सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

नायके धराधौरेयत्वधीरत्वादेरात्मनि चाधुनिकत्वादेर्वैधर्म्यस्य स्फुटं प्रति-
पत्तेरभेदबोधस्यैव दुर्लभत्वात् ।
किं च केयं प्रतीतिः ? प्रमाणान्तरानुपस्थानाच्छाब्दीति चेत् ? न । व्याव-
हारिकशब्दान्तरजन्यनायकमिथुनवृत्तान्तवित्तीनामिवाश्या अप्यहृद्यत्वापत्तेः ।


सामाजिकान् प्रत्यविभावत्वन्तु इतोऽपि स्फुटतरम् । तथा=तादृशज्ञानोत्पादप्रति-
बन्धकः । वैधर्म्यस्येति । एतदुपलक्षणमलोकसामान्यस्य नायकादिगतधर्मवैध-
र्म्यस्य । तथा च यद्यपि धराधौरेयत्वादेर्नायकधर्मस्य क्वचित्सामाजिकेऽपि सम्भव
इति तत्राभेदप्रतीतिः शक्या स्वीकर्तुम् तथापि रामादेरलौकिकगुणसम्पन्नस्य साधर्म्यं न
लौकिकेषु पुरुषेषु सम्भवतीत्यभेदबुद्धिस्तत्र नायकसामाजिकयोरशक्यसम्पाद्यैवेति नाऽ-
भेदबुद्धिमादाय तादृशज्ञानोत्पादप्रतिबन्ध इत्याशयः ।
एतावता परगतत्वेन स्वगतत्वेन च रसप्रतीतेरशक्यत्वमुपपाद्य प्रतीतेरपि परा-
भिमताया अलौकिककाव्यव्यापारानपेक्षलौकिकप्रमाणवेद्यत्वे अहृद्यत्वापत्तिमुखेन अयु-
क्तत्वं प्रतिपादयन् 'प्रतीयते रसः' इति पक्षं निराकर्तुकाम आह—किञ्चेत्यादि ।
रसप्रतीतिरत्र प्रतीतिशब्देन विवक्षिता । प्रमाणान्तरं शब्दातिरिक्तं प्रत्यक्षादि,
तदभावात् काव्यात्मकशब्दप्रमाणजन्यैव रसप्रतीतिरित्यर्थः प्रतिप्रश्नस्य । व्याव-
हारिकशब्दान्तरेति । एतच्चोपलक्षणं लौकिकप्रमाणमात्रस्य प्रत्यक्षादेरपि ।
अहृद्यत्वापत्तेरिति । एतच्चाऽसहृदयत्वं भट्टनायकस्य ख्यापयति, यतो हि भङ्गि-
भेदेन शब्दप्रतीतेरपि हृद्यत्वस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । अथवा यादृशं हृद्यत्वमलो-


होने से वे अपने को दुष्यन्त आदि से अभिन्न कैसे समझ सकते ? अतः नायक
से अपने को अभिन्न समझने के कारण भी शकुन्तला आदि को सामाजिक की
रति का विभाव मानना असम्भव है । अतः रस की स्वगत प्रतीति भी नहीं
हो सकती ।
उक्त रीति से प्रतीति के परगत या स्वगत न होने से उस पक्ष का निराकरण
कर अब भट्टनायक उपयुक्त प्रमाण न होने से भी रसप्रतीति-पक्ष का खण्डन कर रहे
हैं, क्योंकि परगत रत्यादि की सामाजिक को बाह्य प्रत्यक्ष तो हो नहीं सकता,
कारण आन्तरिक पदार्थ चाहे स्वगत हो या परगत वह बाह्येन्द्रिययोग्य होता ही
नहीं । यदि चेष्टा आदि से उसकी अनुमिति हो भी तो भी उसमें अलौकिकता
नहीं आ सकती । काव्यात्मक शब्द-प्रमाण से प्रतीति मानने पर भी अलौकिका-
स्वाद की समस्या पूर्ववत् बनी रहेगी, क्योंकि इतिहास-पुराणादि के वाक्यों से होने
वाली नायक-नायिका के प्रेमाख्यान की प्रतीति मे अलौकिक आनन्द किसी को नहीं
मिलता । उक्त रत्यादि की मानस-प्रतीति होती है (सामाजिक को)—यह कहना भी

प्रथमाननम् ९१
नापि मानसी, चिन्तोपनीतानां तेषामेव पदार्थानां मानस्याः प्रतीतेरस्या
वैलक्षण्योपलम्भात् । न च स्मृतिः, तथा प्रागननुभवात् ।
तस्मादभिधया निवेदिताः पदार्था भावकत्वव्यापारेणाऽगम्यत्वादिरस-
किकं रसप्रतीतावनुभवसिद्धं सहृदयानां तादृशं हृद्यत्वं शब्दात् तत्प्रतीतौ न स्यादि-
त्याशयेनेदम् । तादृशालौकिकं हृद्यत्वं मानस्यामपि तत्प्रतीतौ न स्यादित्याशयेनाह-
नाऽपीति । चिन्तेत्यादि । पुनः पुनरनुसन्धानं चिन्ता, तयोपनीतानां ज्ञान-
लक्षणसन्निकृष्टानां काव्यार्थानां शकुन्तलादीनां विभावत्वादिना मानस्यां प्रतीतौ यथा
नालौकिकं हृद्यत्वं तथैव रसस्यापि मानस्यां प्रतीतौ न स्यात्, इष्यते तु तत् । अतो
न रसप्रतीतिर्मानसी भवितुमर्हतीत्याशयः । अलौकिकगुणस्य नायकादेः स्मृतिरेव
रसप्रतीतिः सामाजिकानाम्, अलौकिकविषयकत्वादेव चेयं स्मृतिरपि रमणीया स्या-
दित्याशङ्कां निराकुरुते—न च स्मृतिरिति । अनुभवो हि पूर्वकालिकः स्वजन्य-
संस्कारद्वारा स्मृतिहेतुरिति प्रसिद्धम् । प्रकृते च तादृशगुणविशिष्टनायकादेः सामा-
जिकानुभवविषयत्वाभावेन न तद्विषयकः संस्कारः सामाजिकानां येन तद्विषया
स्मृतिः स्यादिति न स्मृतिरूपाऽपि रसप्रतीतिः शक्याऽभ्युपगन्तुम् इत्यर्थः । तदेवं
रसप्रतीतिपक्षे निराकृते रसोत्पत्त्यभिव्यक्तिपक्षावपि लोचनाद्युक्तभट्टनायकयुक्त्या
निराकरणीयौ पाठकैः । तथा हि लोचन उक्तम्—'उत्पत्तिपक्षे च करुणस्योत्पादाद्
दुःखित्वे करुणप्रेक्षासु पुनरप्रवृत्तिः स्यात् । तन्नोत्पत्तिरपि । नाप्यभिव्यक्तिः,
शक्तिरूपस्य हि शृङ्गारस्याभिव्यक्तौ विषयार्जनतारतम्यप्रवृत्तिः स्यात् । तत्रापि किं
स्वगतोऽभिव्यज्यते रसः परगतो वेति पूर्ववदेव दोषः । तेन न प्रतीयते, नोत्पद्यते,
नाभिव्यज्यते काव्येन रसः' इति ।
अधुना स्वमतमाह भट्टनायकः—तस्मादित्यादिना । अभिधयेत्युपलक्षणं
लक्षणाया अपि । यथावत्पदार्थप्रतिपादनमभिधाया लक्षणायाश्च कृत्यमत्र मते । तद-
सम्भव नहीं, क्योंकि एक तो दूसरे के रत्यादि आन्तरिक पदार्थों का सामाजिक को
मानस प्रत्यक्ष हो नहीं सकता और दूसरे, पुनः पुनः अनुसन्धान किये गये काव्यार्थ-
भूत शकुन्तलादि की विभावादिरूप में होने वाली मानस-प्रतीति में वह आनन्द
नहीं मिलता जो रसप्रतीति में अभीष्ट है । उन अलौकिकानन्दमय दुष्यन्तादिनिष्ठ
रत्यादि का सामाजिक को नाट्यदर्शनादि के पूर्व अनुभव न होने से उनकी स्मृति
भी असम्भव है । अतः रस-प्रतीति की मान्यता सर्वथा हेय है । इसी तरह,
रसोत्पत्ति-पक्ष भी असंगत है, क्योंकि तब तो नायक के शोक से सामाजिक में भी
शोक की उत्पत्ति माननी होगी जिसका अर्थ यही होगा कि एक बार करुण-रस-
प्रधान नाटक-काव्य देख-सुनकर शोकातुर सामाजिक पुनः कभी उन्हे देखने-सुनने में.

