रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 135, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् १०३
न्यूनत्वाच्चन्दनद्रवलेपनादाविव प्रवृत्तेरुपपत्तेः। केवलाह्लादवादिनां तु
प्रवृत्तिरप्रत्यूहैव। अश्रुपातादयोऽपि तत्तदानन्दानुभवस्वाभाव्यात्, न तु
दुःखात्। अत एव भगवद्भक्तानां भगवद्वर्णनाकर्णनादश्रुपातादय उपपद्यन्ते।
न हि तत्र जातवपि दुःखानुभवोऽस्ति।
न च करुणरसादौ स्वात्मनि शोकादिमद्दशरथादितादात्म्यारोपे यद्याह्लाद-
स्तदा स्वप्नादौ संनिपातादौ वा स्वात्मनि तदारोपेऽपि स स्यात्, आनुभविकं
च तत्र केवलं दुःखमितीहापि तदेव युक्तमिति वाच्यम्। अयं हि लोकोत्तरस्य
सचेतसां प्रवृत्तिरुपपन्नैव। ये तु रसमात्रं सुखरूपं मन्यन्ते तन्मते तु तत्र प्रवृत्ति-
रनिष्टसाधनताज्ञानाभावान्निष्प्रत्यूहं भवत्येवेत्याह—केवलेत्यादिना। ननु यदि
करुणप्रधानकाव्याद्यध्ययनादपि सुखमेप जायते तर्हि कथन्तदध्ययनादेरश्रुपातादयो
जायन्ते, तेषां दुःखमात्रजन्यत्वादित्याशङ्कां व्यभिचारप्रदर्शनद्वारा समाधत्ते—अश्रु-
पातेत्यादिना। ननु यद्यानन्दानुभवादपि भवन्त्यश्रुपातादयस्तर्हि शृङ्गारादावपि ते
स्युरित्यत्र आह—तत्तदिति। शोकादिभावनाजन्यप्रातिभासिकशोकादिविषय-
कानुभवजन्यानन्द एवाश्रुपातादिजनकत्वं कार्यानुरोधेन कल्प्यत इत्यतो न शृङ्गारादौ
तत्प्रसक्तिरित्याशयः।
करुणादौ सुखाभावप्रसाधकं पूर्वपक्षान्तरं निरस्यति—नचेत्यादिना।
सन्निपातो ज्वरविशेषः, आदिपदात् शोकादिजनकरोगान्तरपरिग्रहः। ननु भवतु
स्वप्नादावपि शोकादिजन्यं सुखमेवेत्यत आह—आनुभविकमित्यादि। तथा
चानुभवविरुद्धत्वान्न तत्र सुखमभ्युपगन्तुं शक्यम्, तदनुरोधेन च करुणा-
दावपि न सुखाभ्युपगम उचित इति पूर्वपक्षाशयः। अमुमेव पूर्वपक्षं न च
वाच्यमित्यनेन निराचष्टे। निराकरणे हेतुमाह—अयं हीत्यादिना। काव्य-
प्रवृत्ति से हीं वहां सुख के आधिक्य की अनुमिति कथञ्चित् करनी चाहिए।
जो आचार्य करुणादि रसों को भी आह्लादस्वरूप हीं मानते उनके मत
में तो प्रवृत्ति, बिना किसी प्रतिबन्ध के, उपपन्न है हीं, क्योंकि इस पक्ष
में अनिष्टसाधनताज्ञान, जो प्रवृत्ति का प्रतिबन्धक है, नहीं होता। अब प्रश्न यह
है कि करुणरसप्रधान काव्यादि के अध्ययनादि से सहृदयों में जो अश्रुपातादि देखे
जाते वे कैसे सम्भव हैं, क्योंकि ये तो दुःख के चिन्ह हैं न कि सुख के; ऐसी स्थिति
में करुणादि रसों को सुखस्वरूप कैसे माना जा सकता ? इसका उत्तर यही है कि
ये अश्रुपादि दुःखमात्र से नहीं, अपि तु सुख से भी होते। क्या भगवत्कथाश्रवण में
भी भक्तों को कुछ दुःख होता ? फिर भी अश्रुपात आदि तो उस समय भी होते
हीं। अतः सुखस्वरूपता में अश्रुपातादि को प्रतिकूल लक्षण नहीं कहा जा
सकता ॥