । अत एव
स्थिर रहते । अब प्रश्न यह है कि ये रत्यादि चित्तवृत्तिविशेषस्वरूप हैं; अतः ये
स्वरूपतः तो स्थिर हो हीं नहीं सकते, क्योंकि योग्य वित्तवृत्तियां अपनी उत्पत्ति के
तृतीय क्षण में विनष्ट हो जातीं अथवा तभी तक स्थिर रहतीं जब तक अन्य वृत्ति
का चित्त में उदय नहीं हो जाता; हां वासना (= संस्कार ) रूप में ये रह सकतीं
हैं, किन्तु संस्कार रूप में तो केवल रत्याद्यात्मक चित्तवृत्तियां ही नहीं अपि तु
व्यभिचारिस्वरूप चित्तवृत्तियां भी स्थिर रहतीं हीं हैं । ऐसी दशा में यदि वासना-
रूप में स्थिर रहने के कारण रत्यादिभावों को स्थायी कहा जाय तब तो व्यभि-
चारिभावों को भी स्थायी क्यों न कहा जाय । इस प्रश्न का उत्तर यही है कि
वासनात्मक रत्यादि की पुनः पुनः अभिव्यक्ति (= उद्बोधक का समवधान होने से,
स्मरण होना) हीं उनकी स्थिरता है। ऐसी स्थिरता वासनात्मक व्यभिचारिभावों
की नहीं, क्योंकि उनकी अभिव्यक्ति तो बिजली की चमक की तरह कभी-कभी एक
दो बार हीं होती है, वारम्वार नहीं । जैसा प्राचीन आचार्यों ने कहा है—
"जो भाव अपने प्रतिकूल और अनुकूल भावों द्वारा कभी विनष्ट न
होने से बारम्बार अभिव्यक्त होता और स्वसंसृष्ट अन्य जलों को स्वाङ्ग बनाकर
स्वाभिन्न-सा बनाने वाले क्षारसमुद्र के समान अन्य भावों को स्वाभिन्न-सा बना
देता वही स्थायी है ।। जो भाव चिर काल तक चित्त में वासना रूप में विद्यमान

१२२ रसगङ्गाधरः
चिरमिति व्यभिचारिवारणाय । अनुबन्धिभिर्विभावाद्यैः ।
तथा—
सजातीयविजातीयैरतिरस्कृतमूर्त्तिमान् ।
यावद्रसं वर्तमानः स्थायिभाव उदाहृतः ।। इति ।
केचित्तु रत्याद्यन्यतमत्वं स्थायित्वमाहुः । तन्न । रत्यादीनामेकस्मिन्प्र-
रूढेऽन्यस्याप्ररूढस्य व्यभिचारित्वोपगमात् । प्ररूढत्वाऽप्ररूढत्वे बह्वल्प-
मृष्टभोजनादौ स्वभावविरुद्धस्याप्यम्लादेरुपकारकत्वं दृष्टम् । स्वभावभेदेऽपि विरो-
धोऽयं तावदेव काव्योपकारी यावदङ्गिभावापेक्षयाऽङ्गभावो न प्ररूढतर इत्यादि
ध्वन्यालोकादिग्रन्थेभ्योऽवसेयम् । स्वयं च ग्रन्थकृद् व्याख्यास्यत्यग्रे । ईदृशमेव
विजातीयत्वमभिमतमग्रिमपद्येऽपि । मूर्त्तिः = स्वरूपम्, तच्च वासनात्मकम् । यद्वा
मूर्त्तिरभिव्यक्तिः, तत्राभिव्यक्तिः स्मृतिः । सा चोत्तरोत्तरा, स्वपूर्वस्मृतेविरुद्धभावेन
तिरस्कारात् । अत एव मुहुर्मुहुरभिव्यक्तिरुक्ता ।
बह्वल्पेति । निबद्धाक्षिसान्यतरसकलविभावजत्वं प्ररूढत्वं तद्भिन्नत्वं
चाऽप्ररूढत्वं रत्यादेरित्यर्थः । विभावपदस्य चात्रानुभावाद्युपलक्षणत्वम् । जन्यत्वं
होकर उद्बोधक की उपस्थिति में बारम्बार अभिव्यक्त होते, अनुबन्धियों
( = विभाव आदि ) से सम्बद्ध होते, अर्थात् उन्हें अपने अनुकूल बना लेते, और
अन्ततः रसरूपता को प्राप्त होते वे प्रसिद्ध रत्यादि भाव हीं नाट्यदि में 'स्थायी'