३२ रसगङ्गाधरः
विरोधिज्ञानप्रतिबन्धद्वारा कान्तात्वादिरसानुकूलधर्मपुरस्कारेणावस्थाप्यन्ते।
एवं साधारणीकृतेषु दुष्यन्तशकुन्तलादेशकालवयोऽवस्थादिषु, पङ्कौ पूर्व-
व्यापारमहिमनि, तृतीयस्य भोगकृत्वव्यापारस्य महिम्ना निगीर्णयो रजस्त-
मसोरुद्रिक्तसत्त्वजनितेन निजचित्स्वभावनिर्वृतिविश्रान्तिलक्षणेन साक्षा-
नन्तरं भावकत्वाख्यकाव्यव्यापारकृत्यं दर्शयति—भावकत्वेति। तथा च भाव-
कत्वव्यापारस्य साधारणीकरणं फलम्। तदाह—एवमिति। पूर्वव्यापारः =
भावकत्वव्यापारः। निगीर्णयोरित्यादिना भोजकत्वापरपर्यायभोगकृत्वाख्यतृतीय-
काव्यव्यापारस्य रजस्तमोवृत्तिनिरोधः फलम्। ततश्च सत्त्वोद्रेकाज्जायमानेन
मानसेन विलक्षणेन साक्षात्कारेण भोगापरपर्यायेण भुज्यते विषयीक्रियते रस इत्यय-
माशयो भट्टनायकस्य बोध्यः। निजचिदित्यादि। निजस्य = सामाजिकस्यात्मनः,
चित्स्वभावनिर्वृत्तिः = आवरणनाशादात्मस्वभावभूतचितः स्फुरणम्, चिदि-
त्युपलक्षणमानन्दरूपस्यापि, तस्या विश्रान्तिः = चिदानन्दात्मभिन्नवस्तुगोचरत्वम्,
तदेव लक्षणं सादृश्येन ज्ञापकं यस्य तेन साक्षात्कारेण परब्रह्मसाक्षात्कारसदृशेन
साक्षात्कारेणेति तात्पर्यम्। सत्त्वोद्रेकाच्च रससाक्षात्कारः सुखात्मकोऽत्र मते,
सत्त्वस्य सुखरूपेण परिणामात्। एतावत्तैव चास्य मतस्य सांख्यीयत्वप्रवादोऽपि।
साधारणात्मेत्यनेनेदं सूचितं यत्परगत एव रत्यादिः सामाजिकैर्भुज्यते, परन्तु भाव-
कत्वव्यापारेण साधारणीकरणात्मना परगतत्वं न गोचरीक्रियते इत्ययं विशेषः।
प्रवृत्त नहीं होंगे, जब कि वस्तुस्थिति इसके विपरीत है। यदि यह रसोत्पत्ति नायकादि
में ही मान्य हो तो सामाजिक का इससे क्या प्रयोजन सिद्ध होगा ? रसाभिव्यक्ति-
पक्ष भी त्याज्य है, क्योंकि अभिव्यक्ति पूर्वसिद्ध पदार्थ की होती। अतः पूर्वसिद्ध
रत्यादि की हीं अभिव्यक्ति माननी होगी। यदि ये रत्यादि नायकनिष्ठ हैं तो
सामाजिक पुनः उनसे उदासीन हो जायेंगे। सामाजिक में उन रत्यादि की स्थिति
तो है नहीं। ऐसी स्थिति में किसकी सामाजिक में अभिव्यक्ति होगी ? साथ हीं,
अभिव्यञ्जक की स्थिति में तो तारतम्य के आधार पर रसाभिव्यक्ति में भी तारतम्य
मानना होगा। १ किन्तु रसस्वरूपभूत अखण्ड आनन्द की अभिव्यक्ति में तारतम्य
मानना असंगत है। अतः अभिव्यक्ति-पक्ष भी अनुचित है।
अतः रस की भुक्ति (भोग—साक्षात्कार) उचित है। इसकी व्याख्या इस
प्रकार करनी चाहिए—सर्वप्रथम तो अभिधावृत्ति द्वारा काव्यादि से वाच्यार्थ की
१. वस्तुतः यह कथन संगत नहीं है, क्योंकि अभिव्यञ्जकतारतम्यप्रयुक्त अभि-
व्यङ्ग्य की अखण्डता में अन्तर नहीं पड़ता। भट्टनायक के 'विषयार्जनतार-
तम्यप्रवृत्तिः' कथन का कोई दूसरा अभिप्राय हो, अथवा पाठ शुद्ध न हो !

प्रथमाननम् ९३
त्कारेण विषयीकृतो भावनोपनीतः साधारणात्मा रत्यादिः स्थायी रसः। तत्र
भुज्यमानो रत्यादिः, रत्यादिभोगो वेत्युभयमेव रसः। सोऽयं भोगो विषय-
संवलनाद्ब्रह्मास्वादसविधवर्तीत्युच्यते। एवं च त्रयोंऽशाः काव्यस्य-“अभिधा
अत्र पक्षे स्थायिनो भोगस्य च विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावाद् भुज्यमानः
स्थायी स्थायिविषयकभोगो वा रस इत्याह—तत्रेत्यादिना। पूर्वकल्पे साक्षात्कार-
स्यैव सत्त्वोद्रेकजनितस्य सुखमयत्वेन रसस्यापि सुखमयत्वं बोध्यम्। विषयसम्ब-
लनादित्यनेन विषयासम्बलितब्रह्मास्वादाद्भिन्नत्वं रसास्वादस्य दर्शितम्। सविधत्वं
च रसास्वादस्यानन्दप्रचुरत्वात्तत्प्राधान्याद्वा प्रतीत्यपेक्षात्। भट्टनायकमतं तदुक्त्यै-
वोपसंहरति—एवं चेत्यादिना। त्रयोंशाः = त्रयो व्यापाराः, अभिधा, भावना,
भोगीकृतिः (भोजकत्वं) चेति। तत्राभिधा वाच्यार्थविषयी=वाच्यार्थोपस्थापिका,
भावना = भावकत्वं साधारणीकरणद्वारा सामाजिकैः सह रत्यादेः सम्बन्धस्य प्रति-
पादिका, भोजकत्वं च सहृदयविषयम् = रसास्वादजनकम् इति। एतेन भट्टनायको
व्यञ्जनां नोरिकरोतीत्यपि सुव्यक्तमेव। अभिनवगुप्तभट्टनायकमतयोर्विशेषं निरू-
उपस्थिति होतो है। इस दशा में शकुन्तलादि से दुष्यन्तादि का सम्बन्ध बना
रहता है जिससे सामाजिक को रस-साक्षात्कार होने में बाधा पड़ती। इसलिए
काव्य में अभिधा से भिन्न एक ‘भावकत्व’ नामक व्यापार मानना चाहिए। इस
व्यापार के प्रभाव से ‘साधारणीकरण’ होता, अर्थात् रस-भोग में बाधकीभूत शकु-
न्तलादिविषयक परकीयत्व, अगम्यत्व, शकुन्तलात्व आदि धर्मों का प्रतिबन्ध और
कान्तात्व आदि रस-भोगानुकूल धर्मों का उद्भावन होता। इसी से शकुन्तलादि
के वय, अतीत काल आदि रस-प्रतिबन्धक तत्त्वों का भी विलोप हो जाता है।
अत एव दुष्यन्तादिनिष्ठ शकुन्तलादिविषयक रति भी केवल कान्ताविषयक रति रूप
में प्रस्फुटित होने लगती। इससे सामाजिक को उस रति के विषय में जो
परकीयत्व-बोध हो रहा था वह भी विलुप्त हो जाता। ‘भावकत्व’ व्यापार का
कृत्य यहीं समाप्त हो जाता है। किन्तु इतने से हीं, बिना भोग-साधन के, रस का
भोग हो नहीं सकता। भोग-साधन तो वह चित्त हो सकता हैं जिस में सत्त्वगुण
का अत्यन्त प्रकर्ष हो। यह कार्य चित्त के रजोगुण और तमोगुण के प्रभाव को
सर्वथा समाप्त किए बिना असम्भव है। अतः ‘भोगकृत्त्व’ (=भोजकत्व) व्यापार
के प्रभाव से रजोगुण और तमोगुण का प्रभाव सर्वथा क्षीण हो जाता जिसके फल-
स्वरूप सत्त्वगुण का चित्त में ‘उद्रेक’ हो जाता। इससे चित्त प्रकाशानन्दमय हो
जाता। इसके सम्पर्कं से रत्यादि में भी आनन्दमयतां प्रकट हो जाती है। इसी
‘चित्तसत्त्व’ (=सत्त्वातिशयविशिष्ट चित्त) से साधारणीकरणसाधनीभूत भावकत्व

९४ रसगङ्गाधरः
भावना चैव तद्भोगीकृतिरेव च” इत्याहुः । मतस्यैतस्य पूर्वस्मान्मताद्भाव-
कत्वव्यापारान्तरस्वीकार एव विशेषः । भोगस्तु व्यक्तिः । भोगकृत्त्वं तु
व्यञ्जनादविशिष्टम् । अन्या तु सैव सरणिः ॥
(३) नव्यास्तु काव्ये नाट्ये च कविना नटेन च प्रकाशितेषु विभावादिषु
पयति—मतस्यैतस्येत्यादिना । व्यक्तिः=भग्नावरणा चित्, तस्या एव साक्षात्का-
रात्मकत्वात्, ‘यत् साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म’ इत्यादिश्रुतेः । यद्यपि भट्टनायकमते
चित्तसत्त्ववृत्त्यात्मक एवानन्दः प्रतीयते तथापि ब्रह्मातिरिक्तस्यानन्दत्वात्तत्सम्पर्कं
विना कस्याप्यानन्दरूपत्वं न सम्भवतीत्यौपनिषदमताभिप्रायेणेयमुक्तिः पण्डितराज-
स्येति प्रतीयते । व्यञ्जनात्=व्यञ्जनव्यापारात् । तदुक्तं लोचने—‘भोगीकरण-
व्यापारश्च काव्यस्य रसविषयो ध्वननात्मैव, नान्यत् किञ्चिद्’ इति । अन्या=
आस्वाद्यमानः स्थाय्येव रसः, साधारणीकरणं चेत्याद्या पूर्ववर्णिता । अत्र
भट्टनायकमते भावकत्वाख्यकाव्यव्यापारेण साधारणीकरणम्, पूर्वमते च भावना-
विशेषेणेति विशेषः ॥
रसविषये तृतीयं मतमाह—नव्यास्त्वित्यादिना । प्रकाशितेषु = कविना
शब्देन नटेन चाभिनयाद्युपस्कृतेन शब्देन सहृदयहृदयं प्रापितेषु । विभावादिष्विति ।
व्यापार द्वारा पहले से हीं सहृदय के अन्तःकरण में उपस्थापित परकीयत्वसम्बन्ध-
रहित रत्यादि का सामाजिक को आनन्दमय तत्त्व के रूप में भोग (=साक्षात्कार)
होता । यह रसस्वरूप आनन्द उस ब्रह्मानन्द जैसा होता जिसमें आत्मा के चिदा-
नन्दस्वभाव की प्रकटता की पराकाष्ठा मानी जाती, क्योंकि सत्त्वोद्रेकमयचित्तगत
आनन्द अन्य चित्तगत आनन्दों में उत्तम होता । अन्तर दोनों में यह है कि ब्रह्मानन्द
वृत्तिभिन्न है जबकि रसानन्द रत्यादिविषयक चित्तवृत्ति है । अतः भोगविषयीकृत
रत्यादि या रत्यादिविषयक उक्त भोग (=साक्षात्कार) हीं रस है। इस प्रकार
काव्य के तीन व्यापार हुए, जैसा भट्टनायक ने स्वयं कहा है—‘‘अभिधा, भावना
(=भावकत्व) और रसभोगीकृति, अर्थात् भोजकत्व (ये तीन काव्यव्यापार हैं) ।’’
इसमें पूर्वमत (अभिनवगुप्त के मत) से यही अन्तर है कि इसमें एक ‘भावकत्व’
नामक अतिरिक्त काव्यव्यापार की कल्पना की गई है । भट्टनायक का ‘भोग’ तो
‘व्यक्ति’—भग्नावरणा चित् हीं हैं; केवल शब्दभेद है, अर्थभेद नहीं, क्योंकि साक्षा-
त्कार “यत् साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म” इत्यादि श्रुतियों के अनुसार भग्नावरणचित्स्व-
रूप हीं है । इनका ‘भोजकत्व’ व्यापार भी व्यञ्जनाव्यापार से भिन्न नहीं है,
क्योंकि दोनों का कृत्य एक हीं है। अन्य प्रक्रिया दोनों की समान हैं ॥
कुछ नवीन आचार्य (जिनके नाम अज्ञात हैं) सामाजिक में उत्पन्न अनिर्वचनीय

