पाशुपत सूत्र (भगवान् लकुलीश - कौण्डिन्य प्रणीत पञ्चार्थभाष्य सहित पाशुपत दर्शन मूल)

चतुर्थोऽध्यायः । ९३
परिमितेष्विति ? । उच्यते—परिमितापरिमितेष्वर्थेषु आनन्त्यशब्दः ।
तत्र तावदीश्वरस्यैकैकशः परिमितेषु तेष्वेव विभुत्वादपरिमितेषु तथा
परिमितांपरिमितेष्वर्थेषु अभिव्यक्तास्य शक्तिः । तस्य कुशलाकुशलेषु
भावेष्वानन्त्यशब्दः । यस्मादुक्तं—'न चैतास्तनवः केवलं मम इति' ।
“ तथा रुद्रः समुद्रो हि अनन्तो भास्करो नभः ।
आत्मा ब्रह्म च वाक् चैव न शक्यं भेददर्शनम् ॥
अनात्मविद्भिरध्यस्तां पङ्क्तिं योजनमायताम् ।
वेदवित् पुनते पार्थ ! नियुक्तः पङ्क्तिमूर्धनि ॥
तथाच वेदवित्पङ्क्तिमात्मवित् पुनते द्विजः ।
आनन्त्यं पुनते विद्वान् नाभा(? ना)त्वं यो न पश्यति ॥ ”
आनन्त्याय इति चतुर्थी । तस्मात् तप एतत् न तु विद्या कार्या ।
प्रकाशो नाम भावप्रकाश्यम् । न तु प्रदीपवत् । कथम् ? । योगाधि-
कृतस्य प्रदीपस्थानीयतयामानैजस्थानीयमावारकमभिभूय प्रकाशते (?) ।
चक्षुःस्थानीयया विद्यया कुशलविवेकादिकार्य माहात्म्यातिगतिप्रकाश-
प्रवृत्तिस्मृतिसायुज्यस्थित्यादिप्रकाशनं तपःकार्यमित्यर्थः । एवं च गुप्ते
ब्राह्मणे तप आनन्त्याय प्रकाशत इत्यर्थः । आह—स्वभावगुप्तत्वाद्
अतीन्द्रियात्मगतौ विद्या गोप्येति ? । तदुच्यते—अव्यक्तप्रेताद्यवस्थानै-
र्लिङ्गैर्गोप्या इत्यर्थः ॥ १ ॥
आह—कानि पुनस्तानि विद्यालिङ्गानि, यैर्गुप्तैर्विद्या गुप्ता
भवति ? । तदुच्यते—व्रतादीनि । यस्मादाह—

९४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
गूढव्रतः ॥ २ ॥
अत्र गूढं प्रच्छन्नमप्रकाशमित्यर्थः । व्रतं नाम—यदायतने स्नान-
हसिताद्यः साधनवर्गस्तद् व्रतम् । कस्मात् ? । साकृतत्वाद् (?) यस्मादयं
ब्राह्मणस्तथा प्रयुङ्क्ते, यथा लौकिकानां धर्मसाधनभावो न विद्यत
इति, अतो गूढव्रत इति । आह—अव्यक्तप्रेतत्वादेव गूढत्वप्राप्तेः
पुनरुक्तमिति । उच्यते—अर्थान्यत्वादपुनरुक्तम् । तत्रावस्थानमात्रमेवा-
व्यक्तम् । इह तु स्नानहसितादिगोपनम् । अपिच तत्र निष्पन्नं
लिङ्ग(म)व्यक्तम् । इह तु निष्पत्तिकाले च गोपनोपदेशः । न वा-
व्यक्तप्रेतत्वं वा विद्यालिङ्गम् । अतश्चापुनरुक्तम् । तस्माद् गूढ-
व्रतोपदेशाय स्थानापदेशापत्रादाय स्थाने वस्तव्यम् । स्नानहसितादयश्च
गूढाः कर्तव्याः । एवं विद्या गुप्ता भवतीत्यर्थः ॥ २ ॥
आह—किं व्रतमेवैकं विद्यालिङ्गं गोप्यम् ?, आहोखिद् अन्य-
दप्यस्ति नेति ? । उच्यते—अस्ति । यस्मादाह—
गूढपवित्रवाणिः ॥ ३ ॥
अत्र गूढा गुप्ता प्रच्छन्ना अप्रकाशेत्यर्थः । पवित्रा नाम
सत्या संस्कृता, अर्घ्यहेतुः सम्पन्ना न तु विपरीतेत्यर्थः । सा
(वाणी) गोप्या । किमर्थमिति चेत् ? । तदुच्यते—जातिज्ञानतपःस्तव-
सूचनार्थम् । यथा शरदं कुररः सूचयति । उक्तं हि—
“शरदं कुररः प्राह वसन्तं प्राह कोकिलः ।
प्राह वर्षा मयूरश्च वाक् पवित्राह ब्राह्मणम् ॥”

