सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रामचन्द्रिका (महाकवि केशवदास - सविस्तार सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)

Ramachandrika of Mahakavi Keshavdas with Commentary

महाकवि केशवदास द्वारा

DevanagariHindipublished269 पृष्ठ

(९२) रामचन्द्रिका-सटीक ।

अपराह्ने तु या संध्या कृष्णांगीकृष्णवाससा'॥ कतहूं संध संध्या संधी या
पाठ है तौ दुवौ पंकनके संध कहे साथ संध्या संधी है सो जानो ॥ ३६ ॥
मू०-अनंगशेखरदंडक ॥ तडागनीरहीनतेसनीरहोतकेशो-
दासपुंडरीकझुंडभौरमंडलीनमंडहीं । तमालवल्लरीसमेतिसू-
खिसूखिकैरहेतेबागफूलिफूलिकैसमूलशूलखंडहीं ॥ चितैच-
कोरनीचकोरमोरमोरनीसमेत हंसहंसिनीसमेतशारिकास-
वैपढैं । जहींजहींविरामलेतरामजूतहींतहींअनेकभांतिकेअने-
कभोगभागसोबढैं ॥ ३७ ॥
टी०-पुंडरी कमल भाग सो कहे भाग्य सों अथवा द्विगुण चतुर्गुणादि भाग
कहे हींसा सों ॥ ३७ ॥
मू०-सुंदरीछंद ॥ घामकोरामसमीपमहाबल । शीतहिला-
गतहैअतिशीतल ॥ ज्योंघनसंयुतदामिनिकेतन । होतहैंपू-
षन केकरभूषण ॥३८॥ मारगकीरजतापिकैहैअति । केशवसी
तहि शीतललागति ॥ ज्योंपदपङ्कज ऊपरपाँयानि। दैजोचलैते-
हितैं सुखदायनि॥३९॥ दोहा ॥ प्रतिपुर औ प्रतिग्रामकी, प्रति
नगरनकीनारि ॥ सीताजूकोदेखिकै, वर्णतहैंसुखकारि ॥४०॥
जगमोहनदंडक ॥ वासों मृगअङ्क कहैं तोसोंमृगनैनीसबवह-
सुधारहतुहूँसुधावरमानिये।वहद्विजराजतेरोद्विजराजिराजैंवहक
लानिधितुहूं कलाकलितबखानिये।रत्नाकरकहैंदोऊकेशवप्रका
शकर अंबरविलासकुवलयहितमानिये । वाकेअतिशीतकर-
तुहूँसीताशीतकरचंद्रमासीचंद्रमुखीसबजगजानिये ॥ ४१ ॥
॰टी०-घामको जो महाबल कहे अति तेजहै सो रामके समीप में सीताको
अति शीतल लागतहै जैसे घन जे मेघहैं तिनते युक्त जो दामिनी बिजुली है
ताके तनुमें पूषण जे सूर्य हैं तिनके कर किरण भूषण होतहैं सूर्यकी किरणें
मेघनमें परतीहै तब इंद्रधनुष होतहै सोई दामिनीको भूषण समहै ॥३८॥

नवमप्रकाशः ९. (९३)
हेतु यह कि पृथ्वी की सीता पुत्रीहै रामचन्द्र जामातुहैं तासों पृथ्वीकी रज
तिनको सुख दियोई चहै तामें युक्ति यह कि पंकजपर पांउ धारिकै चलै तौ
शीतलई लागत है ॥ ३९ ॥ ४० ॥ या प्रकार कोऊ स्त्री सीतासों कहतिहै कि
वह जो चंद्रमा है जाको मृगअंक सब कहत हैं मृगा जो शशा है सोहै अंकमें
गोदमें मध्य इति जाके अथवा मृगको अंक कहे चिह्नहै जाके औ तोहूँको
मृगनैनी कहतहैं औ वह सुधाधरहै सुधा अमृत को धरै है औ तूहूं सुधाधर है
सुधासम हैं अधर ओष्ठजाके औ वह द्विजराज कहावत है तेरेहू द्विज जे दंतहैं
तिनकी राजिकहे पंगति राजतिहै औ वह षोडशकलनको निधिहै औ तूहूं अनेक
जे नेत्र विक्षेपादि कला हैं अथवा चौसठिकला तिनसों कलित है औ वह
रत्नाकर जो समुद्र है ताको प्रकाशकर कहे बढावन हार है पूर्णमासीके चन्द्र-
माके उदयसों समुद्र बाढत है प्रसिद्ध है औ तू भूषणनके रतननको जो आकर
समूह है ताको प्रकाश शोभा करता है अर्थ तेरी छविसां भूषणनके रत्न शोभा
पावतहैं औ चन्द्रको अंबर आकाशमें विलासहै सीताको अंबर वस्त्रमें औ चन्द्रमा
कुवलयको हित है औ सीता कुवलय कहे पृथ्वी मंडलको हितकरे अतिप्रिय
लागतिहै अर्थ सौंदर्यादिक गुण सीतामें ऐसे हैं जासों सबको प्रिय है औ
वाके चन्द्रमाके अति शीत है कर कहे किरण औ हे सीता तूहूं शीतकर है जो
तो को देखत हैं ताके लोचन शीतल हैं तौ जौन जौन जिह्मगुण चंद्रमामो
हैं ते तोहूं में हैं याते हे चंद्रमुखी! सब जग करिकै तोकों चन्द्रमा सम
जानियतहै अर्थ सब जग तोकों चन्द्रमा समजानत हैं ॥ ४१ ॥
मू०-अन्यच्छ ॥ कलितकलंककेतुकेतुअरिसितुगातभोगयोग-
कोअयोगरोगहीकोथलसों ॥ पून्योईकोपूरनपैप्रतिदिनदूनो-
दूनो क्षणक्षणक्षीणहोतछीलरकीजलसों । चंद्रसोंजोबरणत-
रामचंद्रकी दोहाईसोईमतिमंदकविकेशवकुशलसों । सुंदरसु-
वासअरुकोमलअमलअतिसीताजूकोमुखसखिकैवलकम-
लसों ॥ ४२ ॥
टी०-दूसरीस्त्री ताकोमत खंडिकै आपनोमत कहतिहै कलंक कि जो केतुकहे
पताका है अर्थ पताकासम जाको कलंक प्रसिद्ध है औ केतुको अरि शत्रु है राहु
केतु एकइके खंड हैं तासों अक्षर मैत्रीके लिये केतु कह्यो औ स्त्री आदिके जे