प्रथमाननम् ९५
व्यञ्जनव्यापारेण दुष्यन्तादौ शकुन्तलादिरतौ गृहीतायामनन्तरं च सहृदय-
तोल्लासितस्य भावनाविशेषरूपस्य दोषस्य महिम्ना कल्पितदुष्यन्तत्वाव-
च्छादिते स्वात्मन्यज्ञानावच्छिन्ने शुक्तिकाशकल इव रजतखण्डः समुत्पद्य-
मानोऽनिर्वचनीयः साक्षिभास्यशकुन्तलादिविषयकरत्यादिरेव रसः ।
एतेन मतेऽस्मिन्नालम्बनकारणादीनां शकुन्तलादीनां विभावादिपदवीप्रापणाय न
भावनाविशेषस्य न वा भोजकत्वव्यापारस्य प्रयोजनमिति प्रतीयते, आलम्बनकारणा-
दीनामेव नामान्तराणि विभावादय इति ज्ञायते । सहृदयता = प्राक्तनी काव्यार्थ-
वासना, रत्यादिवासनेति यावत् । तया सहृदयतया उल्लासितस्य = सहकृतस्य,
शुक्तिरजतभ्रमोऽपि तस्यैव भवति यस्य रजतविषयकसंस्कारः पूर्वत एव वर्त्तते ।
अतोऽत्र रत्यादिभ्रमेऽपि वासनाख्यः कश्चन रत्यादिविषयकः संस्कारविशेषः सहृदये
नितरामपेक्षितः । तस्य चोद्वोधो दुष्यन्तादिस्थानीयनटकत्तृ करत्यनुकूलविलासादि-
ज्ञानेन काव्याध्ययनश्रवणजन्यतज्ज्ञानेन वा यथायथमवगन्तव्यः । सेयं वासना रत्या-
देर्भ्रमात्मकदुष्टफलजनकत्वादोष इत्युच्यते । स्वतस्तु वासनाया दोषत्वं दुर्घटम् ।
यद्वा भावनात्मकदोषसहकारितया रत्यादिवासनाया दोषत्वं निर्वाह्यम् । भावने-
त्यादि । काव्यार्थस्य पुनः पुनर्निरन्तर्येणानुसन्धानं भावना, सा चात्र सामाजिक-
गतस्वत्वस्य (= दुष्यन्तादिभिन्नत्वस्य) अपलापकत्वेन दोष इत्यभिहिता । अनेनैव
भावनाविशेषस्वरूपदोषेण स्वस्मिन् दुष्यन्तरूपेण प्रतीतिः । अयं च दुष्यन्तादि-
रनिर्वचनीयो यावत्प्रतिभासमवस्थानात् प्रातिभासिक इत्युच्यते वेदान्तनये ।
दुष्यन्तकल्पनायां च दुष्यन्तत्वमपि कल्पितं भवत्येवेति दुष्यन्तत्वमपि प्रातिभासिकं
सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं तत्रोत्पद्यत एव । इदमेव प्रातिभासिकत्वं सामाजके
दुष्यन्तत्वादेः कल्पितत्वमुक्तं ग्रन्थे । यदा च सामाजके दुष्यन्तादिः कल्प्यते तदा
दुष्यन्तत्वादिः तत्सहचरितो रत्यादिरपि शकुन्तलादिविषयकः कल्पित एव रङ्गे रजत-
स्य कल्पनायां रजतत्वबहुमूल्यत्वादिकल्पनवत् । कल्पितेत्यादि । अज्ञानावच्छिन्नेऽत
एव दुष्यन्तत्वाद्यवच्छादिते स्वात्मनीत्यन्वयः । यदा भावनास्वरूपदोषवशात्सामा-
जिकस्य स्वत्वं दुष्यन्तादिभिन्नत्वमवच्छाद्यते आव्रियते तदा भेदाग्रहात् सामाजिकः
स्वं दुष्यन्तमभिमन्यमानः 'दुष्यन्तोऽहं शकुन्तलाविषयकरतिमान्' इति प्रत्येति ।
अस्यां प्रतीतो शकुन्तलाविषयिणी रतिविशेषणीभूता दुष्यन्तत्वविशिष्टश्च विशेष्य
(सदसद्विलक्षण-प्रातिभासिक) रत्यादि को हीं रस मानते । इस रस की उत्पत्ति
प्रक्रिया इस प्रकार है- सर्वप्रथम सामाजिक काव्य या नाट्य का अध्ययन या अव-
लोकन करते । इससे काव्य में कवि द्वारा वर्णित और नाट्य में नट द्वारा अभि-
नीत विभाव, अनुभाव एवं सञ्चारिभावों की यथासम्भव प्रत्यक्षात्मक या अनुमित्या-

९६ रसगङ्गाधरः
अयं च कार्यो दोषविशेषस्य। नाश्यश्च तन्नाशस्य। स्वोत्तरभाविना
इति भवति दुष्यन्तत्वं विशेष्यतावच्छेदकमत्र। इदमेव दुष्यन्तत्वस्य स्वात्मावच्छा-
दकत्वमत्राभिमतमिति वक्ष्यत्यनुपदमेव ग्रन्थकृत्।
अयम् = रत्यादिः। दोषविशेषस्य = सहृदयतोल्लासितभावनाविशेषस्य।
तन्नाशस्य = उक्तदोषविशेषनाशस्य। एतेन पूर्वोक्तमतसिद्धं नित्यत्वं निराकृतं
रसस्येति बोध्यम्। अनिर्वचनीयरत्यादे रसपदाभिलप्यस्य कथं सुखपदव्यपदेश
इत्यत्र हेतुमाह—स्वोत्तरभाविनेत्यादिना। अयमाशयः—रत्यादिसाक्षिप्रत्यक्षस्य
स्वरूपत आनन्दरूपत्वाऽभावेऽपि आस्वादात्मकस्यास्य प्रत्यक्षस्यालौकिककाव्यव्यापार-
भावनाजन्यरत्यादिविषयकत्याऽलौकिकाह्लादजनकत्वम्, आह्लादाच्चाऽव्यवहिताद् भेदे-
त्मक प्रतीति उन्हें (सामाजिक को) होती। इन विभाव आदि की सहायता से
व्यञ्जित दुष्यन्तादिनिष्ठ शकुन्तलादिविषयक रत्यादि का उन्हें बोध होता। उसके
पश्चात् विभावादिसम्बलित रत्यादि की जब वे अपनी सहृदयता से सम्बलित भावना,
अर्थात् पुनः पुनः अनुसन्धान करते तो इसी भावनास्वरूप दोष के प्रभाव से उनका
स्वत्व (दुष्यन्तादिभिन्नत्व) अज्ञानावृत हो जाता और उनमें कल्पित (अनिर्वचनीय)
दुष्यन्तत्वादि धर्म की उत्पत्ति हो जाती जिससे उनका व्यक्तित्व अवच्छादित हो
जाता। शब्दान्तर में, वे अपने को 'शकुन्तलादिविषयकरत्यादि के आश्रय
दुष्यन्तादि' समझने लग जाते—"शकुन्तलाविषयकरतिमान् दुष्यन्तोऽहम्"¹
इत्यादि बोध उन्हें होने लगता। ऐसी स्थिति में उनमें शकुन्तलादिविषयक रति की
उत्पत्ति भी हो हीं जाती है, अन्यथा उक्त बोध हो नहीं पाता। यह रति वास्तविक
(व्यावहारिक) तो हो नहीं सकती, क्योंकि वह है तो दुष्यन्त में हीं हो सकती है,
सामाजिक में नहीं। अतः यह प्रातिभासिक पदार्थ जिसकी स्थिति प्रतिभासकाल-
पर्यन्त होती, उससे पूर्व या पश्चात् नहीं। यह रति प्रतिभास जबतक होता तभी
तक होती, उससे पहले या पश्चात् नहीं। इस अनिर्वचनीय रति की उत्पत्ति
सामाजिक में उसी प्रकार होती जिस प्रकार अद्वैत-मत में अज्ञानावृत शुक्तिका में
काचादिदोष के प्रभाव से रजतत्व एवं तत्सहचरित बहुमूल्यत्व आदि धर्मों की प्रति-
भासकालमात्र में उत्पत्ति होती। प्रातिभासिक पदार्थ को अद्वैतमत में साक्षिभास्य
माना जाता। अतः सामाजिक में उत्पन्न रत्यादि को भी साक्षिभास्य मानना
चाहिए। यतः रसास्वादन सामाजिक को हीं होता अतः सामाजिक में रत्यादि-
स्वरूप रस का अस्तित्व अनिवार्य है। इसीलिए उनमें इस प्रातिभासिक रत्यादि
१. स्पष्टता के लिए केवल रति को लेकर उदाहरण दिया गया है। यही प्रक्रिया
रसान्तर के प्रसङ्ग में भी समझनी चाहिए।