चतुर्थोऽध्यायः । ९५
तथा—
“ वागेव हि मनुष्यस्य श्रुतमाख्याति भाषिता ।
दीपयन्ती यथा सर्वं प्रभा भानुमिवामला ॥ ”
अतो जातिज्ञानतपःस्तवा भवन्ति । स्तविते चावसानादिमत्त्वयोः
पुण्यपापक्षयवृद्ध्योरभावः । अत एतदुक्तं—गूढपवित्रवाणिरिति ॥ ३ ॥
आह—किं व्रतं वाणी च द्वयमेवात्र (व्रत ?) गोप्यम् ?, आहोस्विद्
अन्यदप्यस्ति नेति ? । उच्यते—अस्ति । यस्मादाह—
सर्वाणि द्वाराणि पिधाय ॥ ४ ॥
इति । अत्र सर्वशब्दो द्वारप्रकृतेर्निरवशेषवाची द्रष्टव्यः ।
द्वाराणि क्राथनादीनि । द्वाराणि च कस्मात् ? । धर्माधर्मयोराय-
व्ययहेतुत्वाद् द्वाराणि । द्वाराणीति बहुवचनं विज्ञानयन्त्रेन्द्रियवत् । पिधाय
इति प्राक्साधनप्रयोगमधिकुरुते । कथम् ? । अ(व)स्थानकालदेश-
क्रियाप्रयोगप्रयोजनान्तराणि विधिवद् विवेच्य यदा सम्यङ् मायया
(अ० ४, सू० १२) सन्नाद्यभेदक्रमेण (?) प्रयुक्तानि तदा पिहितानि
भवन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥
आह—केन तानि पिधेयानि ? । तदुच्यते—
बुद्ध्या ॥ ५ ॥
यस्मादस्य श्रोत्रेन्द्रियवत् पिधायेति सम्यग् ज्ञानप्रयोगे सर्वज्ञेन
भगवता विद्यानुगृहीतया बुद्ध्या पिधानमुक्तं तस्मादत्र करणारख्या

९६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
बुद्धयेति, न ज्ञानाख्या । कथं गम्यते ? । बुद्धयेति तृतीयाप्रयोगात् ।
भस्मना स्नानवत् । न ज्ञानाख्या । यस्य विज्ञानाख्या बुद्धिर्न
ज्ञानाख्या । कथं गम्यते ? । तस्य प्राग् ज्ञानोत्पत्तेरचेतनपुरुषस्तस्य
ह्यज्ञानाद् असंबोध्यः स्यात् (?) । तस्मादत्र त्रिकं चिन्त्यते—पिधाता
पिधानं पिधेयमिति । तत्र पिधाता साधकः । पिधानमस्य विद्यानुगृहीता
बुद्धिः । पिधेयं व्रतं वाणी द्वाराणि चेति । क्रमवृत्तित्वाच्च बुद्धेरेव
प्रयुङ्क्ते । शेषान्यकर्तृत्वेनैवाप्रयुक्तानि । तदा पिहितानि भवन्ती-
त्यर्थः (?) ॥ ५ ॥
अत्रेदं विद्याज्ञानप्रकरणं परिसमाप्तमिति ॥
आह—किमव्यक्तप्रेत इत्यवस्थानद्वयमेवात्र कर्तव्यम् ? । वागादीनि
वा गोपायित्वा साधकेन किं कर्तव्यम् ? । उच्यते—
उन्मत्तवदेको विचरेत लोके ॥ ६ ॥
अत्र बुद्ध्या अन्तःकरणानां श्रोत्रादीनां च बाह्यानां वृत्तिविभ्रमः
कर्तव्योऽसति विषये विषयग्रहणम् ।
अत्र—
“ पञ्चोन्मादाः समाख्याता वातपित्तकफात्मकाः ।
चतुर्थः सन्निपातस्तु अभिघातस्तु पञ्चमः ॥ ”
एवं ग्रहबहुत्वे सति योऽयं वातपित्तश्लेष्मणां समूहः सान्निपातिकोऽयं
महाग्रहः । एवं साधनप्रयोगः कर्तव्यः । तत्र यदि कश्चिद् ज्ञान-
जिज्ञासनार्थं दयार्थमनुग्रहार्थं वा पृच्छति, तं निवर्तयित्वा ब्रूयात्

चतुर्थोऽध्यायः। ९७
समयतः प्रविशस्वेति। ततो द्वारेण प्रविश्य विपरीतमविपरीतं वा यदि
कश्चिद् ब्रूयात् को भवानिति ?, ततो वक्तव्यं माहेश्वरोऽहं कौमारो-
ऽहमिति दुरत्ययं कृतं च ममानेनेति। ततो जिघांसनार्थं मया स्पृष्टो न तु
विषयक्रीडार्थं वा। ततः परिवर्जयेति इत्येवं लौकिकपरीक्षकाणां सम्मोहना-
र्थमुक्तम् उन्मत्तवद् इति। किञ्चिदुन्मत्तप्रेतवत् तस्यान्तःकरणादिवृत्ति-
विभ्रममात्रं परिगृह्यते। एक इत्यसंवहता चिन्त्यते। एकेनेतरेभ्यो
विच्छिन्नेनासहायेनेत्यर्थः। आह — एकेन किं कर्तव्यमिति ?। उच्यते—
विहर्तव्यम्। यस्मादाह — विचरेत। अत्र विर्विस्तरे। चरेत्यार्जन-
मधिकुरुते धर्मार्जने। ईत इत्याज्ञायां नियोगे च। विस्तरनियोग-
विशेषतश्च विहर्तव्यमित्यर्थः। आह — क्व विहर्तव्यमिति ?। उच्यते—
लोके। त्रिवर्णाश्रमिषु लोकसंज्ञा, न तु ब्रह्मलोकादिषु। कस्मात् ?।
उत्कृष्टेष्वसम्भवात्। लोके इति सामीपिकं सन्निधानम्। परवर्णा
लोकास्तेषु तदध्यक्षेषु विहर्तव्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥
आह — कां वृत्तिमास्थाय लोके विहर्तव्यम् ?, सर्वभक्षमेव ?।
उच्यते — न। यस्मादाह—
कृतान्नमुत्सृष्टमुपाददीत ॥ ७॥
अत्र कृतग्रहणादकृतानां बीजकाण्डफलादीनां प्रतिषेधः। कृतं
भिन्नोद्भिन्नाद्यं तद् भैक्षम् उत्सृष्टं यथालब्धं विधिना प्राप्तमुपयोज्यम्। अत्र
कृतग्रहणादकृतप्रतिषेधः, अकृतप्रतिषेधाच्च कृत्स्ना हिंसा तन्त्रे प्रतिषिद्धा
द्रष्टव्या। आह — किं तत् कृतं नाम बुद्धिघटाद्यम् ?। तदुच्यते—
न। यस्मादाह — अन्नम्। तत्रान्नवचनादनन्नप्रतिषेधः। तच्च द्वियोनि—
13