नाम से प्रसिद्ध हैं।।"
द्वितीय पद्य में 'चिर काल तक' यह अंश व्यभिचारी भावों में स्थायी भाव
के लक्षण की अतिव्याप्ति के निराकरणार्थ दिया गया है। यहाँ 'अनुबन्धी' शब्द का
अर्थ विभाव-अनुभाव-सञ्चारिभाव है। और भी,
"स्थायी भाव उसी को कहा गया है जिसकी मूर्त्ति ( = उत्तरोत्तर अभिव्यक्ति)
पूर्वपूर्व सजातीय अथवा विजातीय भावों (व्यभिचारिभावों) द्वारा अवरुद्ध नहीं होती
और जो तब तक वासनारूप में चित्त में वर्त्तमान रहता जब तक वह रसरूपता
को प्राप्त न हो जाता।।"
कुछ आचार्य रति आदि में से अन्यतम को हीं 'स्थायी' मानते । किन्तु यह
लक्षण उचित नहीं है । इन नौ भावों में से एक के प्ररूढ़ होने पर अप्ररूढ़ावस्थ अन्य
भाव स्थायी नहीं, अपितु व्यभिचारी माने जाते हैं। जैसे शृंगार के सन्दर्भ में रति
प्ररूढ़ होती पर हास अप्ररूढ़ । इसमें स्थायी भाव केवल रति है, हास नहीं। वह तो
शृंगार के व्यभिचारी भावों में से एक है। किन्तु ऐसे हासादि व्यभिचारी भाव भी तो
नौ भावों में अन्यतम है हीं। अतः रत्याद्यन्यतमत्वस्वरूप स्थायिभावलक्षण की उक्त-

प्रथमाननम् १२३
विभावजत्वे ।
तदुक्तं रत्नाकरे—
रत्यादयः स्थायिभावाः स्युर्भूयिष्ठविभावजाः ।
स्तोकैर्विभावैरुत्पन्नास्त एव व्यभिचारिणः ॥ इति ।
एवं च वीररसे प्रधाने क्रोधः, रौद्रे चोत्साहः, शृङ्गारे हासो
व्यभिचारी भवति, नान्तरीयकश्च । यदा तु प्रधानपरिपोषार्थं सोऽपि
बहुविभावजः क्रियते तदा तु रसालंकार इत्यादि बोध्यम् ॥
तत्र—
चात्राभिव्यज्यमानत्वसाधारणम् । एवं चेति । स्तोकविभावजत्वे चेत्यर्थः ।
वीररसेत्यादि । तदुक्तं दर्पणे—
शृङ्गारवीरयोर्हासो वीरे क्रोधस्तथा मतः ।
शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः ॥ इति ।
प्रधान इति । उभयोः प्ररूढत्वेऽपि वीरादेः प्राधान्यं प्राकरणिकत्वादिनः
बोध्यम् । रसालङ्कार इति । तदुक्तं ध्वनिकृता —
प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः ।
काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥ इति ।
विध हासादि में अतिव्याप्ति हो जाने से यह लक्षण असंगत है । जब ये रत्यादि
भाव विभावादि (=अनुभाव तथा व्यभिचारिभावों) की सामग्री से उत्पन्न
अथवा ज्ञाप्य होते तब इन्हें प्ररूढ कहा जाता । इसके विपरीत, यदि ये भाव
विभावादि-सामग्री से नहीं अपितु इसमें से कुछ से हीं उत्पन्न या ज्ञाप्य होते तो इन्हें
अप्ररूढ कहा जाता । यही विषय सङ्गीतरत्नाकर में स्पष्ट रूप में कहा गया है—
"यदि ये रत्यादि भाव सम्पूर्ण विभावादि-सामग्री से उत्पन्न या ज्ञाप्य होते तब
तो ये स्थायिभाव कहलाते । किन्तु यत्किञ्चिद् विभावादि से उत्पन्न या ज्ञाप्य होने
पर ये हीं रत्यादिभाव व्यभिचारिभाव हो जाते ॥"
