न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

वादमपनेतुं साधनमुपन्यस्तम् । तच्चेन्न साध्यं किमिदानीं जगति नियतं
किंचित्साध्यं स्यादिति ।
अनुक्तमपि परार्थानुमाने साध्यमिष्टं तदुदाहरति—
यथा परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयनासनाद्यङ्ग-
वदिति । अत्रात्मार्था इत्यनुक्तावप्यात्मार्थतानेनोक्तमा-
त्रमेव साध्यमित्युक्तं भवति ।
परार्था इति । चक्षुरादिर्येषां श्रोत्रादीनां ते² चक्षुरादय इति धर्मी ।
परस्मै यिमे परार्था इति साध्यम् परार्थ्यम् । संघातत्वादिति हेतुः ।
व्याप्तिविषयप्रदर्शनं शयनासनाद्यङ्गवदिति । शयनमासनं च ते आदी
यस्य तच्छयनासनादि पुरुषोपभोगाङ्गं संघातरूपम् । तद्वदत्र । यत्प्रमाणे
यदप्यात्मार्थाश्चक्षुरादय इत्यात्मार्थता नोक्ता । अनुक्ता³प्यात्मार्थता साध्या ।
तथा हि । सांख्येनोक्तमस्त्यात्मा । तद्विरुद्धं बौद्धेनोक्तं नास्त्यात्मेति । ततः
सांख्येन स्ववादविरुद्धं बौद्धवादं हेतूकृत्य विरुद्धवादनिराकरणाय स्ववाद-
प्रतिष्ठापनाय च साधनमुपन्यस्तम् । अतोऽनुक्ताप्यात्मार्थता साध्या तद-
धिकरणत्वाद्विवादस्य । शयनास⁴नादिषु हि पुरुषोपभोगाङ्गेष्वात्मार्थ⁵त्वेना-
न्वयो न प्रसिद्धः संघातत्वस्य । परार्थमात्रेण तु सिद्धः । ततः परार्था इत्यु-
क्तम् । चक्षुरादय इत्यत्रादिग्रहणाद्विज्ञानमपि परार्थं साधयितुमिष्टम् ।
विज्ञानाच्च पर आत्मैव स्यात् । परस्या⁶र्थकारि विज्ञानं सेत्स्यतीति साम-
र्थ्यादात्मार्थत्वं सिध्यति चक्षुरादीनामिति मत्वा परार्थग्रहणं कृतम् ।
तेनेष्टसाध्यवचनेन नोक्तमात्रमपि तु प्रतिवादिनो विवादास्पदत्वाद्वादिनः
साधयितुमिष्टमुक्तमनुक्तं वा प्रकरणगम्यं साध्यमित्युक्तं भवति—
अनिराकृत इति । एतल्लक्षणयोगेऽपि यः साध-
यितुमिष्टोऽप्यर्थः प्रत्यक्षानुमानप्रतीतिस्ववचनैर्निराक्रियते
न स पक्ष इति प्रदर्शनार्थम् ।
१ 'तत्' इति पदं ख० पुस्तके न दृश्यते । २ 'ते' इति पदं ख० पुस्तके नोप-
लभ्यते । ३ 'अनुक्ता' इति पाठः ख० पुस्तके न विद्यते । ४ शयनासनादिषु, क० शय-
नादिषु । ५ क० आत्मार्थत्वेन प्रसिद्धः । ६ 'परस्य' इति पदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते ।

अनिराकृत इति व्याख्येयम्। एतदित्यनन्तरप्रक्रान्तं यत्पञ्चलक्षणमुक्तं