( ९४ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
भोग हैं तिनको जो योगसंयोग रेताको अयोग असमर्थ है गुरुशापसों क्षयरोग
युक्त है क्षणक्षण क्षीण होत जो छीलरकहे दीना अथवा अंजलिकोजलहै तासम
प्रतिदिन दूनों क्षीणहोत हैं ॥ ४२ ॥
मू०-अन्यच्च ॥ एकेकहैं अमलकमलमुखसीताजूको एकक
हैंचन्द्रसमआनंदकोकंदरी । होइजोकमलतौरयनिमैनसकुचै
रीचंदजोतौबासरनहोइद्युतिमंदरी । बासरहीकमलरजनीही-
मेंचंद्रमुखबासरहूरजनिविराजैजगबंदरी। देखेमुखभावैअनदे-
खईकमलचंद तातमुखमुखैसखीकमलैनचंदरी ॥ ४३ ॥
दोहा ॥ सीतानयनचकोरसखि, रविवंशीरघुनाथ ॥ रामचंद्र
सियकमलमुख, भलोबन्योहैसाथ ॥ ४४॥ विजयछंद ॥ बहु-
बागतड़ागतरं गनितीरतमालकीछांहबिलोकिभली । घटिका-
यकबैटतहैंसुख पायबिछायतहांकुशकाशथली ॥ मगकोश्रम-
श्रीपतिदूरिकरैंसियकोशुभवाकलअंचलसों । श्रमतेऊहरैंतिन
कोकहिकेशवचंचल चारुदृगंचलसों ॥ ४५ ॥ सोरठा ॥ श्रीर-
घुबरकेइष्ट, अश्रुबलित सीतानयन ॥ सांचीकरीअदृष्ट,
झूठीउपमामीनकी ॥ ४६ ॥
टी०-तीसरी स्त्री दुवौ को मत खंडि आपनो कहति है कमलचंद्रके देखेहू
पर मुख भावत है औ कमलचन्द्रमुखके अनदेखे ही भावत है जब या मुखको
देखो तब कमलचंद्रके देखबे की इच्छा नहीं होति जब उत्तमवस्तु देखो तब
अनुत्तम वस्तु देखे अच्छीनहीं लागति है ॥ ४३ ॥ सूर्यको औ चकोर को औ
चंद्रको औ कमल को स्वाभाविक विरोध है सो इहाँ भलो कहे अद्भुत साथ
बन्यो है ॥ ४४ ॥ दृगंचल दृगकोर ॥ ४५ ॥ श्रीरघुबर के इष्ट कहे प्रिय अश्रु
आनंदाश्रु करिकैं वलित युक्त जे सीताके नयन हैं तिन मीनकी जो झूठी उपमा
अदृष्ट रही है ताको सांची करी अर्थ मीन जल में रहते हैं नयन जलमें नहीं रहत
समतामें यह भेद रह्यो है सो आनंदाश्रु जलमें बूडि कै सीता के नयन सांची
करी ॥ ४६ ॥

दशमप्रकाशः १०. (९५)
मू०-दोहा ॥ मारगयोंरघुनाथजू, दुखसुखसबहीदेत ॥
चित्रकूटपर्वतगये, सोदरसियासमेत ॥ ४७ ॥
इति श्रीमत्सकलोलोकलोचनचकोरचिंतामणिश्रीरामचंद्र
चंद्रिकायामिन्द्रजिद्विरचितायांरामस्यचित्रकूटगमनं
नामनवमः प्रकाशः ॥ ९ ॥
टी०-दर्शन सों सुख देत वियोग सों दुख देत ॥ ४७ ॥
इति श्रीमज्जगजननीजनकजानकीजानिप्रसादाय जन जानकीप्रसाद
निर्मिताया रामभक्ति प्रकाशिकाया नवमः प्रकाशः ॥ ९ ॥
मू०-दोहा ॥ यहप्रकाश दशमेंकथा, आवनभरतसुनाम ॥
राजमरणअरुतासुको, बसिबोनंदिग्राम ॥ १ ॥ दोधकछंद ॥
आनिभरत्तपुरीअवलोकी । स्थावरजंगमजीवसशोकी ॥ भाट
नहींविरदावलिसाजैं ॥ कुंजरगाजैनदुंदुभिबाजैं ॥ २ ॥ राजस-
भानविलोकियकोऊ । शोकगहेतवसोदरदोऊ ॥ मंदिरमातु-
विलोकिअकेली । ज्योंबिनवृक्षविराजतिवेली ॥ ३ ॥ तोट-
कछंद ॥ तबदीरघदेखिप्रणामकियो ॥ उठिकैउनकण्ठलगाइ
लियो ॥ नपियोजलसंभ्रमभूलिरहे । तबमातुसोंबातभरत्थ-
कहे ॥ ४ ॥
टी०-नाम कहे प्रसिद्ध ॥ १ ॥ २ ॥ राज सभामें कोऊ न देख्यो तब
शोकको गहे औ

( ९६ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
हये ॥ ५ ॥ दोहा ॥ भर्त्तासुतविद्वेषिनी, सबहीकोदुखदाइ ॥
यहकहिदेखेभरततब, कौशल्याकेपाइ ॥ ६ ॥ तोटकछंद ॥
तबपायनजाइभरत्थपरे । उनभेंटिउठाइकैकैअंकभरे ॥ शिर-
मूंघिविलोकिवलाइलई । सुत तो विनयाविपरीतभई ॥ ७ ॥
भरत-तारकछंद ॥ सुनुमातभई यहबातअनैसी। जुकरीसुत-
भर्तृविनाशिनिजैसी ॥ यहबातभई अबजानतजाके । द्विज-
दोषपरैसिगरे शिरताके ॥ ८ ॥ जिनके रघुनाथबिरोधबसैजू ।
मठधारिनकेतिनपापप्रसैजू ॥ रसरामरसयोमननाहिंनजाको ।
रणमेंनितहोइपराजयताको ॥ ९ ॥ कौशल्या ॥ जनिसौं-
हकरौतुमपुत्रसयाने । अतिसाधुचरित्रतुम्हेंहम जाने ॥
सबकोसबकालसदासुखदाई । जियजानतिहौंसुतज्यों
रघुराई ॥ १० ॥ चंचरीछंद ॥ हाइहाइजहांतहांसबहैरहीसिग-
रीपुरी । धामधामनिसुन्दरीप्रगटींसबैजेहुतीदुरी ॥ लैगये
नृपनाथकासवलोगश्रीसरयूतटी । राजपत्निसमेतिपुत्रनिवि-
प्रलापगढीरटी ॥ ११ ॥
टी०-॥ ५ ॥ ६ ॥ लडूको शिरसूँघिवो बडेनकी प्रीतिरीतिहै रोगबलाइली-
बोस्त्रीनक प्रसिद्ध हैं ॥ ७॥ ८ ॥ शिवआदि देवनके मठकी जे पूजालेतहैं ते
मठधारी कहावतहैं रसकहे प्रेमअंगरादौ “विषयेष्विंद्रियद्रवेरागेगुणेरसः” इत्यमरः
रस्यो भीज्योयुक्त इति ॥ ९ ॥ १० ॥ विप्रलाप जे हैं अनर्थ वचन अथवा
कैकेयी प्रति विरोध वचन तिनकी गढी कहे समूह रढी कहत भये कि कैके-
यीही के करत ऐसो विघ्न भयो तासों याको मुखदेखिवो उचित नहीं है इत्यादि
वचन सब कहत हैं। “विप्रलापो विरोधोक्तावनर्थकवचस्यपि ” इत्यभिधान-
चिन्तामणिः ॥ ११ ॥
मू०-सोमराजीछंद ॥ करीअग्निअर्चा । मिटीप्रेतचर्चा ॥
सबैराजधानी । भईदीनवानी ॥ १२ ॥ कुमारललिताछंद ॥