प्रथमाननम् ९७
लोकोत्तराह्लादेन भेदाऽग्रहात्सुखपदव्यपदेश्यो भवति । स्वपूर्वोपस्थितेन
रत्यादिना तदग्रहात्तद्रतित्वेनैकत्वाध्यवसानाद्वा व्यङ्ग्यो वर्णनीयश्चोच्यते ।
नानध्यवसीयमानो रत्यादिः सुखपदव्यपदेश्योऽपि भवति । अस्मिंश्च पक्षे सुखमा-
ह्लादापरपर्यायं चित्तवृत्त्यात्मकमेव, आनन्दरूपावरणनिवृत्त्यभावेन आत्मानन्दाऽ-
स्फुरणात् । प्रातिभासिकपदार्थतत्प्रतिभासयोस्तुल्यकालत्वाद्रत्यादिप्रत्यक्षोत्तरजाय-
मानस्यान्याह्लादस्य रत्याद्युत्तरभावित्वमुक्तम् । यद्वाऽनिर्वचनीयरत्यादिविषयक-
साक्षिप्रत्यक्षरूपेण जायमानयाऽविद्यावृत्त्या स्वात्मानन्दावरणनिवृत्तिः, ततश्च स्वात्म-
भूतानन्देन सह पूर्ववद् गोचरीक्रियमाणत्वाद्रत्यादेः सुखपदव्यपदेशः । अस्य च सुख-
स्यात्मस्वरूपभूततया अलौकिककाव्यव्यापारप्रयोज्यतया चाऽलौकिकत्वम्, विशेषणी-
भूतस्य विशेष्यभूतस्य वा रत्यादेः काव्यार्थभावनाजन्यतया वा जन्यत्वमुपपाद्यम् ।
अथवा रत्यादेः सुखजनकत्वेन सुखत्वव्यपदेशः । सुखस्य नित्यत्वेऽपि रत्याद्युपहित-
सुखस्य जन्यत्वमुक्तम् । अस्मिंश्च पक्षे शोकादेरप्यनिर्वचनीयस्य सुखव्यपदेश
इष्टश्चेदात्मस्वरूपभूतानन्दसंस्पर्शादेव, ‘सरसिजमनुविद्धं शैवलेनाऽपि रम्यम्’ इति
वदिति वक्ष्यति । तदेवमस्मिन् मते सामाजिककर्तृकरसानुभवोपपादनाय सामा-
जिकेषु प्रतिभासिकरत्याद्युत्पत्तिसाधनमेव विशेष इति बोध्यम् । अस्य सामाजि-
निष्ठरत्यादेरनिर्वचनीयस्य भावनादोषजन्यतया साक्षिप्रत्यक्षविषयतया व्यङ्ग्यत्व-
व्यपदेशः अनिर्वचनीयत्वेन च वर्णनीयत्वव्यपदेशः कथमित्युपपादयति—स्वपूर्वेत्या-
दिना । उपस्थितेन = व्यङ्ग्येन वर्णनीयेन च । रत्यादिनेत्यस्य दुष्यन्तादौ
शकुन्तलादिविषयकेणेत्यादिः । तदग्रहात् = भेदाग्रहात् । ननु ब्रह्मजगदध्यासे
धर्मिणोः परस्पराध्यासाद्धर्मयोरपि परस्पराध्यासो यद्यपि प्रसिद्धस्तथापि लोके यस्मिन्
यद्भेदाग्रहस्तत्रानुयोगिनि प्रतियोगिधर्माध्यास एव प्रसिद्धः, यथा शुक्तौ रजतधर्मा-
ध्यासः, तथा चानिर्वचनीयसामाजिकनिष्ठरत्यादिधर्मस्य दुष्यन्तादिनिष्ठशकुन्तलादि-
विषयकरत्यादिधर्मिण्यध्यासासम्भवेऽपि तद्विपर्ययेणानिर्वचनीयरत्यादौ दुष्यन्तादिनिष्ठ-
रत्यादेः सामाजिकैर्व्यञ्जनया गृहीतस्य यो धर्मो व्यङ्ग्यत्वं तस्याध्यासोऽनुपपन्न
एवेत्यतः समाधानान्तरमाह—एकत्वाध्यवसानाद्वेति । इदन्त्वाद्यारोपादुत्तरान्तर-
मेव वा । अत्रैव हेतुः—रतित्वेनेति । रतित्वं ह्युभयसाधारणम्, यश्च पूर्वोपस्थिते
व्यङ्ग्ये रत्यादौ दुष्यन्तादिनिष्ठत्वं नाम भेदको धर्मस्तस्य च भावनास्वरूपदोष-
महिम्ना स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेदबुद्ध्या प्रतीतिरेव नेति न तद्धर्मस्य तयोर्भेदकत्वमिति
सूपपादोऽनयोरेकत्वाध्यवसाय इत्याशयः । तथा च रसे व्यङ्ग्यत्वमुपचरितमेवेति
बोध्यम् ।

की उत्पत्ति माननी पड़ती है ।
यह अनिर्वचनीय रत्यादिस्वरूप रस भावनात्मक दोषविशेष से उत्पन्न होने

९८ रसगङ्गाधरः
अवच्छेदकं दुष्यन्तत्वमप्यनिर्वचनीयमेव । अवच्छेदकं च रत्यादि-
विशिष्टबोधे विशेष्यतावच्छेदकत्वम् । एतेन—“दुष्यन्तादिनिष्ठस्य रत्या-
देरनास्वाद्यत्वान्न रसत्वम् । स्वनिष्ठस्य तु तस्य शकुन्तलादिभिरतत्संब-
न्धिभिः कथमभिव्यक्तिः ? स्वस्मिन्दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिस्तु बाधबुद्धिपराहता”
इत्यादिकमपास्तम् । यदपि विभावादीनां साधारण्यं प्राचीनैरुक्तं तदपि
काव्येन शकुन्तलादिशब्दैः शकुन्तलात्वादिप्रकारकबोधजनकैः प्रतिपाद्यमानेषु
शकुन्तलादिषु दोषविशेषकल्पनं विना दुरुपपादम् । अतोऽवश्यकल्प्ये दोष-
विशेषे तेनैव स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिरपि सूपपादा ।
सम्प्रति नव्यमतानुसारेण भट्टनायकमतपूर्वपीठिकां निराकरोति—एतेनेत्या-
त्यादिना । अस्यापास्तमित्येनेनान्वयः । एतेनेत्यस्य च सामाजिके दुष्यन्ता-
भेदबुद्ध्याऽनिर्वचनीयरत्याद्युत्पत्तिसम्भवेनेत्यर्थः । अनास्वाद्यत्वादिति । अना-
स्वाद्यत्वं च सामाजिकस्य तादृशरत्यादि प्रति तटस्थ्येनोपपद्यते । बाधबुद्धिपरा-
हतेत्यादि भट्टनायकमतनिरूपणावसरे व्याख्यातम् । साधारण्यमित्यस्य भट्टनायक-
मते भावकत्वव्यापारेण काव्यनिष्ठेनेत्यादिः, अभिनवगुप्तादिमते च भावनाविशेषणे-
त्यादिः । विशेषप्रतिपादकशब्दस्य विशेषधर्मपुरस्कारेणैवार्थप्रतिपादकत्वमित्याह—
शकुन्तलादिशब्दैरित्यादिना । शकुन्तलादिष्विति । अत्र विषयत्वं सप्तम्यर्थः ।
तथा च शकुन्तलादिविषयको यो दोषविशेषो भावनाविशेषात्मकस्तस्य कल्पनं विने-
त्यर्थः । भावकत्वव्यापारोऽपि फलतो भावनाविशेषाऽव्यतिरिक्त एवेति हृदयम् ।
तेनैव =दोषविशेषेणैव ।
अत्र च पक्षे दुष्यन्तादिनिष्ठवास्तवरत्यादेरेव स्थायित्वम् ।
स्वोत्तरभाविना लोकोत्तराह्लादेन भेदाऽग्रहादेकत्वाध्यवसायाद्वा रसस्य सुखत्व-
व्यपदेशः पूर्वं समर्थितः । स च रतिविषये सम्भवति, तस्या इष्टत्वेन तद्बोधोत्तरं
सुखानुभवस्यानुभविकत्वात् । यत्र त्वनिर्वचनीयशोकाद्यप्रियभावोत्पत्तिः सामाजिके
तत्र तदुत्तरं सुखानुभवाऽभावात् कथं शोकाद्यात्मकस्य करुणादेः सुखत्वव्यपदेश उप-
के कारण तभी तक सामाजिक में रहता जब तक उक्त दोषविशेष बना रहता है ।
उसके नष्ट होते ही यह रस भी नष्ट हो जाता है । यद्यपि यह रस स्वरूपतः सुख-
स्वरूप नहीं है तथापि स्वोत्तरभावी लोकोत्तर आह्लाद से इसका भेद-ज्ञान न होने
से इसे सुखरूप भी कहा जाता है । तात्पर्य यह है कि स्वनिष्ठ अनिर्वचनीय रत्यादि
के अनुभव (=साक्षिप्रत्यक्ष ) के बाद काव्यव्यापार (=व्यञ्जना ) के प्रभाव से
उक्त अनुभव से सामाजिक को अलौकिक सुख होता । ( करुण आदि रस के सन्दर्भ
में प्रातिभासिक सामाजिकनिष्ठ शोकादि से अलौकिक सुख होता है या नहीं—यह
विचार बाद में स्वयं ग्रन्थकार करेंगे । ) दोनों—रत्यादि और तत्समकालिक

प्रथमाननम् ९९
नन्वेवमपि रतेरस्तु नाम दुष्यन्त इव सहृदयेऽपि सुखविशेषजनकता,
करुणरसादिषु तु स्थायिनः शोकादेर्दुःखजनकतया प्रसिद्धस्य कथमिव सहृ-
दयाह्लादहेतुत्वम् । प्रत्युत नायक इव सहृदयेऽपि दुःखजननस्यैवौचित्यात् ?
न च सत्यस्य शोकादेर्दुःखजनकत्वं क्लृप्तं न कल्पितस्येति नायकानामेव
पद्यत इत्याशङ्कते—नन्वेवमपरीत्यारभ्य चेदित्यन्तेन ग्रन्थेन । कल्पितस्येत्यस्य
शोकादेरिति शेषः । कल्पितत्वं चात्र प्रातिभासिकत्वरूपं ग्राह्यम् । समाधत्ते—
सत्यमित्यादिना । सहृदयेत्यादि । तदुक्तं विश्वनाथेन—
करुणादावपि रसे जायते यत् परं सुखम् ।
सचेतसामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम् ॥ इति ।
उसके साक्षिप्रत्यक्षात्मक आस्वाद तथा इससे होने वाले अलौकिक सुख में अव्यवधान
आदि के कारण भेद-बोध नहीं होता और इसी से प्रतिभासमान रत्यादि और
अलौकिक आह्लाद में भी भेद-बोध न होने से रत्यादिस्वरूप रस को सुखरूप कहा
जाता है। यह प्रातिभासिक रत्यादिस्वरूप रस स्वतः न तो व्यङ्ग्य है और न
वर्णनीय (= अनिर्वचनीयभिन्न) हीं फिर भी इससे पूर्व सामाजिक द्वारा अनुभूत
जो दुष्यन्तादिनिष्ठ रत्यादि हैं वे तो व्यङ्ग्य एवम् वर्णनीय हैं हीं । रसस्वरूप रत्यादि
का दुष्यन्तादिनिष्ठ रत्यादि से भेद-बोध न होने से अथवा दोनों के बीच सादृश्यमूलक
एकत्वभ्रम से रसस्वरूप रत्यादि को भी व्यङ्ग्य और वर्णनीय कह दिया गया है ।
पहले सामाजिक के स्वत्व को कल्पित दुष्यन्तत्वादि धर्मों से अवच्छादित और दुष्यन्त-
त्वादि धर्मों को स्वत्व का अवच्छादक कहा गया है। इसका अभिप्राय यहाँ है कि
सामाजिक को जो बोध होता—"दुष्यन्तोऽहं शकुन्तलाविषयकरतिमान्" उस बोध
में वही कल्पित दुष्यन्तत्व विशेष्यतावच्छेदक हो जाता है, क्योंकि उक्त बोध में
शकुन्तलाविषयकरत्यादिमत्त्व विशेषण है और दुष्यन्त विशेष्य है जिससे दुष्यन्तत्व
का दुष्यन्तनिष्ठविशेष्यता का अवच्छेदक होना स्पष्ट है ।
इससे भट्टनायक आदि का यह मत निरस्त हो जाता कि दुष्यन्तादिनिष्ठ
रत्यादि से सामाजिक के उदासीन होने से उस रत्यादि का सामाजिक को आस्वाद
हो नहीं सकता; सामाजिक में जो रत्यादि हैं उनका शकुन्तला आदि के साथ किसी
अपेक्षित सम्बन्ध के न होने से उसकी भी सामाजिक में अभिव्यक्ति नहीं हो सकती;
जहाँ तक दुष्यन्तादिनिष्ठ शकुन्तलादिनिषयक रत्यादि का सासाजिक द्वारा
आस्वाद का प्रश्न है वह तो उठता हीं नहीं, क्योंकि सामाजिक और दुष्यन्तादि में
इतना वैधर्म्य है कि दोनों में अभेदभ्रम हीं असम्भव है । जहाँ तक भट्टनायक द्वारा
भावकत्वव्यापार से और अभिनवगुप्त द्वारा भावनाविशेष से साधारणीकरण की बात
१२०