९८ रा०भाष्ये पाशुपतसूत्रे
इन्द्राभिषिक्तम् इन्द्रियाभिषिक्तं च । तत्रेन्द्राभिषिक्तं व्रीहियवाद्यम् ।
इन्द्रियाभिषिक्तं तु मांसम् । तत् पञ्चविधम्— भक्ष्यं भोज्यं लेह्यं पेयं
चोष्यमिति । तथा षड्रसं - मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायमिति । आह—
तस्य कृतान्नस्यार्जनं कुतः कर्तव्यम् ? । तदुच्यते — उत्सृष्टम् ।
अत्रोत्सृष्टग्रहणाद् भैक्ष्ययथालब्धप्रतिषेधः । किङ्कारणम् ? । सूनादि-
दोषपरिहारार्थत्वान्नस्तेयप्रतिग्रहादिदोषात् (?) । तच्च त्रिविधमुत्सृष्टम् ।
तद्यथा—निसृष्टं विसृष्टमतिसृष्टमिति । तत्र सनिमित्तं परित्यक्तमन्नं
पानं वा तन्निसृष्टम् । गोब्राह्मणादिनिमित्तं त्यक्तं विसृष्टम् । अति-
सृष्टमन्यतः परित्यक्तम् । दयार्थमानृशंसार्थं वा यदि कश्चिद् दद्यात्
तदपि ग्राह्यमेव । आह—अनेन साधकेन किं कर्तव्यमिति ? । उच्यते—
उपयोक्तव्यम् । यस्मादाह—उपाददीत । अत्रोपेत्यभ्युपगमे । अत्यन्ता-
सन्मानार्थन्तस्येनेत्यर्थः । आददीत इत्युपयोगे ग्रहणे च । विवक्षित-
सूत्रग्रहणे त्यावद् (?) भवति । तदुक्तं---
“ संचित्वा नरमेवैनं (?) कामानामतितृप्तिकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति ॥ ”
इति । उपयोगेऽपि नाथकणादवत्सं (?) । तस्मादुपयोक्तव्यमिति । ईत
इत्याज्ञायां नियोगे च । तदुत्सृष्टं विधिप्राप्तमुपयोक्तव्यम् । अन्यथा हि
विधिव्यपेतेन क्रमेण वृत्त्यर्जनं न कर्तव्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥
आह—व्रतादीनि गोपयित्वा सम्यक्साधनप्रयोगे उत्सृष्टो-
पयोगे च वर्ततः के वार्था निष्पद्यन्ते ? । असन्मानप्रकरणस्य वा
परिसमाप्तिः किमस्ति नेति ? । उच्यते— अस्ति । यस्मादाह—

चतुर्थोऽध्यायः । ९९
उन्मत्तो मूढ इत्येवं
मन्यन्ते इतरे जनाः ॥ ८ ॥
अत्र उन्मत्तः स एव । निरुक्तमस्य पूर्वोक्तम् । मूढ इति । मुहु
अपरिज्ञाने । अव्यक्तोऽयं प्रेतोऽयम् उन्मत्तोऽयं, मूढोऽयं मूर्खोऽयमिति
वक्तारो वदन्तीत्यर्थः । इतिशब्दोऽर्थानां निर्वचनत्वात् प्रकरणपरि-
समाप्त्यर्थः । एवं यस्मादवस्थानकालदेशक्रियाप्रयोगप्रयोजनगोपन-
वसत्यर्थकृत्स्नतपांसि च व्याख्यातानि । एवम् इत्यतिक्रान्तापेक्षणे ।
मन्यन्ते इत्यवधारणे । इतरे इति (ये ?) गृहस्थब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षु-
पाषण्डिनां ब्रह्मचर्याधिकृतानां ग्रहणम् । जना इति । जनी प्रादुर्भावे ।
जना इति वर्णाश्रमिणां जनानामधिकृतानां ग्रहणम् । उक्तं हि—
“जनेन हि जनो जातः जनं जनयसे जन ! ।
जनं शोचसि नात्मानं मात्मानं शोच मा जनम् ॥”
इत्येवं वक्तारो वदन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥
अत्रेदमाधिकारिकमसन्मानचरितप्रकरणं समाप्तम् ॥
आह—व्रतादीनि गोपयित्वा सम्यक्साधनप्रयोगे उत्सृष्टोपयोगे
च ततः को गुणः ? यं गुणं ज्ञात्वा अव्यक्तप्रेतोन्मत्ताद्या वादा
निष्पाद्या इति ? । तदुच्यते—तं गुणं ज्ञात्वा वक्ष्यामः । अपिच
अव्यक्तप्रेतोन्मत्ताद्यं ब्राह्मणकर्मविरुद्धं क्रमं दृष्ट्वा यावदयं शिष्यः एनमर्थं
न ब्रवीति तत्तस्य हृदिस्थम् अशङ्कितमपलब्ध्योत्तरं ब्रूम इति कृत्वा