क्रियाभरतकीनी । वियोगरसभीनी ॥ सजीगतिनवीनी ।
मुकुंदपदलीनी ॥ १३ ॥ तोटकछंद ॥ पहिरेवकलास्रुजटा-
धरिकै । निजपाँयनिपंथचलेअरिकै ॥ तरिगंगगये गुहसंग
लिये। चित्रकूटबिलोकतछाँडिदिये ॥ १४॥
टी०-जब भरत अग्निसों अर्चा पूजा करी अर्थ चितामे अग्नि दियो तब
प्रेतचर्चा मिटी अर्थ सब अयोध्यावासी परस्पर अनेक प्रेतवार्ता करत रहे
ताको छोड़िदीन वाणी भये अर्थ करुणा स्वर करिकै रोये मरण समयमों औ
दाहभूमिमें लैजात मों औ दाह होतमां अधिक अधिक तर वियोग मानि
रोइबेकी रीति प्रसिद्ध है अथवा अग्निकरीकंह चितामें अग्नि दियो तब ने अशु-
द्विसो अर्चाकहै देवपूजा मिटी औ प्रेतचर्चामई इतिशेषः ॥१२॥ क्रिया षोडशी-
आदि अरुत नीकी करत भये ताके बादि मुकुंद रामचन्द्रके वियोगरसमें भीनी
नवीनी गति कहे दशावल्कल वसनादि साजी औ मुकुंदपद लीनी कहे ज्ञान
बुद्धि इति सजी अर्थ पिताकी क्रिया पूर्ण करि रामचन्द्रके चरणनमें मनुलगायो
गति पद श्लेष है एक पक्ष दशा जानौ एक पक्ष बुद्धि जानौ "गतिस्त्रीमार्ग-
दशयोर्ज्ञानेयात्राम्युपाययोरितिमेदिनी" ॥ ॥ १३ ॥ अरिकै कहं हठ करिकै
गंगा उतरिकै गुहको संग कहे ज्ञातिसमूह सूधी मार्ग बताइबेके लिये गये जब
चित्रकूट देख्यो तब तिन्हें छोड़िदियो ॥ १४॥
मू०-मदनमोदकछंद ॥ सबसारसहँसभयेखगखेचरवारिद
ज्योंबहुबारनगाजे । बनकेनरवानर किन्नरबालकलैमृगजयों
मृगनायकभाजे॥ तजिसिद्धसमाधिनके सबदीरघदौरिदरीनमें
आसनसाजे । भूतलभूधरहालेअचानकआइभरत्थकेदुंदुभि-
बाजे ॥ १५ ॥ दोहा ॥ रामचन्द्रलक्ष्मणसहित, शोभितसीता
संग । केशवदाससहासउठि, चलेधराणिधरशृंग ॥ १६ ॥
लक्ष्मण-मोहनछन्द।। देखहुभरतचमूसजिआये। जानिअबल
हमकोउठिधाये ॥ हींसतहयबहुवारणगाजे । जहँतहँदीरघदुंदु-
भिबाजे ॥ १७ ॥ तारकछंद ॥ गजराजनिऊपरपाखरसोहैं ।

( ९८ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।

अतिसुंदरशीशशिरोमणिमोहें ॥ मणिघूंघुरघंटनकेरबबाजैं ।
तडितायुतमानहुँवारिदगाजैं ॥ १८ ॥ विजयछंद ॥ युद्धको
आजुभरत्यचढेधुनिदुंदुभिकीदशहूँदिशिधाई । प्रातचलीचतु-
रंगचमूवरणीसोनकेशवकैसेहुँजाई ॥ योंसबकेतनत्राननिमें
झलकीअरुणोदयकीअरुणाई । अंतरतेजनुरंजनकोरजपूतन
कीरजऊपरआई ॥ १९ ॥
टी०-सारस हंस औ और जे खग पक्षी हैं ते खेचरकहे आकाशगामी भये
जैसे मृगनायक सिंह जॉन ग्रीवादि अंग पकरि पायो सोई अंग गहि मृगको लै
भाग्यो ताही प्रकार अतिभय सों अपने अपने बालकनको लै किन्नरादि भागे ॥
॥ १५ ॥ किन्नरादिकी या दशा देखि हास्यपूर्वक कारण देखिबेको धरणिधर
शृंगमें चढे ॥ १६ ॥ हींसत बोलत ॥ १७ ॥ पाखरझूल ॥ १८ ॥ रजनको
क्षत्र धर्म में रंजित करिबेको मानौं राजपूतनकी रज रजोगुण रजपूतीइति ऊपर
कहि आयेहैं ॥ १९ ॥
मूल-तोटकछंद ॥ उठिकैधरधूरिअकाशचली । बहुचंचल
बाजिखुरींनदली ॥ भुवहालतिजानिअकाशहिये । जनुथंभित
ठौरनिठौरकिये ॥२०॥ तारकछंद ॥ रणराजकुमारअरूझहि
गेजू । अतिसन्मुखधायनिजूझहिंगेजू ॥ जनुठौरनिठौरनिभूमि
नवीने । तिनकेचढिबेकहँमारगकीने ॥ २१ ॥ सीताजू-तोट
कछंद ॥ रहिपूरिविमाननिव्योमथली। तिनकोजनुटारनधूरि
चली ॥ परिपूरिअकाशहिधूरिरही। सुगयोमिटिशूरप्रकाशस-
ही ॥ २२ ॥ दोहा ॥ अपनेकुलकोकलहक्यों, देखहिंरविभग-
वंत । यहैजानिअंतरकियो, मानो महीअनंत ॥ २३ ॥ तोट-
कछंद ॥ बहुतामहदीहपताकलसै। जनुधूममेंअग्निकीज्वाल
बसै ॥ रसनाकिधौंकालकरालघनी । किधौंमीचुनचैचहुँओर
बनी ॥ २४ ॥ दोहा ॥ देखिभरतकीचलध्वजा, धूरिनमें सुख

