रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 151, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् ११९
इत्यादिना नाट्येडपि शान्तो रसोऽस्तीति व्यवस्थापितम् । यैरपि नाट्ये
शान्तो रसो नास्तीत्यभ्युपगम्यते तैरपि बाधकाभावान्महाभारतादिप्रब-
न्धानां शान्तरसप्रधानतया अखिललोकानुभवसिद्धत्वाच्च काव्ये सोऽवश्यं
स्वीकार्यः । अत एव 'अष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः' इत्युपक्रम्य 'शान्तोऽपि
नवमो रसः' इति मम्मटभट्टा अप्युपसंजह्रुः ॥
अमीषां च—
रतिः शोकश्च निर्वेदक्रोधोत्साहाश्च विस्मयः ।
हासो भयं जुगुप्सा च स्थायिभावाः क्रमादमी ॥
रसेभ्यः स्थायिभावानां घटादेर्घटाद्यवच्छिन्नाकाशादिव प्रथम-
स्थायिभावानामित्यस्य भेदो बोध्य इत्यनेनान्वयः । भेदस्वरूपमाह—घटा-
देरित्यादिना । व्यक्ति(=भग्नावरणविद् )विषयीकृतो रत्यादिरेव रस इत्य-
भिनवगुप्तमते प्रथमे नीलघटघटयोरिव यद्यपि रसस्थायिभावयोर्भेदस्तथापि
वस्तुतस्तु' इत्यादिना वर्णितेऽभिनवगुप्तमतात्पर्यविषयीभूते रत्याद्यवच्छिन्नचित एव
रसत्वे रसस्याकाशस्थानीयत्वेनावच्छेद्यत्वम् स्थायिभावस्य पुनर्धटादिस्थानीयत्वे-
नाऽवच्छेदकत्वमित्यनयोर्भेद उक्तः । द्वितीये पुनर्भट्टनायकोक्तमते भुज्यमानो
रत्यादी रस इति पक्षे नावच्छेद्यावच्छेदकरूपदनयोर्भेद अपि तु प्राग्वदेव । परन्तु
पूर्वोक्तवस्तुतस्त्वित्यादियुक्तिसाहित्येन रत्याद्यवच्छिन्नस्य भोगस्य चिदपरपर्यायस्य
रसत्वमिति पक्षेऽवच्छेद्यावच्छेदकयोरिवानयोर्भेदो बोध्यः । तृतीये = 'नव्यास्तु' इति
प्रतीकमादाय वर्णिते पक्षे । अस्मिंश्च दुष्यन्तादिनिष्ठसत्यरत्यादेः स्थायित्वम्
सहृदयनिष्ठाऽनिर्वचनीयरत्यादेश्च रसत्वमित्यनयोर्भेदः । चतुर्थे = 'परे तु' इत्यादिना
भनीय है, क्योंकि नट तो किसी भी रस का आस्वादन करता नहीं । ( अतः नट
में शमाभाव को शान्तरस न मानने में हेतु नहीं माना जा सकता ) ।"
जो लोग नाट्य में शान्तरस नहीं मानते उन्हें भी महाभारत आदि प्रबन्ध
काव्यों में शान्तरस मानना ही है, क्योंकि इन प्रबन्धों के अभिनेय न होने से
‘नट में शमाभावस्वरूप’ शान्तरस-बाधक हेतु यहाँ बाधक नहीं हो सकता ।
इसके अतिरिक्त, भारतादि प्रबन्धों में शान्तरस सर्वानुभवसिद्ध भी है । अतः इसका
अपलाप किसी भी युक्ति (=युक्त्याभास ) से नहीं किया जा सकता ॥
उक्त नौ रसों के क्रमशः निम्नलिखित नौ स्थायिभाव हैं—रति, शोक, निर्वेद,
क्रोध, उत्साह, विस्मय, हास, भय और जुगुप्सा ॥
इन रसों तथा इनके स्थायिभावों में निम्ननिर्दिष्ट अन्तर है—रसविषयक
प्रथम और द्वितीय मतों में तो रस और स्थायिभाव में वही अन्तर है जो घटा-