सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 364, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 364

३३२ रसगङ्गाधरः
वाक्पारुष्यं प्रहारश्च ताडनं वधबन्धने ।
तच्चापलमनालोच्य कार्यकारित्वमिष्यते ॥ इति ।
उदाहरणम्-
अहितव्रत ! पापात्मन् ! मैवं मे दर्शयाननम् ।
आत्मानं हन्तुमिच्छामि, येन त्वमसि भावितः ॥
एषा भगवदनुरक्तिविघटनोपायमपश्यतः, प्रह्लादं प्रति हिरण्यकशि-
पोरुक्तिः । भगवद्द्वेषोत्थापितः पुत्रद्वेषोऽत्र विभावः, आत्मवधेच्छा परुषवचनं
चानुभावः ।
वाक्प्रयोगः, प्रहारः, ताडनं, वधः, बन्धनमित्यादयोऽनुभावाः कार्यरूपाः । अनालोच्य
अविचार्यैव कार्यकरणं चापलं चपलताख्यो भावः । उदाहरति—अहितेति । 'अस्य
विष्णोर्हितमहितं मदपकारं वा व्रतमङ्गीकृतं यस्य स तत्सम्बुद्धौ । पितुरादेशावहेलनात्
पापस्वरूप प्रह्लाद ! त्वं मे मह्यम् आननं स्वमुखम् एवं = धृष्टवन्मा दर्शय । त्वदाचरण-
परिवर्त्तनाय वधाय वा अप्रतीकारः सन्नहं स्वात्मानमेव हन्तुमिच्छामि, येन मया त्वं
भावित उत्पादितोऽसि । त्वदुत्पादनेन त्वत्कृतानिष्टाचरणस्य पापो ममैवेति भावः ।
चिरकालेति । चिरकालाद् विद्यमानत्वेनेत्यर्थः । सदैव भगवदनुरागिणि
प्रह्लादे सदैव हिरण्यकशिपोरमर्षः, किन्तु न सदैव न वा प्रारम्भकाले आत्मवधेच्छा,
अपि तु चिरवर्षदिनन्तरमेव । अत आत्मवधेच्छा नामर्षमात्रजन्या । इयम् आत्मवधेच्छा
एव प्रथमा इति इदम्प्रथमा तस्या भाव इदम्प्रथमता प्रथमोत्पत्तिः । इदम्प्रथमकार्यम्
आत्मवधेच्छा । इदम्प्रथमकारणं चपलता । प्राचीनचित्तवृत्तिः चिरकालात् स्थितोऽमर्षः ।
सद्यः प्राथम्येनोत्पन्नाया आत्मवधेच्छायाः कारणं सद्यः तत्पूर्वक्षणे समुत्पन्ना चपलतैव,
न तु चिरकालात् स्थितोऽमर्ष इत्यत्र चपलताध्वनिरेव ।
बोलना, प्रहार करना, पीटना, वध करना और बांधना-ये जहाँ अनुभाव हों, वह बिना
सोचे-विचारे कार्य करना चपलता है ।
उदाहरण-हे अनिष्ट कार्य करने की प्रतिज्ञा वाला ! पिता की आज्ञा को
उपेक्षित करने के कारण पापस्वरूप ! प्रह्लाद ! तू इस तरह निर्लज्ज होकर अपना
मुंह मत दिखा । अब मैं आत्महत्या ही कर लेता हूँ ( क्योंकि बहुत प्रयास से भी न तो
तुझे सुधार सका और न ही मार सका ), क्योंकि तुझे पैदा करने के कारणस्वरूप तेरा
दुराचार मेरा ही अपराध है ।
यह भगवान् में (प्रह्लाद के) अनुराग को हटाने के उपाय को न देखने पर
हिरण्यकशिपु की प्रह्लाद के प्रति उक्ति है । भगवान् के प्रति विद्यमान द्वेष के कारण
समापतित भगवद्भक्त पुत्र के प्रति द्वेष यहाँ विभाव है और आत्महत्या की इच्छा तथा
कठोर वचन अनुभाव है ।