दशमप्रकाशः १०. (९९)
देत । युद्धजुरनकोमनहुँप्रति, योधनबोलेलेत ॥ २५ ॥
लक्ष्मण-दंडकछंद॥ मारिडारौंअनुजसमेतयहिखेतआजु मेटि
परौं दीरघबचननिजमुरको । सीतानाथसीतासाथबैठेदेखिछत्र
तरयहिसुखशोषौंशोकसबहीकेउरको ॥ केशवदास विलासवी-
सविस्वेदासहोइकैकेयीकेअंगअंगशोकपुत्रज्वरको ॥ रघुराज
जूको साजसकलछिडाइलेउँभरतहिआजुराजदेउँयमपुरको २६
टी०-सैन्यके भयसों अथवा बालसों हालत जानिकै थंभित कहे थांबखंभा
इति ॥ २० ॥ सन्मुख घाव जूझिकै वीर स्वर्ग को जात हैं सो मानो राजकुमा-
रनके स्वर्ग जाइबेको भूमि मार्ग कहे गह कीन्हें हैं ॥ २१ ॥ विमान आकाश
गामी रथ व्योमयान 'विमानोऽस्त्रीत्यमरः' ॥ २२ ॥ मही जो पृथिवीहै तेहि अनंत
कहे अनेक अंतर किये अनेक भूरिके तुंग उठत हैं तेई अंतर व्यवधान हैं अथवा
अनंत लक्ष्मणको संबोधन है ॥ २३ ॥ रसना जिह्वा ॥ २४ ॥ २५ ॥ पुत्र
ज्वर कहे पुत्रमरण चौबीसवें प्रकाशमें कह्यो है कि जरा जब आवै ज्वराकी
सहेली तहां ज्वराशब्द मृत्युको वाची है रघुराजजूकी साज अर्थ गजरथादि राज
साजराज्य रामचन्द्रको है जाको लै ताके सब साज भरत सजे हैं तिन्हें छडाइ
रामचन्द्रमें साजिकै राज्यमें बैठारिये इत्यर्थः ॥ २६ ॥
मू०-दोहा ॥ एकराजमें प्रगटजहँ, द्वैप्रभुकेशवदास॥तहांबस-
तहैरैनदिन, मूरतिवंतबिनास॥२७॥कुसुमविचित्राछंद ॥ तबस-
बसैनाबहिथलराखी। मुनिजनलीन्हे सँग अभिलाषी ॥ रघुपति
केचरणनशिरनाये । उनहँसिकैगहिकंठ लगाये ॥२८॥ भरत
तोयकछंद॥ मातुसबैमिलिबेकहँआई । ज्योंसुतकी सुरभीसुल-
वाई ॥ लक्ष्मणस्योउठिकैरघुराई । पाँयनजायपरेदोउभाई
॥२९॥ मातनिकंठउठायलगाये । प्राणमनोमृतदेहनिपाये ॥
आइमिलीतबसीयसभागी । देवरसासुनकेपगलागी ॥ ३० ॥
टी०-पिताने भरतको राजा कियो है तासों भरतको राज्यपदभ्रष्ट होइ तौ
पिताको वचन निष्फल होइ या हेतु भरतको यमपुरको राज्यदेउँ जामें रामचन्द्र

(१००) रामचन्द्रिका-सटीक ।
सुचित्त है अयोध्यामें राज्य करें इति भावार्थः ॥ २७ ॥ अभिलाषी जे मुनिजन हैं
अथवा मुनिजन संग लीन्हें औ और रामदर्शनको अभिलाषी हैं तिन्हें लीन्हें
रामचन्द्रके हँसिबेके हेतु लक्ष्मणके बचन हैं ॥ २८ ॥ थोरे दिनकी बियानी
गाय लवाई कहावति है ॥ २९ ॥ भरतके वचन मुनिकै भरत शत्रुघ्नको सीताके
पास राखि लक्ष्मण मातनके मिलिबेको आये ताके पीछे सीता जो सभागी हैं
सोऊ देवर जे भरत शत्रुघ्न हैं तिन सहित सासुनको आइमिलीं प्राप्त भई औ सासुनके
पग लागी ॥ ३० ॥
मू०-तोमरछंद ॥ तबपूछियोरघुराइ । सुखहैंपितानमाइ ॥
तवपुत्रकोमुखजोइ । क्रमतेउठींसबरोइ ॥ ३१ ॥ दोधक
छंद ॥ आंशनसोंसबपर्वतधोये । जंगमकोजडजीवनरोये ॥
सिद्धवधूसिगरींमुनिआईं । राजबधूसबईसमुझाई ॥ ३२ ॥
मोहनछंद ॥ धरीचित्तधीर । गयेगंगतीर ॥ शुचिद्वैशरीर ।
पितृतर्पिनीर ॥ ३३ ॥ भरत-तारकछंद ॥ घरकोचलियेअब
श्रीरघुराई । जनहौं तुमराजसदासखदाई ॥ यहबातकहीजलसों
गलभौन्यौ । उठिसोदरपाँइपरेतबतीन्यों ॥ ३४ ॥ श्रीराम-
दोधकछंद। राजदियोहमकोबनहुरो। राजदियोतुमको अबपूरो॥
सो महंतुमहूंमिलिकीजै । बापकोबोलुननेकहुछीजै ॥ ३५ ॥
॥ दोहा ॥ राजाकोअरुबापको, बचननमेटैकोइ । जौनमानिये
भरत तौ, मारेकोफलहोइ ॥ ३६ ॥ भरत-स्वागताछंद ॥ मद्य
पानरतस्त्रीजितहोई। सन्निपातयुतबातुलजोई ॥ देखिदेखिति-
नकोसबभागे । तामुबातहतिपापनलागै ॥ ३७ ॥
टी०-राम बनगमन दशरथमरण भरतागमनादि कथाक्रमसों कहत सब रोवत-
भईं ॥ ३१ ॥ सिद्ध तपस्वी अथवा देवयोनिविशेष ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ भरथलक्ष्मण
शत्रुघ्न तीनों पांयन परे कि घरको चलिबो उचित है ॥ ३४ ॥ हुरोसुन्दर॥३५॥
॥ ३६ ॥ स्त्री जित कहे जो स्त्री करिकै जीतो गयो है अर्थ स्त्रीके वश्य है औ
बातुल जो बहुत बातैं कहै ॥ ३७ ॥

दशमप्रकाशः १०. (१०१)

मू०-ईशईशजगदीशबखान्यो। वेदवाक्यबलतेपहिचान्यो॥
ताहिमेटिहठिकै रहिहौंतौ । गंगतीरतनकोतजिहौंतौ ॥ ३८ ॥
दोहा ॥ मौनगहीयहबातकहि, छोंडौसबैविकलप । भरतजाइ
भागीरथी, तीरकरचोसंकल्प ॥ ३९ ॥ इन्द्रवज्राछंद ॥ भागी
रथीरूपअनूपकारी। चंद्राननीलोचनकंजधारी ॥ वाणीबखा-
निमुखतत्त्वसोध्‍यौ। रामानुजैआनिप्रबोधबोध्यौ ॥४०॥ उपे-
न्द्रवज्राछंद ॥ अनेकब्रह्मादिनअंतपायो । अनेकधावेदनगीत
गायो॥ तिन्हेंनरामानुजबंधुजानौ। सुनौंसुधिकेवलब्रह्ममानौ॥
॥ ४१ ॥ निजेक्षयाभूतलदेहधारी । अधर्मसंहारमधर्मचारी ॥
चलेदशग्रीवहिमारिबेको । तपीव्रतीकेवलपारिबेको ॥ ४२ ॥
उठोहठीहोहुनकाजकीजै । कहैंकछूरामसोमानिलीजै ॥ अदोष
तेरीसुतमातुसोहै । सोकैनमायाइनकौनमोहै ॥ ४३ ॥
टी०-ईश जे विष्णु हैं और ईश जे महादेव हैं और जगदीश जे ब्रह्मा हैं तिन
यह बात बखान्यो है कि स्त्रीजितादिकनके वचन मेटे सों पातक नहीं होत सो
हम वेदवाक्य बलसों पहिचान्यो है अर्थ वेदमें तीन्यो देवके ऐसे वचन हैं ते हम
सुन्यो है अथवा तीनों देवन बखान्यो है औ वेदवाक्य बल बलहूं सों पहिचान्यो
अर्थ वेदहू यहै कहत है ॥ ३८ ॥ विकलपविचार भागीरथी मंदाकिनी ॥ ३९ ॥
तत्त्व कहे सारांश सोध्यो कहे ढूँढ्यो ता सारांश युक्त मुखसों वाणी बखानी
अथवा ऐसी वाणी बखानी जामें तत्त्व जो राम कथा तत्त्व है ता करिकै अपने
मुखको सोध्यो शुद्ध करचो औ रामानुज जे भरत हैं तिनको प्रबोध कहे उत्तम
ज्ञान आनि कहे ल्याइकै बोध्यो बोध करचो पद् कहिया जनायो कि रामचन्द्रप्रति
बन्धु बुद्धिरूपी निशामें सोवतरहें तामें जगायो ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ सुत
भरतको संबोधन है यासों या जनायो कि इनकी मायामें मैं मोहिहै तुम्हारी माते
इनको वनगमन चाह्यो ॥ ४३ ॥
मू०-॥दोहा॥ यहकहिकैभागीरथी, केशवभईअदृष्ट ॥भरत
कह्योतबरामसों, देहुपादुकाइष्ट ॥४४॥ उपेन्द्रवज्राछंद ॥ चले