१०० रसगङ्गाधरः
अत एव करुणप्रधानकाव्यनाट्याध्ययनदर्शनादौ भूयो भूयः प्रवृत्तिः सहृदयानां
संगच्छते । काव्यव्यापारस्य = व्यञ्जनायाः, यद्वा दोषत्वेनाभिमताया भावनायाः ।
विश्वनाथमते तु लौकिकशकुन्तलादिपदार्थानलौकिकविभावादिपदवीं नयन्तो विभाव-
नादिव्यापारा एवात्र विवक्षिताः । आह्लादप्रयोजकत्वम् = आनन्दजनकत्वप्रयोज-
कत्वम् । यद्यपि दुष्यन्तादिनिष्ठरत्यादौ स्वरूपतोऽप्यानन्दजनकत्वमस्त्येव तथापि
प्रातिभासिके रत्यादौ सामाजिकनिष्ठे यदाह्लादजनकत्वं तद्दुष्यन्तादिनिष्ठरत्यादि-
व्यञ्जनाजन्यभावनाप्रयोज्यमेव, तद्व्यञ्जनामन्तरेण तादृशभावनायास्तां च विना
सामाजके रत्यादेरनुत्पत्तेरिति हृदयम् । दुःखप्रतिबन्धकत्वम् = शोकादावनिर्वचनीये
दुःखजनकत्वप्रतिबन्धकत्वम् । अनुकूलपरिस्थितौ भावितः पूर्वशोकादिरपि सुखमेव
जनयतीति प्रसिद्धम् । तथा चोक्तम्—
है वह भी शकुन्तलादिविषयक दोषविशेष की कल्पना किये बिना असंगत है, क्योकि
काव्य द्वारा शकुन्तला आदि विशेषार्थक शब्दों से तो सामान्यतया शकुन्तलात्वादि-
प्रकारक अर्थों का हीं बोध सम्भव है, कान्तात्वादिसाधारणधर्मप्रकारक बोध
नहीं। यह दोष भावना हीं हो सकती या उसके स्थान में स्वीकृत भावकत्व
व्यापार, क्योंकि इससे अतिरिक्त किसी दोष की कल्पना असम्भव है। अतः जब
साधारणीकरण के उपपादनार्थ प्रचीनों को भी भावनास्वरूप अथवा उसके समानान्तर
भावकत्वव्यापाररूप दोषविशेष मानना हीं है तो उसी से सामाजिक को दुष्यन्तादि
से अभिन्न होने का भ्रम भी हो हीं सकता है। इसलिए अभेदभ्रम न होने की बात
असंगत है ।
अब प्रश्न यह है—रति तो प्रिय वस्तु है, इसलिए जैसे दुष्यन्तादि में वह प्रिय
सुख का उत्पादन करती वैसे ही सामाजिक में भी उत्पन्न प्रातिभासिक रति काव्य-
व्यापार की महिमा से उनमें अलौकिक सुख का उत्पादक हो सकती है। किन्तु
करुण आदि रसों के सन्दर्भ में तो सामाजिक में भी प्रातिभासिक शोकादि हीं उत्पन्न
होंगे। जैसे नायक में शोकादि दुःख को उत्पन्न करते वैसे हीं सामाजिक में भी उन
प्रातिभासिक शोकादि से दुःख हीं उत्पन्न होना चाहिए। ऐसी स्थिति में करुण
आदि रसों को सामाजिक में अलौकिकसुख का जनक कैसे माना जा सकेगा ?
नायकनिष्ठ शोकादि सत्य (व्यावहारिक) होने से दुःखजनक होते, किन्तु
सामाजिकनिष्ठ शोकादि प्रातिभासिक होने से दुःखजनक नहीं होते—यह
कहना भी सम्भव नहीं, क्योंकि वैसा मानने पर रज्जुसर्पादि से जो द्रष्टा में भय,
कम्पन आदि की उत्पत्ति देखी जाती उसकी व्याख्या न की जा सकेगी। साथ हीं,
कल्पित शोकादि को दुःखजनक न मानने पर सामाजिक में कल्पित रति से सुख भी
न हो सकेगा। ऐसी स्थिति में सामाजिक में अनिर्वचनीय रत्यादि की उत्पत्ति

प्रथमाननम् १०१
दुःखम्, न सहृदयस्येति वाच्यम्। रज्जुसर्पदिर्भयकम्पाद्यनुत्पादकतायत्तैः।
सहृदये रतेरपि कल्पितत्वेन सुखकनकतानुपपत्तेश्चेति चेत् ? सत्यम् ।
शृंगारप्रधानकाव्येभ्य इव करुणप्रधानकाव्येभ्योऽपि यदि केवलाह्लाद एव
सहृदयहृदयप्रमाणकस्तदा कार्यानुरोधेन कारणस्य कल्पनीयत्वाल्लोकोत्तर-
काव्यव्यापारस्यैवाह्लादप्रयोजकत्वमिव दुःखप्रतिबन्धकत्वमपि कल्पनीयम् ।
अथ यद्याह्लाद इव दुःखमपि प्रमाणसिद्धं तदा प्रतिबन्धकत्वं न कल्पनीयम् ।
स्वस्वकारणवशाच्चोभयमपि भविष्यति ।
तयोर्यथाप्रार्थितमिन्द्रियार्थान्
आसेदुषोः सद्मसु चित्रवत्सु ।
प्राप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु
सञ्चिन्त्यमानानि सुखान्यभूवन् ।। इति ।
एतेन व्यञ्जनाऽजन्यदुष्यन्तादिनिष्ठरत्यादेर्न रसत्वमित्यपि सूचितं भवतीति
वेदितव्यम्, तस्य स्वोत्तरभाविनाऽलौकिकाह्लादेन भेदाऽग्रहाऽसम्भवात् । यस्तूत्तर-
कालिकस्तद्रत्यादिजन्माऽऽनन्दः स तु लौकिक एवेति विवेचनीयम् । उभयम् = रत्यादे-
राह्लादः शोकादेर्दुःखं च ।
मानकर भी करुण आदि रसों के सन्दर्भ में अलौकिक सुख का समर्थन कैसे सम्भव
है ? इसका समाधान निम्नलिखित है--करुण आदि रसों के सन्दर्भ में दो पक्ष हैं,
एक तो शृंगारादि की तरह वहां भी सुख माना जाय और दूसरे यह कि वहां
विलक्षण दुःख हीं, सुख नहीं, माना जाय । इनमें यदि प्रथम पक्ष सहृदयों के अनुभव
से समर्थित हो तब तो जिस प्रकार अलौकिक काव्यव्यापार ( व्यञ्जना )१ को
सामाजिकमें उत्पन्न प्रातिभासिक रत्यादि से विलक्षण सुखजनकता का प्रयोजक
माना जाता उसी प्रकार उसी काव्यव्यापार को (सामाजिकनिष्ठ शोकादि में भी
विलक्षण सुखजनकता का प्रयोजक मानने के साथ-साथ) उन (शोकादि) में
दुःखजनकता का प्रतिबन्धक भी मानना होगा, क्योंकि जैसा कार्य देखा जाता
तदनुरूप कारण की भी कल्पना करनी होती है । काव्यव्यापार की अलौकिकता का
यह भी एक लक्षण है कि वह व्यापार स्वविषयीभूत नायकनिष्ठ रत्यादि से जिस
सामाजिकनिष्ठ रत्यादि का एकत्वज्ञान होता उसमें सुखजनकता और शोकादि
में सुखजनकता के साथ-साथ दुःखजनकता के अभाव का भी प्रयोजक है । यह
स्थिति किसी अलौकिक पुरुष के व्यवहार से भी समर्थित है । अतः सामाजिक में
१. विश्वनाथ के अनुसार लौकिक पदार्थ को अलौकिक विभावादिरूप देने वाले
विभावन आदि व्यापार हीं प्रकृत व्यापार हैं ।

१०२ रसगङ्गाधरः
अथ तत्र कवीनां कर्तुम्, सहृदयानां च श्रोतुम्, कथं प्रवृत्तिः, अनिष्ट-
साधनत्वेन निवृत्तेरुचितत्वात् इति चेत् ? इष्टस्याधिक्यादनिष्टस्य च
करुणादौ दुःखाङ्गीकारे तत्प्रधानकाव्ये कथं सामाजिकानां कवीनां च प्रवृत्ति-
रित्याशङ्कते—अथेत्यादिना । श्रोतुमित्युपलक्षणम् द्रष्टुमित्यपि बोध्यम् ।
समाधत्ते—इष्टस्येत्यादिना । चरमफलज्ञानकाल एव प्रायेण दुःखम्, पूर्वमङ्गरसा-
द्यनुभवकाले च सुखमेव जायत इति भवतीष्टस्याधिक्यमनिष्ठस्य चाल्पीयस्त्वम् ।
तथा च बलवदनिष्टानुबन्धित्वाभावात् करुणादिप्रधानकाव्याद्यध्ययनादावपि
उत्पन्न शोकादि भी रत्यादि की तरह विलक्षण सुख को हीं उत्पन्न करते, दुःख को
नहीं । इसके विपरीत यदि द्वितीय पक्ष, अर्थात् करुण आदि रस दुःखात्मक हीं
होंते—यह पक्ष प्रामाणिक हो तब तो जैसे सुख के प्रसिद्ध कारण रत्यादि से सामा-
जिक को सुख होता वैसे हीं दुःख के कारण के रूप में प्रसिद्ध शोकादि से सामाजिक
को दुःख का हीं अनुभव होगा ।
इस प्रकार यदि करुण आदि रसों को दुःखस्वरूप मान लिया जाय तब करुणादि-
रसप्रधान काव्यों और नाट्यों की रचना में कवियों की और उस प्रकार के काव्यों
के अध्ययन तथा नाट्यों के दर्शन में सहृदयों की भूयो भूयः प्रवृत्ति की व्याख्या की
समस्या उठ खड़ी होती। कारण यह है कि कवियों की काव्य-नाट्य की रचना में
प्रवृत्ति का अन्यतम प्रयोजन है रसिकों को आनन्दित करना जो दुःखप्रद करुणादि-
प्रधान काव्यों-नाट्यों द्वारा सिद्ध हो नहीं सकेगा । इसी प्रकार, प्रवृत्ति के प्रति
इष्टसाधनताज्ञान के कारण होने से अनिष्टसाधनीभूत करुणादिप्रधान काव्यादि के
अध्ययनादि में यदि अज्ञानवश सहृदयों की एक बार प्रवृत्ति हो भी जाय तो भी दूसरी
बार तो उनकी प्रवृत्ति कथमपि नहीं होनी चाहिए थी, जब कि वस्तुस्थिति यह है कि
उक्तविध काव्यादि के अध्ययन-दर्शन में सहृदयों की बार-बार प्रवृत्ति होती हीं है ।
करुणादिरसप्रधान काव्यादि के दुःखप्रद होने पर यह कैसे सम्भव है ? इसका यही
समाधान है कि यदि किसी विषय में सुख अधिक और दुःख स्वल्प हो तो उसमें
प्रवृत्ति होती हीं है । जैसे चन्दन-घर्षणादि में स्वल्प दुःख होने पर भी उसकी
सुगन्धि और शीतलता आदि से होने वाले सुख की मात्रा की अधिकता होने से
उसमें प्रवृत्ति लोकसिद्ध है उसी प्रकार करुणादिप्रधान काव्यादि के अध्ययन-दर्शन में
अन्तिम फल के दुःखद होने पर भी आदि के कथांशों तथा अङ्गरसाभिव्यक्ति आदि
में भी यथासम्भव सुख होने से सुख का आधिक्य और दुःख का अल्पत्व स्पष्ट होने
के कारण वैसे काव्यादि के अध्ययननादि में सहृदयों की भूयो भूयः प्रवृत्ति होना
सम्भव है । वस्तुतः उक्तविध काव्यादि के अध्ययनादि में सहृदयों की भूयो भूयः