साध्यत्वेनेष्टेत्यादि। एतल्लक्षणेन योगेऽप्यर्थो न पक्ष इति प्रदर्शनार्थं
प्रदर्शनायानिराकृतग्रहणं कृतम्। कीदृशोऽर्थो न पक्षः साधयितुमिष्टोऽ-
पीत्याह। यः साधयितुमिष्टोऽर्थः प्रत्यक्षं चानुमानं च प्रतीतिश्च स्ववचनं
चैतैर्निराक्रियते विपरीतः साध्यते न स पक्ष इति—
तत्र प्रत्यक्षनिराकृतो यथा—अश्रावणः शब्द इति ।
तत्रेति। तेषु चतुर्षु प्रत्यक्षादिनिराकृतेषु प्रत्यक्षनिराकृतः कीदृशः।
यथेति। यथायं प्रत्यक्षनिराकृतस्तथान्येऽपि द्रष्टव्या इति यथाशब्दार्थः।
श्रवणेन ग्राह्यः श्रावणः। न श्रावणोऽश्रावणः श्रोत्रेण च ग्राह्य इति प्रति-
ज्ञार्थः। श्रोत्राग्राह्यत्वं शब्दस्य प्रत्यक्षसिद्धेन श्रोत्रग्राह्यत्वेन बाध्यते—
अनुमाननिराकृतो यथा—नित्यः शब्द इति ।
अनुमाननिराकृतः। नित्यः शब्द इति शब्दस्य प्रतिज्ञातं नित्यत्व-
मनित्यत्वेनानुमानसिद्धेन निराक्रियते—
प्रतीतिनिराकृतो यथा—अचन्द्रः शशीति ।
प्रतीत्या निराकृतः। अचन्द्र इति। चन्द्रशब्दवाच्यो न भवति
शशीति प्रतिज्ञातार्थः। अयं च प्रतीत्या निराकृतः। प्रतीतोऽर्थ उच्यते।
विकल्पविज्ञानविषयः प्रतीतिः। प्रतीतत्वं विकल्पविज्ञानविषयत्वमुच्यते।
तेन विकल्पविज्ञानविषयत्वेन प्रतीतिरूपेण शशिनश्चन्द्रशब्दवाच्यत्वं सिद्ध-
मेव। तथा हि। यद्विकल्पज्ञानग्राह्यं तच्छब्दाकारसंसर्गयोग्यम्। तत्सां-
केतिकेन शब्देन वक्तुं शक्यम्। अतः प्रतीतिरूपेण विकल्पविज्ञानविष-
यत्वेन सिद्धं चन्द्रशब्दवाच्यत्वमचन्द्रत्वस्य बाधकं द्रष्टव्यम्। स्वभावहेतुश्च
प्रतीतिः। यस्माद्विकल्पविषयत्वमात्रानुबन्धिनी सांकेतिकशब्दवाच्यता
ततः स्वभावहेतुसिद्धं चन्द्रशब्दवाच्यत्वमवाच्यत्वस्य बाधकं द्रष्टव्यम्—
स्ववचननिराकृतो यथा-नानुमानं प्रमाणम् ।
——————
१ अनिराकृतः, क० अनिकृतः। २ प्रदर्शनाय, ख० प्रतिपादनाय। ३ न स पक्षः,
ख० स न पक्षः। ४ 'प्रत्यक्षं' इति पाठः ख० पुस्तके नोपलभ्यते। ५ विकल्पविज्ञान-
विषयत्वेन, क० विकल्पविज्ञानेन। ६ विकल्पज्ञानग्राह्यं, क० ज्ञानग्राह्यं।

तृतीयपरिच्छेदः ६५
स्ववचनं प्रतिज्ञार्थस्यात्मीयो वाचकः शब्दस्तेन निराकृतः । प्रति-
ज्ञार्थो न साध्यः । यथा नानुमानं प्रमाणम् । अत्रानुमानस्य प्रामाण्य-
निषेधः प्रतिज्ञार्थः । स नानुमानं प्रमाणमित्यनेन स्ववाचकेन वाक्येन
बाध्यते । वाक्यं ह्येतत्प्रयुज्यमानं वक्तुः शाब्दस्य प्रत्ययस्य सदर्थत्वमिष्टं