बलीपावनपादुकालै। प्रदक्षिणारामसियाहुकोदै॥ गयेतेनंदी
पुरबासकीनौं। सबंधुश्रीरामहिचित्तदीनों ॥ ४५ ॥ दोहा ॥
केशवभरतहिआदिदै, सकलनगरकेलोग ॥ बनसमानघरघर
बसे सकलविगतसंभोग ॥ ४६ ॥
इति श्रीमत्सकललोकलोचनचकोरचिन्तामणिश्रीरामचन्द्रचन्द्रि-
कायामिद्रजिद्विरचितायांभरतस्यचित्रकूटागमनं
नामदशमः प्रकाशः ॥ १० ॥
टीका-पादुकारूपी इष्ट कहे स्वामी देहु आशय यह कि राज्य पर स्वामी
चाहिये ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६ ॥
टी०-॥ ४८ ॥ इति श्रीमज्जगज्जननीजनकजाकीजानकीजानिप्रसादायजनजान-
कीप्रसादनिर्मितायां रामभक्तिप्रकाशिकायादशमः प्रकाशः ॥ १० ॥
मू०-दोहा ॥ एकादशैप्रकाशमें, पंचवटीकोवास॥शूर्पणखा-
केरूपको, रघुपतिकरिहैंनाश ॥ १॥ भरतोद्धता

एकादशप्रकाशः ११. (१०३)
राजै जनुकेशवतपबलकी। तनुवलितपलितजनुसकलवासना
निकरिगईथलथलकी॥ कांपतिशुभग्रीवासबअँगसींवादेखत
चित्तभुलाहीं। जनुअपनेमनप्रतियहउपदेशतियाजगमेंकछु
नाहीं॥६॥प्रमिताक्षराछंद॥ हरवाइजाइ सियपाँइँपरी।
ऋषिनारिसूंघिशिरगोदधरी॥ बहुअंगरागअँगअंगरये। बहु
भाँतिताहिउपदेशदये॥ ७॥ स्रग्विणीछंद॥ रामआगेचले
मध्यसीताचली। बंधुपाछेभयेसामसोमैभली॥ देखिदेहीसबै
कोटिधाकेभनो। जीवजीवैशकेबीचमायामनो॥ ८॥
टी०-मनको शोधिसांधि शुद्ध करि करि गुनकी जो उर विशेष धरयो है
अर्थ तुम्हारो ध्यान करयो है अथवा मनहींको शुद्ध करिकै जो उरमें धारण करयो
अर्थ मनकी जो चंचलता है ताहि छोड़ाइ अपनेवश्य करचो है सो हे रामचन्द्र !
ताको सब को फल जो तुम्हारे दर्शन हैं ताको पायो॥ ३॥ ४॥ जरा कहे
बुढाईरूपी जो सखी है ताके साथ देख्यो॥ ५॥ तन वलितकहे युक्त है पलितकहे
ढिलाइसों अर्थ वृद्धता सों त्वचामें सिकुरा परिगये हैं सो मानों थलथल की
अंगअंगकी वासना विषय वासना निकरिगई है ताहीते अंग अंग सिकुरि
गयेहैं सींवा मर्यादा॥ ६ ॥ हरवाइकहं हरवराइकै॥ ७॥ बनोकहे कह्यो
जीवैश ईश्वर॥ ८॥
मू०-मालतीछंद॥ विपिनविराधबलिष्ठदेखियो। नृपतन-
याभयभीतलेखियो॥ तबरघुनाथबाणकैकहयो। निजनिर्णवा
पंथकोठयो॥ ९॥ दोहा॥ रघुनायकसायकधरे, सकललोक
शिरमौर॥ गयेकृपाकरिभक्तिवश,ऋषिअगस्त्यकेठौर॥१०॥
वसंततिलकाछंद॥ श्रीरामलक्ष्मणअगस्त्यसनारिदेख्यो।
स्वाहासमेतशुभपावकरूपलेख्यो॥ साष्टांगक्षिप्रअभिवंदन
जाइ कीन्हों॥ सानंदआशिषअशेषऋषीशदीन्हों॥ ११॥
बैठारि आसनसबैअभिलाषपूजे। सीतासमेतरघुनाथसबन्धु-

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

( १०४ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
पूजे ॥ जाके निमित्तहमयज्ञयज्योसोपायो । ब्रह्मांडमंडनस्व-
रूपजोवेदगायो ॥ १२ ॥
टी०-निर्वाण जो मोक्ष है ताके पंथ कहे राह में ठयो कहे युक्त करचो
अर्थ मुक्ति दियो ॥ ९ ॥ सकल लोक शिरमौर जे रघुनाथ हैं ते सायक जे
बाण हैं तिनको धरे अगस्त्यके ठौरमें गये अथवा रघुनायक भक्तिके वश कृपा-
कारिकै अगस्त्यके ठौर गये तहां सकललोक शिरमौर जे अपने सायक हैं तिन्हें
धरे धारण करचो विष्णु के धनुर्वाण अगस्त्य के यहां धरे रहे हैं ते रामचंद्र को
अगस्त्य दियो हे यह कथा वाल्मीकीय रामायणमें है अथवा सकललोक शिर-
मौर जो विष्णु हैं तिनके सायकधरेधारणकरचो अथवा रघुनायकके सकल लोक
शिरमौर सायक अगस्त्यके ठौर धरे हैं तालिये औ भक्ति वश कृपाकारि अग-
स्त्यके ठौर गये ॥ १० ॥ स्वाहा अग्नि की स्त्री ॥ ११ ॥ सबै आपने अभि-
लाष पूजे पूर्ण करे ब्रह्माण्ड को मंडन भूषण जो यह रावरो स्वरूप है ताहीके
मिलिबे के लिये हम यज्ञ यज्यो होम्योकरचो इति सो यह स्वरूप पायो ॥ १२ ॥
मू०-पद्धटिकाछंद ॥ ब्रह्मादिदेवजबबिनयकीन । तटक्षीर
सिन्धुकेपरमदीन ॥ तुमकह्योदेवअवतरहूजाइ। सुतहोंदशरथ-
कोहोतुआइ ॥ १३॥ हमतबतेमनआनन्दमानि । मनचितवत
तवआगमनजानि। ह्वाँरहिजैकारिजैदेवकाजु । ममफूलिफल्यो
तपवृक्षआजु ॥ १४ ॥ श्रीराम-पृथ्वीछंद ॥ अगस्त्यऋषिरा-
जजुबचनएकमेरोसुनौ।प्रशस्तसबभाँतिभूतलसुदेशजीमेंगुनौ॥
सनीरतरुखंडमंडितसमृद्धशोभाधरैं। तहांहमनिवासकीबिमल
पर्णशालाकरैं ॥ १५ ॥ अगस्त्य-पद्मावतीछंद ॥ यद्यपिजग
कर्त्तापालकहर्त्तापरिपूरणवेदनगाये । अतितदपिकृपाकरिमा-
नुषवपुधारिथलपूछनहमसोंआये ॥ सुनिसुरवरनायकराक्षस-
घायकरक्षहुमुनिजनयशलीजै । शुभगोदावरितटविशदपंचव-
टपर्णकुटीतहँप्रभुकीजै ॥ १६ ॥ दोहा ॥ केशवकहेअगस्त्यके-
पंचवटीकेतीर ॥ पर्णकुटीपावनकरी, रामचन्द्ररणधीर॥ १७॥

