सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 358, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 358

३२६ रसगङ्गाधरः
अत्र च नासामर्थ्यम्, नापि कार्याकार्यविवेकशून्यत्वम् । तेन कार्य-करणः
रूपस्यानुभावस्य तुल्यत्वेऽपि ग्लानेर्जडतायाश्चास्य भेदः ।
उदाहरणम्—
निखिलां रजनीं प्रियेण दूरादुपयातेन विबोधिता कथाभिः ।
अधिकं नहि पारयामि वक्तुं सखि ! मा जल्प, तवायसी रसज्ञा ॥
एषा हि प्रियागमनद्वितीयदिवसे मुहुर्निशावृत्तान्तं पृच्छतीं सखीं प्रति
रजनिजागरणजनितालस्यायाः कस्याश्चिदुक्तिः । अत्र रजनिजागरणं विभावः,
अधिकसम्भाषणाभावोऽनुभावः ।
समुत्पन्ना चित्ते या व्यापाराप्रवृत्तिः सैव आलस्यम् । वस्तुतो व्यापारमन्थरता, न तु
व्यापाराभावः । अन्यथा भावरूपालस्यस्य अभावरूपतापत्तिः स्यात् ।
कार्यस्याकरणरूपोऽनुभावः आलस्य-ग्लानि-जडतासु एक एवेति कथं त्रयाणां
नैक्यमिति प्रतिपादयति—अत्र चेति । आलस्ये असामर्थ्यं कार्यकरणे अशक्तिर्न भवति,
ग्लानौ तु भवतीत्युभयोर्भेदः । आलस्ये कर्त्तव्याकर्त्तव्यज्ञानाभावो न भवति, जडतायां तु
भवतीत्युभयोर्भेदः ।
उदाहरति—निखिलामिति । हे सखि ! दूराद् दूरदेशात्, चिराद् उपयातेन
प्रियेण कथाभिर्वार्तालापादिभिः अहं निखिलां सम्पूर्णां रजनीं रात्रि विबोधिता
जागरिता । रजनीमित्यत्रात्यन्तसंयोगे द्वितीया । अत एवालसाहम् इतोऽधिकं वक्तुं नहि
पारयामि । त्वं मा जल्प । मन्ये, तव रसज्ञा जिह्वा आयसी लौहनिर्मिता वर्तते, यन्मां
श्रान्तामपि वारं वारं रात्रिवृत्तान्तं पृच्छसीति ।
कथाभिरिति । चिरान्मिलितायां प्रियायां केवलाभिः कथाभिरेव रात्रिजागरण-
मनुपपन्नं सत् कथाभिरित्यस्य वाच्यमविवक्षितं, लक्षणया सुरतव्यापारं गमयति ।
इस आलस्य भाव में कार्य करने में सामर्थ्य का अभाव नहीं रहता है (जब कि
ग्लानि में रहता है ) और कर्त्तव्य एवं अकर्त्तव्य के ज्ञान का अभाव भी नहीं रहता है
( जब कि जड़ता में रहता है ) । इसीलिए 'कार्य का न करना' रूप अनुभाव के
( आलस्य, ग्लानि और जड़ता-इन तीनों भावों में ) तुल्य रहने पर भी ग्लानि और
जड़ता से इस आलस्य का भेद ही है ।
उदाहरण—हे सखि ! दूर देश से ( या बहुत दिन पर ) आये हुए प्रिय ने
मुझे अनेक कथा-चर्चादियों के द्वारा पूरे रातभर जगाये रखा है । अतः मैं इससे
अधिक बोल नहीं सकती हूँ । अब तू मत बोलो । क्या तेरी जिह्वा लोहे की बनी है ?
( जो मुझे अत्यन्त थकी रहने पर भी बार-बार पति-वृत्तान्त पूछ रही हो और जिह्वा
थकती ही नहीं है ? )
प्रिय के आगमन के दूसरे दिन में बार-बार रात्रि-वृत्तान्त पूछती हुई सखी के