रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 363, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् ३३१
उदाहरणम्—
हरिमागतमाकर्ण्य मथुरामान्तकान्तकम् ।
कम्पमानः श्वसन् कंसो निपपात महीतले ॥
अत्र भयं विभावः, कम्प-निःश्वास-पतनादयोऽनुभावाः ।
अमर्षादिजन्या वाक्पारुष्यादिकारणीभूता चित्तवृत्तिश्चपलता ॥
यदाहुः—
अमर्षप्रातिकूल्येष्र्यारागद्वेषाश्च मत्सरः ।
इति यत्र विभावाः स्युरनुभावस्तु भर्त्सनम् ॥
व्यर्थमिति चेन्न; वीभत्स-भयानकयोरपस्माररूप एक एव व्याधिराश्रीयते नान्य इति
सूचनाय विशेषसाधनत्वात् । विप्रलम्भशृङ्गारे अपस्मारेण सहैवान्यव्याधिरपि दृश्यते ।
हरिमिति । अन्तकस्य यमराजस्यापि अन्तकं विनाशकं हरिं श्रीकृष्णं मथुरां
कंसस्य राजधानीम् आगतम् आकर्ण्य चारमुखात् श्रुत्वा कंसः भयात् कम्पमानः श्वसन्
महीतले निपपात । अत्र हर्यागमनजन्यं भयं विभावः, कम्प-श्वास-निपतनानि चानुभावाः ।
चपलताख्यं भावं लक्षयति—अमर्षेति । असहिष्णुताद्वेषादिसमुत्पन्ना कठोर-
वाक्प्रयोग-ताडनादिजनिका चित्तवृत्तिरेव चपलता । "अमर्षादिजन्य-वाक्पारुष्यादि"-
पाठो भट्टमथुरानाथ-केदारनाथसम्मतोंऽपि न समीचीनो "विशेषणद्वयस्य गुणानाञ्च
परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वाद्" इति मीमांसकसिद्धान्तेनान्वयासम्भवात् "समासस्य दुर्घट-
तयोपेक्षित" इति कविशेखरचरणैरूक्तत्वाद्, असूयादिभावलक्षणे मूलकृता तथैवाचरणाच्च ।
चपलता हि अमर्षादिजन्या सती वाक्पारुष्यादि जनयति । नहि अमर्षजन्यं वाक्पारुष्यं,
तत्कारणस्य चपलता रूपस्य विद्यमानत्वादिति ।
अमर्षप्रातिकूल्येति । यत्र चपलतायामिति । अमर्षः, प्रतिकूलता, ईर्ष्या,
द्वेषः, मत्सरोऽन्यशुभेद्वेषः इत्येते कारणत्वेन विभावाः । भर्त्सनं तर्जनं, वाक्पारुष्यं कठोर-
इसी व्याधि का ग्रहण होता है, अन्य का नहीं । जब कि विप्रलम्भ शृंगार में अपस्मार
ही नहीं, अन्य किसी भी व्याधि का ग्रहण होता है ।
यमराज के भी अन्तकारक ( सर्वशक्तिमान् ) श्रीकृष्ण को मथुरा में आया
हुआ सुनकर काँपता एवं तेज साँस लेता हुआ कंस पृथ्वी पर गिर गया ।
यहाँ भय विभाव एवं कम्प, निःश्वास, गिरना आदि अनुभाव हैं ।
अमर्ष ( अपराधी के प्रति असहिष्णुता ), ईर्ष्या, द्वेष आदि से उत्पन्न एवं
कठोरवचन, मारना, पीटना, कोसना आदि का कारण जो चित्तवृत्ति है उसे चपलता
( चञ्चलता ) कहते हैं । अमर्ष से चपलता एवं उससे वाक्पारुष्यादि यही क्रम है ।
जैसा कि कहा है—अमर्ष ( असहिष्णुता ), प्रतिकूलता, ईर्ष्या, राग, द्वेष और
मत्सर ( अन्य की उन्नति से जलन )—ये जहाँ विभाव हों और डाँटना, कठोर वचन