नवम से द्वादश प्रकाश: वनगमन, पञ्चवटी वास एवं सीता-हरण प्रसंग

एकादशप्रकाशः ११. (१०५)
॥ त्रिभंगीछंद ॥ फलफूलनपूरेतरुवररूरैकोकिलकुलकल रव-
बोलैं । अतिमत्तमयूरीपियरसपूरीवनबनप्रतिनाचतिडोलैं ॥
साराशुकपंडितगुणगणमण्डितभावनिमैंअरथबखानैं ॥ देखहु
रघुनायकसीयसहायकमदनरतिमधुजानै ॥ १८ ॥
टी०-॥ १३ ॥ तब कहे तुम्हारो ॥ १४ ॥ प्रशस्तनीको सुदेश समउच्च
नीच रहितेति सनीरु सजल औ नरु जे वृक्ष हैं तिनको जो खण्ड समूह है तासों
मण्डित युक्त औ समृद्ध कहे बर्द्धमान अधिक इति शोभाको धरै धारण करे
होई निवासको कहे बसिवे की ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥ रामचन्द्रके आगमन-
सों दंडकारण्यमें रूरै कहे सुन्दर जे तरुवृक्ष हैं ते फल, औ फूलनसों पूरे युक्त
भये अथवा रूरैजे फल औ फूल हैं तिनसों तरुवर पूरे औ कोकिल के जे कुल-
जाति समूह हैं ते कल कहे अव्यक्त मधुररव शब्दको बोलतहैं ॥"काकलीतुकले-
सूक्ष्मध्वनौतुमधुरास्फुटे ॥ कलो मंद्रस्तुगंभीरेतारोत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ” इत्यमरः ॥
औ अतिमत्त जे मयूरीहैं ते पिय जे मयूर हैं तिनके रसमैं प्रेममें पूरी वनवन प्रति
नाचत डोलती हैं अर्थ जहाँ जहाँ मोर नाचत हैं तहाँ तहाँ संग मयूरी डोलती
हैं औ सारो सारिका औ शुक जे गुणगणसों मंडित पंडित प्रवीणहैं अर्थ अनेक
गुणनमें पंडित हैं ते भावनियम कहे अनेक भाव अभिप्राय युक्त गानके अर्थ को
बखानत हैं अथवा नृत्यके जे अनेक भाव चेष्टा हैं तिनमें अर्थ को बखानत हैं
जब जैसी चेष्टा देखत हैं तब तैसे अर्थ के प्रयोजनको बखान करत हैं तामैं
तर्क करतहैं कि रघुनायक रामचन्द्र औ सीता औ सहायक जे लक्ष्मण हैं तिनको
इन वृक्षादिकन देख्यो है सो मानो मदन काम औ रतिसहित मधुवसन्त जानत
हैं तौ वसंतहूकै आगमनमें ये कौतुक होत हैं तासों उत्प्रेक्षा करयो औ युक्ति
यह कि वसंत वनको प्रभुहैं मो प्रभुकी अवाईमें अनेक वितान बिछावन नृत्यादि
रचना सब करत हैं सो रतिसहित मदन जो मित्र है तासों युक्त वसंतको आवत
देखि वन करचो प्रफुल्लित जे अनेक कुंज हैं तेई वस्त्र भवन औ वितान हैं औ
गिरे जे पुष्पहैं तेई पुष्प बिछावने हैं कोकिल गावत हैं मोर नाचन हैं सारो
शुक बखान करत हैं वेश्यादि नृत्य कारिनहूमें बखान कर्त्ता एकरहत है ॥ १८ ॥
मू०-लक्ष्मण-सवैया ॥ सबजातिफटीदुखकीदुपटीकपटी
नरहैजहँएकघटी । निघटीरुचिमीचघटीहूँघटीजगजीवयतीन-

( १०६ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
कीछूटतीतटी । अघओघकीबेरीकटीबिकटीनिकटीप्रकटीगुरु-
ज्ञानगटी । चहुँओरननाचतिमुक्तिनटीगुणधूरजटीवनपञ्च-
वटी ॥ १९ ॥
टी०-दुपटी द्वैपाटको ओढिबे को वस्त्र सो जहाँ जा पंचवटीकं निकट सब
फाटि जाति है नेकहू नहीं रहति अर्थ सब दुःख जहां नशि जात हैं औ कपटी
जीव जहां एक घडी नहीं रहत यासों या जनायो कि जहाँ जातही कपटीको
कपट दूरि होतहै औ जाकी शोभा निरखि जगके जे यती तपस्वी जीव हैं तिनकी
तटी कहैं ध्यान स्थिती सो छूटि औ मीचुकी रुचि घटीहू घटी कहैं घरी
घरीमें निघटी घटत भई अर्थ यती जीवनको मरे ते मुक्ति होति है परन्तु जा
स्थानकी शोभा निरखि मुक्तिहू की इच्छा नहीं करत अघ पाप ओघ समूह बेरी
बंधन जंजीरसो ऐसी जो पंचवटीहै सो धूर्जटी जो महादेव हैं तिनके गुणनसों
जटी कहे युक्त है यई दुःख नाशनादि गुण महादेवहू मों हैं अथवा ये जे दुःख
नाशनादि गुणहैं तिनसों औ धूर्जटी जे महादेव हैं तिनसों जटी कहे युक्त हैं
पंचवटी ॥ १९ ॥
मू०-हाकलिकाछन्द ॥ शोभतदण्डककीरुचिबनी । भाँति-
नभातिनसुन्दरघनी ॥ सेवबडेनृपकीजनुलसै ॥ श्रीफलभूरि-
भाव जहँबसै ॥२०॥ बेरभयानकसीअतिलगै । अर्कसमूहज-
हाँजगमगै॥नैननकोबहुरूपनग्रसै। श्रीहरिकीजनुमूरतिलसै २१
टी०-दण्डकनाम राजा रहे हैं तिनको राज्य शुकके शाप सों वन ह्वै गयो
है तासों दंडकारण्य कहावत है रुचि शोभा श्रीफल बेल औ लक्ष्मीको फल
बडे राजाकी सेवामें बहुत द्रव्य पाइयत है ॥२०॥ भयानक बेर प्रलयकाल अर्क
मदार औ सूर्य प्रलय कालहूमो बारहौं आदित्य उगत हैं नैननको अनेक रूपकरि
ग्रसत हैं यासों या जनायो कि क्षणमें अधिक अधिक नवीन शोभा धरत है
ऐसी विष्णुकी मूर्तिहू है तासों समता कर्यो सुंदरताको याही प्रकार वर्णन है
यथामाघकाव्ये ॥ “ दृष्टोपिशैलःसमुहुर्मुरारेरपूर्ववद्विस्मयमाततान ॥ क्षणेक्षणे
यन्नवतामुपैति तदेव रूपंरमणीयतायाः ” ॥ २१ ॥
मू०-राम-दोधकछंद ॥ पांडवकीप्रतिमासमलेखो । अर्जुनं
भीममहामतिदेखो ॥ हैंसुभगासमदीपतिपूरी । सिंदुरकीतिल-