१०० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
असन्मानो हि यन्त्राणां¹
सर्वेषामुत्तमः स्मृतः ॥ ९ ॥
अत्र अकारो मानप्रतिषेधे । मानोऽत्र द्विविधः । जात्यभिमानो
गृहस्थाभिमानश्च । तत्र जात्यभिमानो नाम ब्राह्मणोऽहमिति ।
पूज्यत्वादूर्ध्वगमनादीनां कार्याणामुच्छ्रितत्वात् त्रयाणामपि वर्णाना-
मुपदेशेन गुरुत्वाद् यज्ञकर्तृत्वात् त्रैलोक्यस्थितिहेतोः ब्राह्मणोऽहमिति
प्रथमो मानो जात्युत्कर्षात् । तथा ब्राह्मणानामपि गृहस्थादीनां पूज्यत्वात्
तत्कृतमानश्च । एतच्च मानद्वयमव्यक्तलिङ्ग(अ० ३, सू० १)वचनात्
प्रतिषिद्धम् । तथा--
“ वित्तं बन्धुर्वयः² कर्म विद्या भवति पञ्चमी ।
एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ ”
एतानि चैकवासःप्रेताचरणगूढव्रतोपदेशिना (अ० १, सू० १०;
३, ११; ४, २) सूत्रतः प्रतिषिद्धानीत्यतो मानो न कर्तव्यः । सन्
इति प्रशंसायामस्तित्वे च । अग्रे तदसन्मानचरिमकरणविशिष्टं च (१) ।
हिशब्दोऽयमुत्तमोत्कर्षापेक्षो द्रष्टव्यः । यन्त्राणि अग्निष्टोमादीनि
मासोपवासादीनि च गृहस्थादीनां शुद्धिवृद्धिकराणि । यन्त्राणि च
कस्मात् ? यन्त्रं कर्मादयः। यस्माद्यन्त्रा लौकिका अमर्यादावस्था
भवन्तीत्यतो यन्त्राणि । यन्त्राणाम् इति षष्ठीबहुवचनम् । आह--
१. 'जन्तूनाम्' इति सूत्रपाठः.
२. 'वयः' इति मनुस्मृतिः २-१३६.

चतुर्थोऽध्यायः । १०१
(मूढप्रभृति ?) बहुवचनप्रयोगात् सन्देहः । अथ कियतां यन्त्राणाम् ? ।
तदुच्यते—सर्वेषाम् । अत्र सर्वेषामित्यशेषाणामित्यर्थः । सर्वेषामिति
षष्ठीबहुवचनम् । आह—षष्ठ्याः साकाङ्क्षत्वात् सन्देहः । तेषां
कारणात्मानो वर्तन्ते (?)। तदुच्यते—उत्तमः । अत्रोत्तम इति श्रेष्ठत्वे
परमविशुद्धित्यागादानभावादिषु । उक्तं हि—
“वरेण्यः सत्तमो मुख्यो वरिष्ठः शोभनोऽथवा ।
उत्तमश्चापरार्धश्च स्वर्थः श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥”
श्रेष्ठः । इह चोक्तम् उत्तम इति । आह—असन्मानः सर्वयन्त्राणामुत्तम
इति क सिद्धम् ? । उच्यते—इह । यस्मादाह—स्मृतः । अत्र स्मृत
इत्युक्तपर्यायः । महेश्वरेणोक्तं प्रोक्तं कथितं वर्णितमित्यर्थः । विशिष्टः
कस्मात् ? । सर्वज्ञवचनादविसंवादित्वाच्च । नहि प्रत्यक्षदर्शिनां वचनानि
विसंवदन्तीत्यर्थः ॥ ९ ॥
आह—अस्मिन् क्रमे उत्तमत्वेन व्याख्यायमाने क आद्यः
शोधकः ? । केन वा इदं विधानं चीर्णम् ? । आचरता वा किं फलं
प्राप्तम् ? । सोऽस्मत्प्रत्ययार्थं वाच्यः । तदुच्यते--
इन्द्रो वा अग्रे असुरेषु
पाशुपतमचरत् ॥ १० ॥
अत्र देवतानां राजा इन्द्रः । कथं गम्यते ? । असुरेष्वाचरण-
वचनात् । ब्राह्मणश्चायमिन्द्रः श्रेष्ठः । सूत्रे ब्राह्मण(अ० ४, सू० २०)-
ग्रहणात् शूद्रप्रतिषेधा(अ० १, सू० १३)च्च । इदि परमैश्वर्ये धातुः। तस्येन्द्रः।
इन्द्र उत्कृष्टः श्रेष्ठः । देवगन्धर्वयक्षराक्षसपितृपिशाचादीनां श्रेष्ठो न तु