प्रथमाननम् १०३
न्यूनत्वाच्चन्दनद्रवलेपनादाविव प्रवृत्तेरुपपत्तेः। केवलाह्लादवादिनां तु
प्रवृत्तिरप्रत्यूहैव। अश्रुपातादयोऽपि तत्तदानन्दानुभवस्वाभाव्यात्, न तु
दुःखात्। अत एव भगवद्भक्तानां भगवद्वर्णनाकर्णनादश्रुपातादय उपपद्यन्ते।
न हि तत्र जातवपि दुःखानुभवोऽस्ति।
न च करुणरसादौ स्वात्मनि शोकादिमद्दशरथादितादात्म्यारोपे यद्याह्लाद-
स्तदा स्वप्नादौ संनिपातादौ वा स्वात्मनि तदारोपेऽपि स स्यात्, आनुभविकं
च तत्र केवलं दुःखमितीहापि तदेव युक्तमिति वाच्यम्। अयं हि लोकोत्तरस्य
सचेतसां प्रवृत्तिरुपपन्नैव। ये तु रसमात्रं सुखरूपं मन्यन्ते तन्मते तु तत्र प्रवृत्ति-
रनिष्टसाधनताज्ञानाभावान्निष्प्रत्यूहं भवत्येवेत्याह—केवलेत्यादिना। ननु यदि
करुणप्रधानकाव्याद्यध्ययनादपि सुखमेप जायते तर्हि कथन्तदध्ययनादेरश्रुपातादयो
जायन्ते, तेषां दुःखमात्रजन्यत्वादित्याशङ्कां व्यभिचारप्रदर्शनद्वारा समाधत्ते—अश्रु-
पातेत्यादिना। ननु यद्यानन्दानुभवादपि भवन्त्यश्रुपातादयस्तर्हि शृङ्गारादावपि ते
स्युरित्यत्र आह—तत्तदिति। शोकादिभावनाजन्यप्रातिभासिकशोकादिविषय-
कानुभवजन्यानन्द एवाश्रुपातादिजनकत्वं कार्यानुरोधेन कल्प्यत इत्यतो न शृङ्गारादौ
तत्प्रसक्तिरित्याशयः।
करुणादौ सुखाभावप्रसाधकं पूर्वपक्षान्तरं निरस्यति—नचेत्यादिना।
सन्निपातो ज्वरविशेषः, आदिपदात् शोकादिजनकरोगान्तरपरिग्रहः। ननु भवतु
स्वप्नादावपि शोकादिजन्यं सुखमेवेत्यत आह—आनुभविकमित्यादि। तथा
चानुभवविरुद्धत्वान्न तत्र सुखमभ्युपगन्तुं शक्यम्, तदनुरोधेन च करुणा-
दावपि न सुखाभ्युपगम उचित इति पूर्वपक्षाशयः। अमुमेव पूर्वपक्षं न च
वाच्यमित्यनेन निराचष्टे। निराकरणे हेतुमाह—अयं हीत्यादिना। काव्य-
प्रवृत्ति से हीं वहां सुख के आधिक्य की अनुमिति कथञ्चित् करनी चाहिए।
जो आचार्य करुणादि रसों को भी आह्लादस्वरूप हीं मानते उनके मत
में तो प्रवृत्ति, बिना किसी प्रतिबन्ध के, उपपन्न है हीं, क्योंकि इस पक्ष
में अनिष्टसाधनताज्ञान, जो प्रवृत्ति का प्रतिबन्धक है, नहीं होता। अब प्रश्न यह
है कि करुणरसप्रधान काव्यादि के अध्ययनादि से सहृदयों में जो अश्रुपातादि देखे
जाते वे कैसे सम्भव हैं, क्योंकि ये तो दुःख के चिन्ह हैं न कि सुख के; ऐसी स्थिति
में करुणादि रसों को सुखस्वरूप कैसे माना जा सकता ? इसका उत्तर यही है कि
ये अश्रुपादि दुःखमात्र से नहीं, अपि तु सुख से भी होते। क्या भगवत्कथाश्रवण में
भी भक्तों को कुछ दुःख होता ? फिर भी अश्रुपात आदि तो उस समय भी होते
हीं। अतः सुखस्वरूपता में अश्रुपातादि को प्रतिकूल लक्षण नहीं कहा जा
सकता ॥

१०४ रसगङ्गाधरः
काव्यव्यापारस्य महिमा यत्प्रयोज्या अरमणीया अपि शोकादयः पदाथ
आह्लादमलौकिकं जनयन्ति। विलक्षणो हि कमनीयः काव्यव्यापारज
आस्वादः प्रमाणान्तरजादनुभवात्। जन्यत्वं च स्वजन्यभावनाजन्य रत्यादि-
विषयकत्वम्। तेन रसास्वादस्य काव्यव्यापारजन्यत्वेऽपि न क्षतिः।
शकुन्तलादावगम्यात्वज्ञानोत्पादस्तु स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धया प्रति-
बध्यते' इत्याहुः ॥
(४) परे तु 'व्यञ्जतव्यापारस्यानिवर्चनीयख्यातेश्चानभ्युपगमेऽपि प्रागु-
क्तदोषमहिम्ना स्वात्मनि दुष्यन्तादितादात्म्यावगाही शकुन्तलादिविषयक-
व्यापारस्य = व्यञ्जनायाः। अरमणीया इति। लोके दुःखजनकत्वेन प्रसिद्धा
अपीत्यर्थः। प्रमाणान्तरजात् = प्रत्यक्षादिप्रमाणजन्यात्। शोकाद्यास्वादस्य काव्य-
व्यापारजन्यत्वं कथमुक्तं तस्य सामाजिकतन्निष्ठानिर्वचनीयशोकादिजन्यत्वादित्यतः
काव्यव्यापारजन्यत्वं परिष्करोति-जन्यत्वमित्यादिना। स्वं काव्यव्यापारो
व्यञ्जना, तज्जन्या रत्यादिभावना तज्जन्यः सामाजि के प्रातिभासिको रत्यादिस्त-
द्विषयकत्वं तदास्वादस्येति काव्यव्यापारस्यास्वादजनकत्वं परम्परया समागत-
मित्यर्थः। यद्यपि भावनाऽपि न काव्यव्यापारजन्या तथापि विषयतया भावना-
जनकीभूतदुष्यन्तादिनिष्ठरत्यादेरभिव्यञ्जकतया व्यञ्जनाया भावनाजनकत्वमुक्त-
मित्यपि बोध्यम्। भावनारूपदोषविशेषमहिम्ना सामाजिका दुष्यन्तत्वोत्पत्तिहारेण
या दुष्यन्ताभेदबुद्धिरहं दुष्यन्त इत्याकारिका तस्याः प्रभावेण शकुन्तलादावगम्यात्व-
प्रकारकज्ञानाभावमुपपादयति- शकुन्तलादावित्यादिना। अगम्यात्वप्रकारकज्ञाने
हि सति तद्विषयकरतिमत्त्वबोधाभाव एव सामाजिकानां स्यादित्यर्थः ॥
भावनारूपदोषवशात् सामाजि केऽनुत्पन्नस्यैव रत्यादेर्भ्र मात्मको बोधः 'अहं
शकुन्तलाविषयकरतिमान् दुष्यन्तः' इत्याद्याकारको रस इति चतुर्थं मतमाह-परे
त्वित्यादिना। अत्र च मते दुष्यन्तादिनिष्ठरत्यादिरनुमेय एव, व्यञ्जनाया अनभ्युप-
गमात्। भावनावशात् स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेदभ्रमे कृतं सामाजि के प्रातिभासिकरत्या-
द्युत्पादाभ्युपगमेनेति मतस्यैतस्य सारम्। तदेतदाह-व्यञ्जनव्यापारेत्यादिना।
कुछ अन्य आचार्य तो रस के विषय में यह मानते हैं-दुष्यन्तादिनिष्ठ
रत्यादि के बोध के लिए व्यञ्जना वृत्ति की कोई आवश्यकता नहीं।
रत्यादि-बोध तो अनुमान से हीं सम्भव है। इसी तरह सामाजिक में
प्रातिभासिक रत्यादि की उत्पत्ति मानने का भी कोई प्रयोजन नहीं है। तब
सामाजिक को रस-प्रतीति कैसे होती-इस प्रश्न के उत्तर में यही समझना चाहिए
कि सर्वप्रथम काव्य के अध्ययन या श्रवण से सामाजिक को दुष्यन्तादि तथा उनके
रत्यादि के व्याप्य चेष्टा आदि का शब्द ज्ञान होता। नाट्य के अवलोकन से तो