एकादशप्रकाशः ११. ( १०७ )

कावलिरूरी ॥ २२ ॥ राजतिहैयहज्योंकुलकन्या । धाइविरो-
जतिहै सँगधन्या ॥ केलिथलीजनुश्रीगिरिजाकी । शोभधरे-
शितकंठप्रभाकी ॥ २३ ॥ मनहरनछंद ॥ अतिनिकटगोदा-
वरीपापसंहारिणी। चलतरंगतुंगावलीचारुसंचारिणी। अलि-
कमलसौगंधलीलामनोहारिणी । बहुनयनदेवेशशोभामनो-
धारिणी ॥ २४ ॥
टी०-प्रतिमा चित्र अर्जुन ककुभवृक्ष औ पांडुपुत्र ॥ "अर्जुनः ककुभे पार्थे
इति मेदिनी" ॥ औ भीम अम्लवेतस वृक्ष औ भीमसेन ॥ "भीमोवृकोदरघोरे
शंकरप्यम्लवेतसं इत्यभिधानचिंतामणिः" ॥ जो कहौ रामावतार प्रथम भयो है
अर्जुनादि कृष्णावतार समय मो रहे हैं पूर्वापर विरोधहै तौ सब कल्पनमें दशौ
अवतार होतहैं सो अनेक रामावतार कृष्णावतार भये हैं तासों दोष नहीं है
यथा-तुलसीकृत रामायण में कहा है ॥ 'कल्पकल्पप्रति प्रभुअवतारा' । सुभगा
सौभाग्यवती स्त्री अथवा इति ताके सम शोभा पूरीहै दंडककी रुचि सिंदूरक जो
है वृक्ष विशेष औ तिलक वृक्ष करिकै रूरी सुन्दर है ॥ "सिन्दूरस्तरुभेदेस्या-
दितिमेदिनी ॥ तिलकोद्रुमरोगारूभेदेचतिलकालके इतिमेदिनी ॥ औ सुभगा
सिन्दूरक जो सेंदुर है ताके तिलक की अवली करिके रूरी है अथवा
सिन्दुरक कारिकै और और जे सुवर्ण मणि आदि के तिलक हैं तिनकी अवली
करिकै रूरी सुंदर है ॥ २२ ॥ कुलकन्या पद सों बडे की कन्या जानो धाइ
वृक्षविशेष औ उपमातास्तना दूध पिआवति है गिरिजा पार्वती शितकण्ठ
मयूर औ महादेव ॥ २३ ॥ जा पर्णकुटीके अति निकट पापसंहारिणी गोदा-
वरी नाम नदी है फेरि कैसी है गोदावरी चल चंचल जे तरंग हैं तिनके जे
तुंग समूह हैं तिनकी जे अवली पांती हैं तिनकी चारु कहे अच्छी भाँति संचा-
रिणी चलावन हारी है अर्थ अनेक तरंगें उठायो करति है अथवा तरंग तुंगाव-
लिन करिकै चारु संचारिणी चलनहारी है अलि भ्रमर युक्त जे कमल हैं तिनके
सौगंध सुगंध करिकै लीला है मनोहारिणी जाकी औ अलियुक्त कमलन करिकै
बहुनयन जे देवेश इंद्र हैं तिनकी शोभा की मानो धारिणी धारण कर्त्री है इंद्रेके
सहस्त्रनेत्र हैं यहाँ नेत्र सदृश अलियुक्त कमलहैं ॥ २४ ॥
मू०-दोधकछन्द ॥ रीतिमनोअविवेककीथापी ॥ साधुज-
की गति पावत पापी । कंजजकीमतिसीबडभागी । श्रीह-

( १०८ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
रिमंदिरसौंअनुरागी ॥ २५ ॥ अमृतगतिछंद ॥ निपटपति-
व्रतधरणी । जगजनकैदुखहरणी ॥ निगमसदागतिसुनिये।
अगतिमहापतिगुनिये ॥ २६ ॥
टी०-कंजजब्रह्मा ब्रह्माकीमतिहूको अनुरागहारी मंदिर बैकुण्ठ में है औ
गोदावरी हू को है काहेते जो कोऊ स्नान करत हैं ताको आपनो जानि बैकुण्ठ
पठावति है ॥ २५ ॥ यामें विरोधाभास है सदा पति जो समुद्र हैं तामें लीन
रहतिहै तोसों निपट पतिब्रत धरणी कह्यो विरोध पक्षमें दुःख काम पीडा
अविरोध में पापजनित दुःख दरिद्रादि निगम जे वेद हैं तिनमें सदा गति कहे
सदा है गति मुक्ति जासों ऐसी सुनियत है अर्थ जो कोऊ स्नान करत हैं
ताकोमुक्तिदेतिहैं औ पति जो समुद्रहै ताही को अगति सुनियत है अर्थ ताको
गति मुक्ति नहीं देति यह विरोधार्थ है अविरोधहू की अगति गमन रहित समुद्रको
जल वहत नहीं ॥ २६ ॥
मू०-दोहा ॥ विषमयहैगोदावरी, अमृतनकोफलदेति ॥
केशवजीवनहारको, दुखअशेषहरिलेति ॥ २७ ॥ त्रिभंगी-
छंद ॥ जबजबधरिबीनाप्रगटप्रबीनाबहुगुणलीनासुखसीता ।
पियजियहिरिझावैदुखनिभजावै विविधबजावैगुणगीता ॥
तजिमतिसंसारीविपिनविहारीदुखसुखकारीघिरिआवै ।
तबतबजगभूषण रिपुकुलदूषणसबकोभूषणपहिरोवै ॥ २८ ॥
तोटकछंद ॥ कबरी कुसुमालिसिखीनदई । गजकुंभनिहार-
निशोभमई ॥ मुकुताशुक सारिकनाकरचे । कटिकेहरिकिं-
किणिशोभसचे ॥ २९ ॥ दुलरी कलकोकिलकंठबनी ॥
मृगखंजनअंजनभाँतिठनी ॥ नृपहंसनि नूपुरशोभभिरी ।
कलहंसनिकंठनिकंठसिरी ॥ ३० ॥
टी०-याहूमें विरोधाभास है विषमयहै जलमय ॥ "विषन्तुगरलेतोये
इति मेदिनी"॥औ जैसे अमृत अमर करत है तैसे याहू मुक्तकै अमर करतिहै विरोध
पक्षमें जीवन जीव अविरोधमें जल दुःख प्यास दुःख अथवा विषयमें कहे टेढ़ीहै

