रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 144, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें११२ रसगङ्गाधरः
मानो विभाव एव रसः' इत्यन्ये ॥ (१०) 'अनुभावस्तथा' इतीतरे ॥
(११) 'व्यभिचार्येव तथा तथा परिणमति' इति केचित् ॥
तत्र 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति सूत्रं तत्तन्मत-
परतया व्याख्यायते- 'विभावानुभावव्यभिचारिभिः संयोगाद्व्यञ्जना-
द्रसस्य चिदानन्दविशिष्टस्थाय्यात्मनः स्थाय्युपहितचिदानन्दात्मनो वा
निष्पत्तिः स्वरूपेण प्रकाशनम्' इत्याद्ये । 'विभावानुभावव्यभिचारिणां
सम्यक्साधारणात्मतया योगाद्भावकत्वव्यापारेण भावनाद्रसस्य स्थाय्युप-
हितसत्त्वोद्रेकप्रकाशितस्वात्मानन्दरूपस्य निष्पत्तिर्भोगाख्येन साक्षात्कारेण
भाव्यमान इति । भावनाविषयीभूतः । विभावस्य प्रामुख्यं च स्थायिभावाश्रयत्वा-
दबोध्यम् । मतान्तरमाह-अनुभावस्तथेति । तथा = भाव्यमानः । रस इति शेषः ।
भाव्यमान इत्यनेन तदभावे न रसत्वमिति सूचितम् । अन्त्यं मतमाह-व्यभि-
चार्यैवेति । तथा = भाव्यमानः । तथा = रसरूपेण ॥
तदेवमेकादश मतानि रसविषये पण्डितराजेन वर्णितानि,-स्वमतं च प्रथममेव
निरूपितम् । एषु चरमाणि त्रीणि मतानि विहायान्येषु भरतसूत्रं यथा व्याख्यातव्य
तदाह-तत्रेत्यादिना । रसस्वरूपविषय इत्यर्थः । अत्र चाद्येष्वष्टसु मतेषु सूत्रस्थ-
संयोगनिष्पत्तिशब्दयोरर्थभेदमाश्रित्य सूत्रसमन्वयः प्रदर्श्यते । धातूनामनेकार्थतया
चोक्तशब्दद्वयस्य तत्तदर्थपरत्वं स्वीकृतम् । तत्तदर्थश्च पूर्वमेव तत्तन्मतव्याख्यानावसरे
में जो चमत्कारातिशयजनक हो वही रस है। अतः कहीं चमत्कारातिशयजनक
विभाव, कहीं वैसा अनुभाव और कहीं तादृश सञ्चारिभाव ही रस है ॥ अन्य
आचार्यों का मन्तव्य यह है कि भावनाविषयीभूत विभाव हीं रत्यादि का
आश्रय होने से रस है ॥ कुछ आचार्य अनुभाव के रत्यादि-प्रकाशन में सामर्थ्य
प्रकट होने से अनुभाव हीं भावना-पुनः पुनः अनुसंधान के फलस्वरूप
रसरूप में परिणत हो जाता ॥ जब कि कुछ आचार्य परिपोषक होने से भावना-
विषयीभूत व्यभिचारि-भाव का हीं रसरूप मे परिणाम मानते ॥
अब 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इस भरतकृत रस-सूत्र की
विभिन्नमतानुसारिणी व्याख्या की जा रही है। इस सूत्र में आए 'संयोग,' 'रस'
और 'निष्पत्ति' शब्द हीं अनेकार्थक माने गये हैं। प्रथममतानुसारिणी व्याख्या यह
है कि विभाव, अनुभाव और व्यभिचारी भाव के संयोग, अर्थात् उन तीनों से
व्यञ्जित होने पर, रस, अर्थात् चिदानन्दविशिष्ट रत्यादि स्थायी भाव की अथवा
रत्याद्युपहित चिदानन्द की विष्पत्ति, अर्थात् स्वरूपप्रकाशन, होती। द्वितीयमत के
अनुसार 'संयोग' का अर्थ है सम्यग्-योग-विभाव, अनुभाव और व्यभिचारी भावों