इस प्रकार, वीर रस (=उत्साह) के प्रधान (=प्ररूढ़) होने पर क्रोध, रौद्र
(=क्रोध) के प्रधान होने पर उत्साह और शृंगार (=रति) के प्रधान होने पर
हास व्यभिचारी भाव हैं । क्रोधादि के बिना वीर आदि रसों के परिपुष्ट न होने से
ये व्यभिचारि-स्थानीय क्रोधादिभाव उनमें नान्तरीयक (=अवश्यम्भावी) हैं । जब
मुख्य भाव के परिपोषण के लिए गौण भाव भी बहुविभावादिजन्य, अर्थात् प्ररूढ़
रूप में कवि द्वारा निबद्ध किये जाते तो भी ये भाव गौण होने से रसस्थानीन न
होकर रस (प्रधान भाव = स्थायी भाव) के अलङ्कार मात्र होते ॥

१२४ रसगङ्गाधरः
स्त्रीपुंसयोरन्योन्यालम्बनः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः स्थायि-
भावः ॥
गुरुदेवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यभिचारी ।
पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मा वैक्लव्याख्यश्चित्तवृत्तिविशेषः शोकः ॥
स्त्रीपुंसयोस्तु वियोगे जीवितत्वज्ञानदशायां वैक्लव्यपोषिताया रतेरेव
प्राधान्याच्छृङ्गारो विप्रलम्भाख्यो रसः । वैक्लव्यं तु संचारिमात्रम् । मृतत्व
सम्प्रति स्थायिभावान् विशेषतो लक्षयितुकाम आदौ स्वभावतोऽनुरञ्जकस्य
शृङ्गारस्य स्थायिभावं रतिं लक्षयति—स्त्रीपुंसयोरिति । पुत्रादीति । आदिशब्देन
मुनिनृपादिपरिग्रहः । व्यभिचारीति । तदुक्तं प्रदीपकृता—
रत्यादिश्चेन्निरङ्गः स्याद् देवादिविषयोऽथवा ।
अन्याङ्गभावभाग्वा स्यान्न तदा स्थायिशब्दभाक् ॥ इति ।
पुत्रादीति । आदिशब्द इष्टमात्रोपसंग्राहकः । द्वितीय आदिशब्द इष्टाश्रिता-
निष्टमात्रोपलक्षकः । सञ्चारिमात्रमिति । वैक्लव्यस्य चिरमवस्थानाभावादिति
हेतुरत्र । वैक्लव्यस्येत्यत्र प्राधान्यादित्यनुषज्यते । विप्रलम्भः = विप्रलम्भशृङ्गारः ।
रति-नामक स्थायिभाव वह है जिसे प्रेम कहते हैं । यह एक प्रकार की चित्त-
वृत्ति है जिसके आलम्बन परस्पर नायक और नायिका होते हैं ॥
किन्तु इसी रति का आलम्बन यदि गुरु, देवता या पुत्र आदि इष्टजनों में से
कोई होता तो वह स्थायिभाव न होकर (करुण आदि रसों में) व्यभिचारिभाव
हो जाती ।
शोक-नामक स्थायिभाव वह है जिसे विकलता (= वैक्लव्य) कहते हैं । यह भी
एक प्रकार की चित्तवृत्ति है और इसकी उत्पत्ति पुत्र आदि इष्टजन के वियोग
अथवा मरण आदि से होती ॥
यदि नायक-नायिका का वियोग हो किन्तु एक दूसरे के जीवित होने का
ज्ञान हो तो वहाँ विप्रलम्भ शृंगार हीं होता, क्योंकि वहाँ परस्पर वियोग से
विकलता होने पर भी प्रधानता रति की हीं रहती । विकलता तो उस रति
का परिपोषण मात्र करती । अतः इसमें होने वाली विकलता व्यभिचारिभाव है,
स्थायिभाव नहीं । हाँ, यदि एक को दूसरे के मर जाने का ज्ञान हो तब तो विकलता
के हीं प्रधान होने से वहाँ करुण रस हीं होगा । रति उस विकलता का केवल