प्रथमाननम् १०५
रत्यादिमदभेदबोधो मानसः काव्यार्थभावनाजन्मा विलक्षणविषयताशाली
रसः। स्वप्नादिस्तु तादृशबोधो न काव्यार्थचिन्तनजन्मेति न रसः। तेन
तत्र न तादृशाह्लादापत्तिः। एवमपि स्वस्मिन्नविद्यमानस्य रत्यादेरनुभवः
कथं नाम स्यात् ? मैवम् । न ह्ययं लौकिकसाक्षात्कारो रत्यादेः, येनावश्यं
अनिर्वचनीयख्यातेः = सामाजिकाऽनिर्वचनीयरत्यादिप्रतीतेस्तत्समकालिकतदुत्पत्तेश्च ।
प्रागुक्तदोषोऽत्र रत्यादिभावनात्मकः । मानस इति आत्माश्रयत्वाद्रत्यादिबोध-
स्योक्तम् । काव्यार्थभावनेति । काव्यस्य वाच्यो लक्ष्यो वा योऽर्थस्तस्यानुसन्धानम् ।
इयं च भावना प्रागुक्तदोषात्मकभावनाया अनुमितरत्यादिविषयिकाया अभिन्नेवेति
बोध्यम् । इयमेव ज्ञानलक्षणसन्निकर्षः। विलक्षणेति । विषयतायां वैलक्षण्यं
चात्राऽसद्विषयाश्रितत्वमेव बोध्यम् । भ्रम इति । तथा च विषयसद्भावाऽभावेऽपि
यथा शुक्तिरजतस्य चाकचिक्यदर्शनसमुद्बोधितरजतविषयकसंस्कारजन्यस्मरणात्मक-
ज्ञानलक्षणजन्यो भ्रमात्मकः साक्षात्कारोऽलौकिको नैयायिकादिभिः स्वीक्रियते तथैव
प्रकृतेऽपीति भावः। धर्म्यंशे त्वयमपि बोधः साक्षात्कारात्मकौ लौकिक एवेति
बोध्यम् । अत्र च मते बोधस्यैवास्वादरूपस्य रसत्वाभ्युपगमाद् 'रसस्यास्वादः' इति
दुष्यन्तादिस्थानीय नट की दुष्यन्तादिचेष्टासदृश चेष्टा आदि को देखकर दुष्यन्तादि
की रत्यादिव्याप्य चेष्टा आदि की अनुमिति और उस अनुमित चेष्टादि से
दुष्यन्तादिनिष्ठ रत्यादि की अनुमिति हो जाती है। उसके बाद जब सामाजिक
उस रत्यादि की भावना करता तब इसी भावनास्वरूप दोष के प्रभाव से सामाजिक
को दुष्यन्तादि के साथ अपने तादात्म्य का भ्रम होता और वह अपने को शकुन्तला-
दिविषयक रत्यादि से युक्त समझने लग जाता । यह समझना मानस बोध है, क्योंकि
रत्यादि का आत्मनिष्ठ पदार्थ के रूप में बोध मनोजन्य हीं हो सकता है । इस बोध
के विषय अपने में वस्तुतः अविद्यमान रत्यादि में जो विषयता होती वह सद्विषय-
निष्ठ विषयता से विलक्षण हीं होती । अविद्यमान रत्यादि जो सामाजिक के बोध
का विषय होता वह काव्यार्थ के पुनः पुनः अनुसन्धान (= भावना) के कारण ।
(यही अनुसन्धान ज्ञानलक्षणसन्निकर्ष का कार्य करता जिससे सामाजिक को
आत्मनिष्ठ रूप में रत्यादि का अलौकिक प्रत्यक्ष होता । ) उक्त रत्यादिबोध हीं
'रस' है। स्वप्न आदि में भी यद्यपि 'अहं दुष्यन्तः शकुन्तलाविषयकरतिमान्'
इत्याकारक बोध हो सकता है तथापि उसे 'रस' नहीं कहा जा सकता, क्योंकि
वह काव्यार्थभावना से उत्पन्न नहीं होता, अर्थात् उस बोध में विशेषणीभूत रत्यादि
का ज्ञानलक्षणसन्निकर्षजन्य अलौकिक साक्षात्कार नहीं होता । अतः स्वाप्नादि-
बोध को 'रस' कहना सम्भव नहीं । इसलिए स्वाप्नादि-बोध में लोकोत्तर आह्ला-

विषयसद्भावोऽपेक्षणीयः स्यात् । अपि तु भ्रमः । आस्वादनस्य रसविषय-
कत्वव्यवहारस्तु रत्यादिविषयकत्वालम्बनः' इत्यपि वदन्ति ॥
एतैश्च स्वात्मनि दुष्यन्तत्वधर्मितावच्छेदकशकुन्तलादिविषयकरति
वैशिष्ट्यावगाही, स्वात्मत्वविशिष्टे शकुन्तलादिविषयकरतिविशिष्टदुष्यन्त-
तादात्म्यावगाही, स्वात्मत्वविशिष्टे दुष्यन्तत्वशकुन्तलाविषयकरत्योर्वै-
व्यवहार आस्वादविषयीभूते रत्यादौ रसत्वारोपनिबन्धन इत्याह—आस्वादन-
स्येत्यादिना । 'राहोःशिरः' इतिवदभेदाधिकैव रसस्येति षष्ठीत्यपि समाधा-
नान्तरमूह्यम् ।
विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावादुक्तबोधस्य रसत्वेनाभिमतस्य त्रैविध्यं
दर्शयति—एतैश्चेत्यादिना । 'दुष्यन्तोऽहं शकुन्तलाविषयकरतिमान्', 'शकुन्तला-
विषयकरतिमान् दुष्यन्तोऽहम्', 'अहं दुष्यन्तः शकुन्तलाविषयकरतिमांश्च' इति क्रमेण
बोधत्रयम् । प्रथमे बोधे रतिनिष्ठा प्रकारता, तन्निरूपिता धर्मिता (= विशेष्यता)
अहम्पदार्थे सामाजिके तस्या अवच्छेदकं दुष्यन्तत्वम् । अतोऽत्र दुष्यन्तत्वं धर्मिता-
वच्छेदकं यस्य रत्याख्यस्य धर्मस्य तस्य वैशिष्ट्यं ( दुष्यन्तत्वविशिष्टे ) अहम्प-
दार्थे भासते । अतोऽयं बोधो दुष्यन्तत्वविशिष्टे रतिवैशिष्ट्यावगाही भवति । अत
एवात्र प्रथमं स्वात्मनि दुष्यन्तत्वस्य तदनन्तरं च दुष्यन्तत्वविशिष्टे स्वात्मनि
प्रकारतया रतेर्भानमिति भावः । द्वितीये रतिर्दुष्यन्ते विशेषणम्, तादृशश्च दुष्यन्तः
स्वात्मनि अभेदेन विशेषणमिति स्वात्मत्वमेव विशेष्यतावच्छेदकमत्र । रतेश्च
स्वात्मविशेषणीभूते दुष्यन्ते विशेषणत्वेन विशेषणतावच्छेदकत्वम् । विशेषणे
यद् विशेषणं तदेव विशेषणतावच्छेदकमित्युच्यते । अतोऽत्र रतिविशिष्टस्य
दुष्यन्तस्य स्वात्मनि वैशिष्ट्यं भासते । तृतीये च बोधे दुष्यन्तत्वं रतिश्च
स्वात्मनि प्रकारतया भासेते । व्यञ्जनाया अत्र मतेऽनभ्युपगमात् कथं रत्यादि-
दात्मकता नहीं आती। अब प्रश्न यह है कि जब सामाजिक में शकुन्तलादिविषयक
रत्यादि रहता हीं नहीं तो उसे उसका उपर्युक्त बोध होता कैसे । इसका उत्तर
यही है कि लौकिक प्रमात्मक साक्षात्कार के लिए हीं विषय का अस्तित्व आवश्यक
होता । भ्रमात्मक साक्षात्कार में तो विषय का अस्तित्व होता हीं नहीं। उस मे तो
ज्ञानलक्षणसन्निकर्ष से असद् विषय का हीं भ्रमात्मक अलौकिक साक्षात्कार होता ।
जैसे—शुक्ति में रजत का भ्रमात्मक साक्षात्कार । वहां शुक्ति और रजत दोनों के
चमकीले होने से चमकीली शुक्ति को देख कर ( और दोष के कारण शुक्तित्व का
ज्ञान न होने से) पूर्वानुभूत देशान्तरीय रजत का स्मरण होता । यतः 'इदं रजतम्' यह
बोध प्रत्यक्षात्मक है और वहां रजत के न होने से उसके साथ द्रष्टा के चक्षुका लौकिक
संयोग सन्निकर्ष हो नहीं पाता । अतः रजतस्मरणस्वरूप ज्ञान हीं चक्षू और वहाँ

प्रथमाननम् १०५
शिष्टचावगाही, वा त्रिविधोऽपि बोधो रसपदार्थतयाभ्युपेयः। तत्र रते-
विशेषणीभूतायाः शब्दादप्रतीतत्वाद्व्यञ्जनायाश्च तत्प्रत्यायिकाया अनभ्यु-
पगमाच्चेष्टादिलिङ्गकमादौ विशेषणज्ञानार्थमनुमानमभ्युपेयम् ॥
बोधः सामाजिकस्येत्युपपादयति — रतेरित्यादिना । अत्र च मते नटेऽपि
शङ्कुकमतवच्चित्रतुरगादिन्यायेन दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिः स्वीकर्त्तव्या, तदभावे नटचेष्टा-
दिभिर्दुष्यन्तनिष्ठरतेरनुमित्यसम्भवादिति ध्येयम् । यद्वा सादृश्यादिना नटचेष्टादौ
दुष्यन्तादिचेष्टादितादात्म्यारोपाद् भेदाग्रहाद्वा नटे दुष्यन्तादितादात्म्यारोपस्तद्-
भेदाग्रहो वा मन्तव्यः । अत्र च पक्षे दुष्यन्तादौ नटसमवेतचेष्टादेरभावादेतच्चेष्टादे-
र्हेत्वाभासत्वेन दुष्यन्तादिनिष्ठरत्यादेरनुमितिरपि यद्यप्याभासरूपैव तथापि तत्र
रत्यादिसत्त्वं न विरुध्यते, बाधातिरिक्तहेत्वाभासानां साध्यसाधकत्वाभावेऽपि
साध्याभावाऽसाधकत्वात् । अथवा रत्यादिवासनावतः सामाजिकस्य नटे रत्यादि-
व्याप्यचेष्टासदृशचेष्टादर्शनाद्दुष्यन्तादिनिष्ठादृशचेष्टानुमितिः, तस्याश्च दुष्यन्तादि-
निष्ठरत्याद्यनुमितिः सुलभवैति व्याख्येयम् ॥
अविद्यमान रजत के बीच सन्निकर्ष का कार्य करता । यद्यपि इस ज्ञान में इदम्पदार्थ
के साथ चक्षु का संयोग और अविद्यमान किन्तु स्मर्यमाण रजत के साथ ज्ञानलक्षण-
सन्निकर्ष होता तथापि 'इदं रजतम्' इत्याकारक ज्ञान एक हीं होता, दो नहीं, क्योंकि
अनेक सन्निकर्षों से एक ज्ञान की उत्पत्ति विषयान्तर में भी प्रसिद्ध है। इसी से
यह भी स्पष्ट है कि इस मत में जिस रत्यादिबोध को रस कहा गया है उस बोध में
धर्मी अहम्पदार्थ का तो लौकिक सन्निकर्ष-संयोग से मन द्वारा प्रत्यक्ष होता जब कि
धर्म—विशेषणीभूत रत्यादिका ज्ञानलक्षणसन्निकर्षजन्य अलौकिक प्रत्यक्ष हीं होता ।
परन्तु उभयसन्निकर्षजन्य यह मानस साक्षात्कार एक है, अनेक नहीं—यह पहले हीं
कहा जा चुका है । साथ हीं, यह बोध भ्रमात्मक है, क्योंकि जिस रत्यादि का
स्वनिष्ठ रूप में बोध होता वह वस्तुतः सामाजिक में रहता नहीं । ज्ञानलक्षण-
सन्निकर्षजन्य बोध भी यथार्थ हो सकता है यदि उसका विषय जहां ज्ञात हो रहा
है वहां सत् हो । इसका प्रसिद्ध उदाहरण है 'सुरभि चन्दनम्' यह प्रत्यक्ष । इस
मत में आस्वादात्मक बोध के ही 'रस' होने से रस तथा आस्वाद दोनों एक वस्तु.
के ही दो नाम हैं, रस विषय हो और आस्वाद रसविषयक बोध हो—ऐसा नहीं ।
अतः 'रस का आस्वाद होता है' यह प्रसिद्धि औपचारिक है, वास्तविक नहीं । जिस
रत्यादि के बोध को रस कहा जाता वह रत्यादि हीं औपचारिक रूप में 'रस'
कहलाता जिसको विषय बनाते वाला है, आस्वादात्मक बोध (= रस) ।
उक्त रसात्मक बोध के तीन रूप हो सकते हैं—(१) "दुष्यन्तोऽहं शकुन्तला-