एकादशप्रकाशः ११. ( १०९ )
अमृत जे देवता हैं तिनके फलको देति है अर्थ शुद्धगनिको देति है औ जीवन-
हार जे यमराज हैं तिनको दुःख कहे तिनकृत दुःख यम यातना इति । ताको
अशेष कहे संपूर्ण हरिलेति है ॥ २७ ॥ सुख कहे सुखसों गुण सीतारामचंद्रकी
गुणगीता दुःख कारी व्याघ्रादि सुखकारी कोकिलादि जे विपिनविहारी कहे
वन विहारी हैं ते संसारी मति कहे भेद भय मतिको तजिकै मनुष्यके समीपमें
वन जीवनको आपहीमें आइबो आश्चर्य है सो आवत हैं याही संसारी मतिको
त्याग जानो ॥ २८ ॥ तीनि छंदनमें एक वाक्यता है शिखी मोरकबरी
कहे केशपाश ॥ २९ ॥ नृप हंसराजहंस ॥ ३० ॥
मू०-मुखबासनिवासितकीनतवै । तृणगुल्मलतातरुशैल
सबै ॥ जलहूथलहूयहिरीतिरमैं । बनजीवजहांतहँसंगभ्रमैं ॥
॥ ३१ ॥ दोहा ॥ सहजसुगंधिशरीरकी, दिशिविदिशन-
अवगाहि ॥ दूतीज्योंआई लिये, केशवशूर्पन

( ११० ) रामचन्द्रिका-सटीक ।

जो वनमें वायु योगसों फैलि रह्यो है ताको आघ्रानकै ताके अनुसार शूर्पणखा
रामचंद्रके पास आई इति भावार्थः ॥ ३२ ॥ ३३ ॥
मू०-शूर्पणखा-सवैया ॥ किन्नरहो नररूपबिचक्षणयच्छकी
स्वच्छशरीरनिसोहौ । चित्तचकोरकेचंदकिधौंमृगलोचनचा-
रुबिमाननिरोहौ । अंगधरेकि अनंगहौ केशव अंगी अनेकनके-
मनमोहौ । बीरजटानिधरेधनुबाणलियेबनिताबनमेंतुमकोहौ
॥ ३४ ॥ राम-मनोरमाछंद ॥ हमहैं दशरथमहीपतिकेसुत ।
शुभरामसुलक्ष्मण नामनसंयुत ॥ यहशासनदैपठयेनृपकानन।
मुनिपालहुमारहुराक्षसकेगन ॥३५॥ शूर्पणखा॥नृपरावणकी-
भगिनीगनि मोकहँ। जिनकीठकुराइतितीनहुलोकहँ॥ सुनिजैदु
खमोचनपंकजलोचन। अबमोहिंकरोपतिनीमनरोचन ॥३६॥
तोमर छंद ॥ तबयोंकह्योहँसिराम । अबमोहिंजनिसवाम ॥
तियजायलक्ष्मणदेखि समरूपयौवनलेखि ॥३७॥ शूर्पणखा-
दोधकछंद ॥ रामसहोदरमोतनदेखो । रावणकीभगिनीजिय-
लेखो ॥ राजकुमाररमोसँगमेरे । होहिंसबैसुखसंपतितैरे
॥ ३८ ॥ लक्ष्मण ॥ वैप्रभुहोंजनजानिसदाई । दासिभये-
महँकौनिबड़ाई ॥ जौभजियेप्रभुतौप्रभुताई ॥ दासिभये
उपहास सदाई ॥ ३९ ॥
टी०-विचक्षणप्रवीण चित्तरूपी जो चकोर हैं ताके चंद्रमाही जैसे चन्द्रमा
चकोरको सुख देत है तैसे तुम चित्तको सुख देत हौ चंद्रमा मृगनके विमान
रथको रोहत है अर्थ चढत है तुम मृगरूपी जे लोचन हैं तिनहीके विमानको
रोहतहौ अर्थ जो तुमको कोऊ देखत है ताके नयननमें ऐसे बसि जात हौ कि
उतरत नहीं ॥ ३४ ॥ शासन आज्ञा ॥ ३५ ॥ हे मन ! रोचन अर्थ मेरे मनको
तुम अति रुचत हौ ॥ ३६ ॥ आपने रूप औ यौवन संग इन्हें लेखि कहे जानु
अर्थ जैसो रूप यौवन तेरो है तैसो इनहूंको है ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ मदाई जन हौं
कहि या जनायों कि कबहूं प्रभुता हैबेकी आशा नहीं है ॥ ३९ ॥

मू०-मल्लिकाछंद॥ हासकेबिलासजानि। दीहमानखंडमा-
नि ॥ भक्षिबेकोचित्तचाहि। सामुहेभईसियाहि ॥ ४० ॥ तो
मरछंद ॥ तबरामचन्द्रप्रवीन । हँसिबंधुत्यौंहगदीन ॥ गुनि-
दुष्टता सहलीन । श्रुतिनासिकाबिनुकीन ॥ ४१ ॥ दोहा-
शोन छिंछिछूटतबदन, भीमभईतेहिकाल ॥ मानोकृत्याकुटि-
लयुत, पावकज्वालकराल ॥ ४२ ॥
इति श्रीमत्सकलो कलोचनचकोरचिन्तामणि-श्रीरामचन्द्रचन्द्रिकायामिंद्रजि-
द्विरचितायां शूर्पणखाश्रवणनासिकाछेदनं नामैकादशः प्रकाशः ॥११॥
टी०-जब जान्यौ कि ये मोसों रमिहैं नहीं केवल मोसों हासके बिलास उप-
हास करत हैं तब दीह कहे बडो आपनो मानखंड कहे अपमान मानिकै॥ ४०॥
॥ ४१ ॥ कराल पावक ज्वाल-सों युक्त है वदनजाको ऐसी मानो कृत्यानामा
देवी है ॥ “कृत्याक्रियादेवतयोगितिमेदिनी” ॥ ४२ ॥
इति श्रीमज्जगज्जननीजनकजानकीजानकीजानिप्रसादाय जनजानकीप्रसाद
निर्मितायां रामभक्तिप्रकाशिकायामेकादशः प्रकाशः ॥ ११ ॥
मू०-दोहा ॥ या द्वादशे प्रकाशखर, दूषण त्रिशिरानाश ॥
सीताहरणविलाप सु,-ग्रीवमिलन हरि त्रास ॥ १ ॥
टी०-त्रासजो भय है ताको हरिकै सुग्रीवको मिलन हैं अर्थ बालिको वध
निश्चय करि सुग्रीवको त्रास हरि रामचन्द्रमित्रता करि हैं ॥ १ ॥
मू०-तोटकछंद ॥ गइशूर्पणखाखरदूषणपै । सजिल्याइति-
न्हैंजगभूषणपै ॥ शरएकअनेकतेदूरिकिये । रविकेकरज्यौंत-
मपुंजपिये ॥ २ ॥ मनोरमाछंद ॥ वृषकेश्वरदूषणज्यौंखरदू-
षण । तबदूरिकियेरविकेकुलभूषण ॥ गदशत्रुत्रिदोषज्यौंदूरि
करैवर । त्रिशिराशिरत्यौंरघुनंदनकेशर ॥ ३ ॥ भजिशूर्पण-
खागइरावणपैतब । त्रिशिराखरदूषणनाशकहेसब॥ तबशूर्पण-