१०२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
ब्रह्मादीनाम् । किन्तु स्वर्गिणां मध्ये ऐश्वर्येण विद्यया आज्ञया चेत्यतः
श्रेष्ठत्वाद्विन्द्रः । वाशब्दः सम्भावने । अन्यैरपि देवश्रेष्ठैरिदं
विधानमाचीर्णम् । कुतस्तर्हि युष्मदादिभिर्मनुष्यमात्रैः ? । तस्मात्
सम्भाव्योऽयमर्थः । आह—कदा चीर्णमिति ? । उच्यते—अग्रे ।
अत्राग्र इति पूर्वकालमधिकुरुते । कु¹शिकेशाने²सम्बन्धात् प्राक् ।
प्रथमममरैश्चीर्णम् । कृतत्रेताद्वापरादिषु युगेष्वित्यर्थः । आह—
केष्वाचीर्णमिति ? । उच्यते—असुरेषु । अत्रासुरा नाम सुरेतराः
स्तेययुक्ताः । प्राणापहरणाद् वा असुराः प्रजापतिपुत्रा विज्ञेयाः ।
असुरेष्विति सामीपिकं सन्निधानम् । असुरसमीपे असुराभ्याशे
असुराणामध्यक्ष इत्यर्थः । आह—किं तदिति ? । उच्यते—पाशुपतम् ।
अत्र पशुपतिनोक्तपरिग्रहाधिकारेषु वर्तत इति पाशुपतम् । पशुपतिर्वास्मिन्
चिन्त्यत इति पाशुपतम् । पशुपतिप्रापकत्वाद् वा पाशुपतम् ।
पाशुपतमिति समस्तस्य सम्पूर्णस्य विधानस्यैतद् ग्रहणम् । कस्मात् ? ।
व्यक्तलिङ्गपूर्वकत्वाद्व्यक्तादिक्रमस्य । तस्मात् कृत्स्नमिदमेव विधान-
माचीर्णमिन्द्रेण दुःखान्तार्थिना शुद्धिवृद्ध्यर्थम् । धर्मबाहुल्यात्
सुराणां शुन्त्याचीर्णम् । अचरदित्यतीतः कालः । अतीते काले
चीर्णवानित्यर्थः ॥ १० ॥
आह—इन्द्रेणासुरेष्वाचरता किं फलं प्राप्तम् ? । तदुच्यते—
स तेषामिष्टापूर्तमादत्त ॥ ११ ॥
स इतीन्द्रग्रहणम् । तेषाम् इत्यसुरनिर्देशः । इष्टापूर्तम् इति
द्वन्द्वसमासः । इष्टं च पूर्तं चेष्टापूर्तम् । तत्र यन्मन्त्रपूर्वकेण विधिना
१. 10th Guru. २. 6th Guru.

चतुर्थोऽध्यायः । १०३
दत्तं हुतं स्तुत्यादिनिष्पन्नं सुकृतं तदिष्टम् । यदमन्त्रपूर्वकेणैव तत्
पूर्तम् ॥ ११ ॥
इन्द्रेणासुरेभ्यः केनोपायेन दत्तमिति ? । उच्यते—
मायया सुकृतया समविन्दत ॥ १२ ॥
क्राथनस्पन्दनादिप्रयोगैः धिक्कृतस्य निद्राविष्टो वायुसंस्पृष्टो
मन्दकारी असम्यक्कारी असम्यग्वादीति योऽयं दुष्टशब्दोऽभियोगशब्दश्च
निष्पद्यते, तस्मिन्ननृते मायासंज्ञा । मानसकायिकाभियोगे च । मायया
इति तृतीया । सुकृतया इति । सु प्रशंसायाम् । तया सुकृतया सम्यक्
प्रयुक्तयेति साधकसाधनप्राधान्यम् । अविन्दत इति प्राप्तौ प्राधान्ये च ।
स तेषामिष्टापूर्तमादत्तेति । उक्तं हि—
“आक्रोशमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षति ।
स तेषां दुष्कृतं दत्त्वा सुकृतं चास्य विन्दति ॥”
इति ॥ १२ ॥
आह—उक्तम इन्द्रः । स तेषामिष्टापूर्तमित्युक्ते परापदेशेनास्य
वृत्तिर्निर्गुणीकृता । अथात्मापदेशोऽत्र किमस्ति नेति ? । उच्यते—
अस्ति । यस्मादाह—
निन्दा ह्येषाऽनिन्दा तस्मात् ॥ १३ ॥
अत्रावमानपरिभवाद्या निन्दा । कुत्सा गर्हा इत्यर्थः । हि-
शब्दो निन्दोत्तमौत्कर्षोपक्षेपे द्रष्टव्यः । उत्तमाधिकाराद् गम्यते ।
एषा इत्यतिक्रान्तापेक्षणे । अवमानपरिभवपरिवादाद्या निन्देत्यर्थः ।

१०४ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
अनिन्दा इत्यकारो निन्दितत्वं प्रतिषेधति । अनिन्दा अकुर्त्सा
अगर्हा इत्यर्थः । अत्र तस्माच्छब्दः पूर्वोत्तरं चापेक्षते । तत्र
पूर्वाकाङ्क्षायां तावत् कृत्स्ना निन्दा प्रकरणगुणवचने(?)। यस्मादिन्द्रस्यापि
शुद्धिवृद्धिकारिणी आत्मापदेशेन परापदेशेन च भगवता असन्मान-
चरिर्गुणीकृता तस्मादित्यर्थः । आह—निराकाङ्क्षानिर्देशात् सन्देहो
यथा यथा वर्णितं तथा तथा च व्याख्यातम् (?) ॥ १३ ॥
निन्दाया अनिन्दितत्वं गुणं ज्ञात्वा साधकेन किं कर्तव्यम् ? ।
तदुच्यते—
निन्द्यमानश्चरेत् ॥ १४ ॥
अत्र निन्दा पूर्वोक्ता । निन्द्यमानेनैव निन्दायाः वर्तमानकाल
इत्यर्थः । चरेद् इत्यार्जनमधिकुरुते । धर्मार्जने नियोगे च । संशयान्य-
त्वाच्चापुनरुक्तश्चरिशब्दो द्रष्टव्यः ॥ १४ ॥
अत्रेदमानुषङ्गिकम् असन्मार्गचरिप्रकरणं परिसमाप्तम् ॥
आह—निन्द्यमानश्चरेदित्युक्त्वा आद्यं विधानमाचरतः को-
ऽर्थो निष्पद्यते ? । निष्पन्नेन वा कथमभिलप्यते ? । तदुच्यते—
अनिन्दितकर्मा ॥ १५ ॥
अत्र चर्योत्तरसम्बन्धाद् गम्यते यदेतदनिन्दितं कर्म धर्मः
स एव निन्द्यमानस्याचरतो निष्पद्यते । अतः अनिन्दितकर्मा
भवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥

चतुर्थोऽध्यायः । १०५
आह—निन्द्यमानस्याचरतोऽनिन्दितं कर्म भवतीति क्व सिद्धम् ? ।
तदुच्यते—इह । यस्मादाह—
सर्वविशिष्टोऽयं पन्थाः ॥ १६ ॥
अत्र अयम् इति प्रत्यक्षे । यथायं पुरुषः ॥ १६ ॥
यथाविधिश्चरिरिति याः क्रियाः, अत्राधिकृतस्यानिन्दितं कर्म
भवतीत्याह भगवान्—
सत्पथः ॥ १७ ॥
कस्मात् ? । रुद्रसमीपप्रापणसामर्थ्यात् । अनावृत्तिप्रापण-
सामर्थ्याच्चाविकलः । तस्मात् सर्वज्ञवचनाविसंवादित्वाच्चायं सत्पथ
इत्यर्थः ॥ १७ ॥
आह—किमन्यत्र पन्थानो न सन्ति इति ? । उच्यते—सन्ति ।
किन्तु,
कुपथास्त्वन्ये ॥ १८ ॥
अत्र कु कुत्सायां भवति । कस्मात् ? । कुशब्दप्रयोगाद् गम्यते ।
कुपुरुषवत् । पन्थानो विधय उपाया इत्यर्थः । तुशब्दोऽनावृत्त्युत्कर्षे ।
अन्ये इति। गृहस्थब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षुपाषण्डिनां पन्थानः। ते कुपथाः
॥ १८ ॥
न । आह—अयमेव सत्पथः, शेषाः कुपथा इति क्व सिद्धम् ? ।
किं वाऽस्य सत्पथत्वम् ? । शेषाणां वा कुपथत्वं किमिति ? । उच्यते—
इह । यस्मादाह--
14

१०६ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
अनेन विधिना रुद्रसमीपं गत्वा ॥ १९ ॥
अत्र अनेन इत्यनपेक्षणे । विधिना भस्मस्नानक्राथनादिनोपाये-
नेत्यर्थः । विधिनेति तृतीया । रुद्र इति कालोपदेशे । रुद्रस्य रुद्रत्वं
पूर्वोक्तम् । समीपम् इति योगपर्यायः । कथं गम्यते ? । विध्यनन्तरो-
क्तत्वात् । सति विधिविषयंत्वे पुरुषेश्वरयोर्विषयाधिकारकृतं वियोगं
दृष्ट्वा ज्ञानपरिदृष्टेन विधिनाध्ययनध्यानाधिकृतो विशुद्धभावः समीपस्थ
इत्यर्थः । गतिः प्राप्तिर्भावस्येत्यर्थः । क्त्वा इति विधिकर्मणोर्निष्ठा
॥ १९ ॥
आह—अत्रैवं विध्याचरणं समीपगमनं च कस्योपदिश्यते ? ।
उच्यते—न तीर्थयात्रादिधर्मवत् सर्वेषाम् । किन्तु संस्कारवद् ब्राह्मणस्यैव ।
यस्मादाह—
न कश्चिद् ब्राह्मणः पुनरावर्तते ॥ २० ॥
अत्र नकारोपदेशोऽन्याचरणप्रतिपत्तिप्रतिषेधार्थः । कश्चिद् इति
गृहस्थाद्यः । स्थानमात्रवैलक्षण्यदर्शनाद् ब्राह्मणेष्वेव कश्चिच्छब्दः ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो भिक्षुरेकवेदो द्विवेदस्त्रिवेदश्चतुर्वेदो गायत्री-
मात्रसारो वानेन विधिना रुद्रसमीपं प्राप्तः सन् न कश्चिद् ब्राह्मणः
पुनरावर्तत इत्यर्थः । ब्राह्मणग्रहणं ब्राह्मण्यवधारणार्थं, ब्राह्मण एव
नान्य इत्यर्थः । क्षेत्रज्ञे च ब्राह्मणसंज्ञा । कस्मात् ? । उपचयजन्म-
योगात् संस्कारयोगात् श्रुतयोगाच्च ब्राह्मणः । पुनःशब्दः पुनरावृत्ति-
प्रतिषेधे । यथा पूर्वं संज्ञानादिभिर्गत्वा आवर्तते पुनः पुनः तथानेन
विधिना रुद्रसमीपं गत्वा न सकृदावर्तते । पुनः पुनः सर्वथापि

चतुर्थोऽध्यायः । १०७
नावर्तत इत्यर्थः । आङ् इति स्वशास्त्रोक्तमर्यादामधिकुरुते, अभिविध्यर्थं
च । ये चानेन विधिनाक्षपिताज्ञानकलुषपापमायादयः क्षीणाः ते-
पुनः पुनरावर्तन्ते । न तैः सह संयोगो भवति । न चापरं जन्म
प्रतिपद्यत इत्यर्थः* ॥ २० ॥
[एवमध्यायपरिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम्—
अत्रे॒दं ब्रह्म॑ जपेत् ॥ २१ ॥
अस्य पूर्वोक्तोऽर्थः ॥ २१ ॥]
आह—किं पुनस्तद् ब्रह्म ? । तदुच्यते—कारणादिभावेनो-
क्तस्य भगवत एकत्वं साधको ज्ञात्वा तत्साधनमारभते—
तत्पुरुषाय विद्महे ॥ २२ ॥
अत्र पूर्वं कारणत्वबहुत्वनानात्वेनोपदिष्टस्य परामर्शः तद् इति ।
पुरुष इति पौरुष्यानुपूरणाच्च पुरुषः । पौरुष्यमस्यानेकेषु रूपेष्वव-
स्थानात् । तत्संस्थानि रूपाणि अघोरादीनि । तत्पुरुषायेति चतुर्थी ।
यथा ग्रामाय तत्त्वं ज्ञातुमिच्छति, तथा पुरुषाय तत्त्वं ज्ञातुमिच्छति ।
विद्महे इति । विद ज्ञाने । विद्महे जानीमहे उपलभामह
इत्यर्थः ॥ २२ ॥

• Seems some lines are missing .
  १. “सर्वविद्यादिकार्याणां व्याप्ताधिष्ठातृत्वं पूरणं, यथेप्सितानन्तशरीरादिकरणशक्तिः
  पौरुष्यं, तदुभयं भगवतः पुरुषत्वमुच्यते ।” गणकारिकाव्याख्या page 11.