१०८ रसगङ्गाधरः
(५) 'मुख्यतया दुष्यन्तादिगत एव रसो रत्यादिः कमनीयविभावाद्य-
भिनयप्रदर्शनकोविदे दुष्यन्ताद्यनुकर्तरि नटे समारोप्य साक्षात्क्रियते'
लोल्लटाद्यनुसारेणाह—मुख्यतयेत्यादि । रसो रत्यादिरितिवचनेनास्मिन् मते
स्थायिभाव एव रसो न तु बोधात्मकः पूर्वमतवदिति स्पष्टम् । कमनीयेत्यादि ।
कमनीयो यो विभावादीनामभिनयस्तत्प्रदर्शने कोविदो निपुणस्तस्मिन् । अभिनय-
प्रदर्शनकोविदत्वेनेदं बोध्यते यन्नटकर्तृकाभिनयस्य कृत्रिमत्वेऽप्यकृत्रिमवत्
प्रतीतिः सामाजिकानामिति नटे दुष्यन्तत्वारोपः सुकर इति । दुष्यन्तोऽयं शकुन्तला-
विषयकरतिमानिति प्रत्यक्षाकारप्रदर्शनेन चेदमपि स्पष्टमेव यत्प्रथमं नटे दुष्यन्त-
त्वारोपस्तदनन्तरं च तस्मिन् शकुन्तलाविषयकरत्यारोपः । एतच्च ज्ञानं
सामाजिकानां जायमानं साक्षात्कारात्मकम्, तच्चेदम्पदार्थोपस्थितस्य चक्षुषा
संयोगात्तदंशे लौकिकम्, आरोप्यस्य च रतेस्तद्गतौ दुष्यन्तत्वस्य च चक्षुषा सह संयुक्त-
समवायो न सम्भवति, तयोरारोप्ययोस्तत्राऽसत्त्वात् । अत आरोप्येण सह चक्षुषो
ज्ञानलक्षणात्मकोऽलौकिक एक एव सन्निकर्ष इत्युभाभ्यामपि सन्निकर्षाभ्यामेकमेव
पूर्वोक्तवत्साक्षात्कारात्मकं भ्रमज्ञानं जायते । यच्च रत्यादिज्ञानं सन्निकर्षस्थानीयं
विषयकरतिमान्", (२) "शकुन्तलाविषयकरतिमान् दुष्यन्तोऽहम्" और (३) "अहं
दुष्यन्तः शकुन्तलाविषयकरतिमांश्च ।" प्रथम बोध में अहम्पदार्थ धर्मी, दुष्यन्तत्व
धर्मितावच्छेदक है। अतः दुष्यन्तत्वविशिष्ट अहम्पदार्थ में रतिका वैशिष्ट्य-सम्बन्ध
विषय होता। अतः इसमें पहले दुष्यन्तत्व का और उसके बाद रति का सम्बन्ध
प्रकट होता। द्वितीय बोध में रति दुष्यन्त का विशेषण है और रतिविशिष्ट
दुष्यन्त अहम्पदार्थ का विशेषण है। इसमें विशेषण (दुष्यन्त) का विशेषण होने
से रति को विशेषणतावच्छेदक कहा जाना चाहिए। तृतीय बोध में रति तथा
दुष्यन्त दोनों हीं अहम्पदार्थ के विशेषण हैं। इस मत में रति का बोध दुष्यन्तादिनिष्ठ
तत्त्व के रूप में अनुमान प्रमाण द्वारा पहले होता और बाद में भावना के आधार
पर दुष्यन्त से अपना भेद न समझने के कारण सामाजिक को ज्ञानलक्षणसन्निकर्ष
से उसका अलौकिक प्रत्यक्ष होता। इस अनुमान में हेतुभूत है दृश्य काव्य में
दुष्यन्तस्थानीय नट में दुष्यन्तचेष्टासदृश चेष्टा (का ज्ञान) और श्रव्य (या पाठ्य)
काव्य में शब्द से होने वाले दुष्यन्त की चेष्टा का ज्ञान ॥
अब ग्रन्थकार भरतसूत्र के एक व्याख्याकार लोल्लट के मत को प्रस्तुत कर
रहे हैं—रसस्वरूप रत्यादि वास्तविक रूप में तो दुष्यन्तादि में हीं रहते। किन्तु
विभाव आदि के रोचक (अत्यन्त स्वाभाविक) अभिनय के प्रदर्शन में निपुण नटों
में पहले दुष्यन्तादि के सादृश्यातिशय के कारण दुष्यन्तत्व आदि का आरोप सहृदय

इत्येके। मतेऽस्मिन्साक्षात्कारो दुष्यन्तोऽयं शकुन्तलादिविषयकरतिमानि-
त्यादिः प्राग्वद्धर्म्यंशे लौकिक आरोप्यांशे त्वलौकिकः ॥
तत्काव्यात्मकशब्दजन्यं नटवृत्तिदुष्यन्तादिचेष्टालिङ्गिकानुमितिर्वा। यद्वा नटे
दुष्यन्तत्वारोपप्रयुक्त एव नटचेष्टादौ दुष्यन्तचेष्टादिभेदाग्रहस्तदेकत्वाध्यवसायो
वेति सुलभा रत्याद्यनुमितिः । अनुमितिपक्षेऽपि न तावन्मात्रेण विश्रान्तिः,
परोक्षात्मिकाया अनुमितेरलौकिकास्वादानुभवादिति साक्षात्कारपर्यन्तानुधावनम् ।
तथा चास्मिन् मते दुष्यन्तादिनिष्ठरत्यादिरेवारोपितदुष्यन्तादितादात्म्ये नटे
समारोपितः सामाजिकैः साक्षात्क्रियमाणो रस इति प्रतिफलति ॥
आरोपितदुष्यन्तत्वे नटे रत्यनुमितेर्न ज्ञानलक्षणसन्निकर्षत्वम्, लौकिकानुभवसा-
मग्रया अलौकिकानुभवसामग्रीतो बलवत्त्वात्; अत एव पर्वतो वह्निमानित्यादौ न
वह्निस्मृतेर्ज्ञानलक्षणसन्निकर्षत्वमाश्रित्य वह्निप्रत्यक्षमपि त्वनुमितिरेव; लौकिक-
प्रत्यक्षसामग्रया अनुमितिसामग्रीतो बलवत्त्वमपि समानविषयकत्वे सत्येव, नान्यथेति
धर्मिणो लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीसत्त्वेऽपि तन्निष्ठत्वेनाभिमतरत्यादेरनुमितिसामग्रया
एव सत्त्वेन रत्यादेरनुमितिरेव, न प्रत्यक्षं लौकिकम्, तद्विषयकलोकिकप्रत्यक्षसामग्रय-
कर लेते जिसके कारण दुष्यन्तादिनिष्ठ रत्यादि का भी नटों में आरोप स्वतः
प्राप्त हो जाता। अब नटनिष्ठ आरोपित रत्यादि का सहृदयों को होने वाला
ज्ञान—'दुष्यन्तोऽयं शकुन्तलाविषयकरतिमान्' यतः साक्षात्कारात्मक है। अत एव
इसे ज्ञानलक्षणसन्निकर्ष द्वारा होने वाला अलौकिक साक्षात्कार माना जाता, क्योंकि
परगत रत्यादि आन्तरिक पदार्थों के साथ सहृदयों के इन्द्रिय का कोई लौकिक
सन्निकर्ष बन नहीं सकता। यह साक्षात्कार भी प्रमात्मक न होकर भ्रमात्मक है,
क्योंकि जिस नट में रत्यादि का साक्षात्कार होता उसमें रत्यादि हैं नहीं। यदि
उसमें अन्य प्रकार के रत्यादि हों भी तब भी शकुन्तलादिविषयक रत्यादि, जिनका
अलौकिक साक्षात्कार होता वे तो निश्चित हीं नहीं हैं। हाँ, रत्याभास हो सकता
है नट में भी, किन्तु उसके साक्षात्कार को रससाक्षात्कार नहीं कहा जा
सकता। अतः यह रत्यादिसाक्षात्कार शुक्ति में रजतत्व-साक्षात्कार के समान
भ्रमात्मक होता। आनन्द तो भ्रमज्ञान से भी होता हीं है। उक्त साक्षात्कार में भी,
पूर्वनिर्दिष्ट मत के समान, अलौकिकता केवल धर्मांश—आरोपित रत्यादि में हीं
है, धर्मी—दुष्यन्त के रूप में प्रतीयमान इदम्पदार्थ नट के अंश में तो लौकिकता हीं
है, क्योंकि उसके साथ तो सहृदय के चक्षु का संयोगात्मक लौकिक सन्निकर्ष होता
हीं है॥
भरतसूत्र के अन्य व्याख्याकार शङ्कुक आदि का रसास्वाद विषयक-मत लोल्लट