परिपोषक होगी । तात्पर्य यह है कि जिस व्यक्ति से जितना हीं प्रेम होता उसके
विनाश से उतना ही अधिक क्लेश भी होता । अतः प्रियतम या प्रियतमा के मरण
से सर्वाधिक मात्रा में क्लेश (= विकलता) होना स्वाभाविक है । यतः मरण के
ज्ञान के बाद मिलन की कोई आशा नहीं रह जाती अतः ऐसी दशा में विकलता

प्रथमाननम् १२५
ज्ञानदशायां तु रतिपोषितस्य वैक्लव्यस्येति करुण एव। यदा तु
सत्यपि मृतत्वज्ञाने देवताप्रसादादिना पुनरुज्जीवनज्ञानं कथञ्चित्स्यात्, तदा-
लम्बनस्यात्यन्तिकनिरासाभावाच्चिरप्रवास इव विप्रलम्भ एव, न स
करुणः। यथा चन्द्रापीडं प्रति महाश्वेतावाक्येषु। केचित्तु रसान्तरमेवात्र
करुणविप्रलम्भाख्यमिच्छन्ति।
नित्यानित्यवस्तुविचारजन्मा विषयविरागाख्यो निर्वेदः॥
केचित् = दर्पणकारादयः। इच्छन्तीति। एतेनात्रारुचिः सूचिता। तद्बीजन्तु
वैक्लव्यस्य चिरमवस्थानाभावेन तस्य स्थायित्वानुपपत्तिरेव। अभिनिवेशस्य
चिरमवस्थानेऽभ्युपगते तु शृङ्गारोच्छेदापत्तिर्दोषः।
शान्तस्थायिभावं लक्षयति—नित्येत्यादिना। नित्यं च अनित्यं चेति नित्या-
नित्ये, तयोर्वसतीति नित्यानित्यवस्तु। यद्वा तयोर्वसत इति नित्याऽनित्यवस्तूनी।
तयोर्विचारेण विवेकेन जन्म यस्येति विग्रहः। अनित्यस्य वस्तुत्वाभावेन नित्या-
नित्ययोर्द्वन्द्वे कृते वस्तुशब्देन कर्मधारयोऽयुक्तः। नित्य आत्मा तदन्यत्सर्वमनित्यम्।
तथा च परस्परविरुद्धयोर्नित्यानित्यधर्मयोर्विवेकेन जायमानो विषयविरागो निर्वेद
इति फलति। इदमेव तत्त्वज्ञानजन्यं वैराग्यमित्युच्यते। एतेनेर्ष्यादिजनितवैराग्यस्य
स्थायित्वाभावः सूचितः। अत एव—
का स्थायित्व स्पष्ट है। रति तो उस विकलता का परिपोषक मात्र होती।
अत एव यहाँ करुण रस हीं उचित है, विप्रलम्भ शृङ्गार नहीं। अत एव
यदि नायक-नायिका में से एक के मरण का ज्ञान होने पर भी देवताप्रसाद
आदि से उसके पुनरुज्जीवन का ज्ञान हो तो वहाँ आदि-अन्त में रति के
वर्त्तमान रहने से मध्य में मरण के कारण कुछ समय के लिए विकलता होने पर भी
स्थायित्व रति का ही होता। अतः ऐसी दशा में रति के वियोगकालावच्छिन्न
होने से विप्रलम्भ शृङ्गार रस हीं होता, करुण रस नहीं। कादम्बरी का महाश्वेता-
विषयक वर्णन इसका उदाहरण है। यहाँ चन्द्रापीडनिष्ठ महाश्वेताविषयक रति
होने से विप्रलम्भशृङ्गार रस है, करुण नहीं। साहित्यदर्पणकार आदि कुछ
आचार्य तो ऐसे स्थलों में करुण-विप्रलम्भ रस मानना चाहते। किन्तु इसमें आदि
अन्त में विकलता के न होने से उनका मत उचित नहीं प्रतीत होता॥
शान्तरस का स्थायिभाव निर्वेद है जिसे विषयवैराग्य भी कहते। यह वैराग्य
( निर्वेद ) नित्य और अनित्य पदार्थों में वर्तमान धर्मों तथा उन धर्मियों के विवेक
से उत्पन्न होता॥