१०८ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
आह-पुरुषबहुत्वात् संदेहः । अथ कतमस्मै पुरुषाय ? ।
तदुच्यते-
महादेवाय धीमहि ॥ २३ ॥
अत्र महादेवत्वं च पूर्वोक्तम् । महादेवायति चतुर्थी । धीमहि
इति । धीङ् संश्लेषणे । ध्यायेमहि लीयामहे ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां
संयुज्यामह इत्यर्थः । अत्र धी इति ज्ञानशक्तिपर्यायः । यया सर्व-
पदार्थानां तत्त्वमधिगच्छति, सा ज्ञानशक्तिः । महि इति क्रियाशक्ति-
पर्यायः । यया विधियोगाचरणसमर्थो भवति सा क्रियाशक्तिरित्यर्थः
॥ २३ ॥
आह-अथैते दृक्क्रियाशक्ती महादेवात् साधकः किं स्वशक्तित
आसादयति ?, . आहोस्वित् परशक्तितः ?, उतोभयशक्तितः ? ।
तदुच्यते-परशक्तितः । यस्मादाह-
तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ २४ ॥
तद् इति दृक्क्रियाशक्त्योर्ग्रहणम् । नो इत्यात्मापदेशे । अस्माक-
मित्यर्थः । रुद्र इति कारणापदेशे । रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम् । प्र
इत्यादिकर्मणि । चुद प्रेरणे । चोदनं नाम ज्ञानक्रियाशक्तिसंयोगः ।
याद् इति लिप्सा । संयोजयस्व मामित्यर्थः । उक्तं हि- "रुद्रस्येच्छा-
पूर्वको यो योगो ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां पश्वादिषु सम्भवः, तच्चोदन-
माहुरार्याः " ॥ २४ ॥
एवमत्र भगवत्कौण्डिन्यकृते पञ्चार्थभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः
सह ब्रह्मणा ग्रन्थतोऽर्थतश्च परिसमाप्त इति ॥

पञ्चमोऽध्यायः ।
इदानीं पञ्चमाध्यायमवसरप्राप्तं सम्बन्धं कृत्वा वक्ष्यामः ।
यस्मादाह—असङ्गयोगी इत्येव तावत् पञ्चमस्याध्यायस्यादिरिति ।
इदानीं पञ्चमस्य चतुर्भिरध्यायैः सह सम्बन्धं कृत्वा व्याख्यानं
करिष्यामः । आह--चतुर्विधत्वात् सम्बन्धस्य संदेहः । इह
चतुर्विधः सम्बन्धो भवति । तद्यथा—सूत्रसम्बन्धः प्रकरणसम्बन्धो-
ऽध्यायसम्बन्धो दूरस्थश्चेति । उक्तं हि—
“सूत्रप्रकरणाध्यायैः सम्बन्धस्त्रिविधः स्मृतः ।
दूरस्थश्चार्थशेषेण पूर्वात् सम्बन्ध इष्यते ॥”
एवं चतुर्विधः सम्बन्धो भवति यस्माद् , अतो नः
संशयः कतमोऽयं सम्बन्ध इति ? । तदुच्यते—न तावदयं
सूत्रसम्बन्धो न प्रकरणसम्बन्धो न दूरस्थसम्बन्धः । किन्त्वय-
मध्यायसम्बन्धः । आह--यद्येवं तस्माद् उच्यतां, कतमस्य
पदार्थस्य शेषेणायं सम्बन्धः कथ्यते ? । योगशेषेण । आह—अस्मिन्
योगपदार्थे किं शेषम् ? । किं वा नियतं शेषत्वेन यत् सम्बध्यते ? ।
तदुच्यते—पूर्वं चतुर्ष्वध्यायेषु कारणत्ववहुत्वनानात्वेनोक्तस्य भगवत
एकत्वं नोक्तम् । तद् वक्ष्यामः । तत्र कारणत्वं तावदुक्तं—पतिः
सन् आद्योऽजातो भवोद्भव (अ० १, सू० ३८, ४० & ४४) इति ।
बहुत्वमुक्तं—वामो देवो ज्येष्ठो रुद्रः कामी शङ्करः कालः कलविकरणो
बलप्रमथनः सर्वभूतदमनो मनोऽमन (अ० २, सू० १-४, ६, २० &
२३-२७) इति । नानात्वं चोक्तम्—अघोरो घोरो घोरतर (अ० ३,
सू० २१--२३) इति । एवं कारणत्ववहुत्वनानात्वेनोक्तस्य भगवत

११० सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
एकत्वं वक्ष्यामः। यादृशं महेश्वरे योक्तव्यं तत्तत्त्वनिर्देशं करिष्यामः।
उक्तं च—‘उभयथा यष्टव्यः’ (अ० २, सू० ९)। अथ कीदृशे महेश्वरे
उभयथा यजनादयः कर्तव्याः ?। तदुच्यते---यादृशे महेश्वरे उभयथापि
यजनादयः कर्तव्याः, भक्तिसमीपं देवनित्यता नित्ययुक्तता अध्ययनं
ध्यानं स्मरणं सायुज्यं चित्तस्थितिर्दृष्टव्या, तथा वक्ष्यामः । यथा
चायमात्मा दोषादिविशिष्टः शुद्धो युज्यते, तथा वक्ष्यामः । तन्निष्ठा-
योगलक्षणं, निष्ठायोगक्रियायोगयोः प्रतिविभागं वसत्यर्थे वृत्तिबलं
क्रियाबलं च तद् वक्ष्यामः । तथा समीपप्राप्तस्य चित्तस्थितिं च
वक्ष्यामः । अत एभिरुक्तशेषैः पञ्चमोऽध्यायः सम्बध्यते । यस्मादाह—
असङ्गः ॥ १ ॥
अत्र अकारः सङ्गप्रतिषेधे । अत्र सङ्गो नाम यदेतत् पुरुषे
विषयित्वम् । तेन विषयित्वेन योगाद्धर्मेण चायं पुरुषो यदा अध्ययन-
ध्यानादिभ्यश्च्यवति । दृष्टान्तश्रवणप्रेक्षणलक्षणो वनगजवत् त्रैकाल्य-
मित्यर्थः(१)। असङ्गत्वमप्यतीतानागतवर्तमानानां विषयाणामननुचिन्तनं
भिक्षुवत् । एवं महेश्वरे भावस्थितिस्तदसङ्गत्वमित्यर्थः ॥ १ ॥
आह—किमसङ्गत्वमेवैकमुक्तं नान्यल्लक्षणम् ? । उच्यते—
यस्मादाह—
योगी ॥ २ ॥
इति । अत्र योगो नाम—आत्मेश्वरसंयोगो योगः प्रत्येतव्यः ।
उक्तं हि—
१. 'तल्लक्ष्यमाणस्य सङ्गस्यात्यन्तहानिरसङ्गत्वम्' । २. 'केवलरुद्रतत्त्वा-
वस्थितचित्तत्वं योगित्वम्'। गणकारिकाव्याख्या page 16.

पञ्चमोऽध्यायः । १११
“ शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विविधैर्गीतवादितैः ।
क्रियमाणैर्न बुध्येत एतद् युक्तस्य लक्षणम् ॥ ”
इति ॥ २ ॥
आह—किं लक्षणद्वयमेवात्र युक्तस्योच्यते ? । न । यस्मादाह—
नित्यात्मा ॥ ३ ॥
अत्र नित्यत्वविशेषणेनानित्यत्वं निवर्तते। नित्यत्वं नाम सति विभुत्वे
पुरुषेश्वरयोर्मनसा सह गतस्यात्मताभावस्य वृत्त्याकारस्य विषयं प्रति क्रमो-
ऽक्षोपोऽवस्थानं वृक्षशकुनिवत् । तस्मिन् निर्वृत्ते महेश्वरे युक्तो नित्य
इत्युच्यते । आत्मा इति क्षेत्रज्ञमाह । कथं गम्यते ? । चित्तस्थि-
त्युपदेशाद् योगार्थं विद्याचरणोपदेशाद् असङ्गयोगियुक्तात्माजमैत्रादीना
चेतने सम्भवात् , न त्वचेतनेषु कार्यकारणप्रधानादिषु । तस्मिंश्चेतने
आत्मशब्दः । आत्मा च कस्मात् ? । अततीत्यात्मा । आपूर्य कार्य-
करणं विषयांश्रेतयतीत्यात्मा । उक्तं हि—
“ यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयान् पुनः ।
यच्चास्य सततं भावः तस्मादात्मेति संज्ञितः ॥ ”
स च श्रोता स्प्रष्टा द्रष्टा रसयिता घ्राता मन्ता वक्ता बोद्धा इत्येवमादिः ।
उक्तं हि—
“ पुरुषश्चेतनो भोक्ता क्षेत्रज्ञः पुद्गलो जनः ।
अणुर्वेदोऽमृतः साक्षी जीवात्मा परिभूः परः ॥ ”
... गणकारिकाव्याख्या page 16.

११२ सभाष्ये पाशुपतसूत्रे
इति । तस्य सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नचैतन्यादिभिर्लिङ्गैरधिगमः क्रियत
इत्यर्थः ॥ ३ ॥
आह--किं लक्षणत्रयमेवास्य युक्तस्योच्यते ? । न । यस्मादाह—
अजः ॥ ४ ॥
अत्र अज इत्यर्थान्तरप्रादुर्भावप्रतिषेधोऽभिधीयते । अत्रार्थान्तरं
नाम शब्दस्पर्शरूपरसगन्धान्तरम् अध्ययनध्यानस्मरणादयः (च) । तेषु
न जायत इति अजः ॥ ४ ॥
आह—किं लक्षणचतुष्कमेवास्य युक्तस्योच्यते ? । न ।
यस्मादाह—
मैत्रः ॥ ५ ॥
अत्र मैत्र इति समतायां भवति । यथा मैत्र आदित्यः ।
सर्वभूतस्थिते च महेश्वरे स्थितचित्तः इच्छाद्वेषविनिवृत्तोऽप्रवृत्तिमान्
मैत्र इत्युच्यते । तस्मात् कार्यकारणवानेव चित्तस्थितिसमकालमेवा-
सङ्गादिभावेन जायते ॥ ५ ॥
आह—अथ कथं पुनरेतद् गम्यते । यथा कार्यकारणवानेव चित्त-
स्थितिसमकालमेवासङ्गादिभावेन जायते ? । उच्यते—गम्यते ।
यस्मादाह—
१. 'अप्रादुर्भाविचित्तत्वम् अजत्वम्' । गणकारिकाव्याख्या page 16.