सूचयति । तथाहि । मद्वाक्याद्योऽर्थसंप्रत्ययस्त्वोत्पद्यते सोऽसत्यार्थ इति
दर्शयन्वाक्यमेव नोच्चारयेद्वक्ता । वचनाथेश्चेदसत्यः परेण ज्ञातव्यो वच-
नमपार्थकम् । योऽपि हि सर्वं मिथ्या ब्रवीमीति¹ वक्ति सोऽप्यस्य वाक्यस्य
सत्यार्थत्वमादर्शयन्नेव वाक्यमुच्चारयति । ²तद्येतद्वाक्यं सत्यार्थमाद-
र्शितम् । एवं वाक्यान्तराण्यात्मीयान्यसत्यार्थानि³ दर्शितानि भवन्ति—
एतदेव तु यद्यसत्यार्थमन्यान्यसत्यार्थानि न दर्शि-
तानि भवन्ति ।
ततश्च न किंचिदुच्चारणस्य फलमिति नोच्चारयेत् । तस्माद्वाक्यप्रभवं
वाक्यार्थालम्बनं विज्ञानं सत्यार्थं दर्शयन्नेव वक्ता वाक्यमुच्चारयति । तथा⁴
च सति बाह्यवस्तुनान्तरीय कं शब्दं दर्शयता शब्दजं विज्ञानं सत्यार्थं दर्श-
यितव्यम् । ततो बाह्यार्थकार्याच्छब्दादुत्पन्नं विज्ञानं सत्यार्थमादर्शयता⁵
कार्यलिङ्गजमनुमानं प्रमाणं शाब्दं दर्शितं भवति । तस्मान्नानुमानं प्रमा-
णमिति ब्रुवता शाब्दस्य⁶ प्रत्ययस्यासन्ग्राह्यो⁷ उक्तोऽसदर्थत्वमेव ह्यप्रामाण्यमु-
च्यते । नान्यत् । शब्दोच्चारणसामर्थ्याच्चार्थाविनाभावी स्वशब्दो दर्शितः ।
तथा च सन्नर्थो दर्शितः । ततः कल्पितादर्थकार्याच्छब्दाच्छाब्द⁸प्रत्ययार्थ-
स्यानुमितं सत्त्वं प्रतिज्ञायमानमसत्त्वं प्रतिबध्नाति । तदेवं स्ववचनानु-
मितेन सत्त्वेनासत्त्वं वाच्यमानं स्ववचनेन बाधितमुक्तमित्ययमत्रार्थः ।
अन्ये त्वाहुः । अभिप्रायकार्याच्छब्दाज्जातं ज्ञानमभिप्रायलम्बनं
सदर्थमिच्छतः शब्दप्रयोगः । तेनाप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं बाध्यत इति । तद्-
युक्तम् । यत इह प्रतीतेः स्वभावहेतुत्वं स्ववचनस्य च कार्यहेतुत्वं कल्पि-
१ ब्रवीमीति वक्ति, ख० ब्रवीति वक्ति । २ ‘तद्येतद्’ इति पाठः क० पुस्तक
एव विद्यते । अन्यत्र सर्वत्र तु ‘यद्येतद्’ इति पाठः एव । ३ क० असत्यानि ।
४ तथा, क० यथा । ५ आदर्शयता, क० आदर्शायिता । ६ शाब्दस्य, ख० शब्दस्य ।
७ ख० असन्तर्थो ग्राह्य, क० असन् ग्राह्य । ८ शाब्दप्रत्ययार्थस्य, क० शब्दप्रत्ययार्थस्य ।
९ न्या०

तमिष्टम् । न वास्तवम् । अभिप्रायकार्यत्वं च वास्तवमेव शब्दस्य । तत-
स्तदिह न गृह्यते । किं च यथानुमानमनिच्छन्नन्वयव्यभिचारित्वं धूमस्य
न प्रत्येति । तथा शब्दस्याप्यभिप्रायव्यभिचारित्वं न प्रत्येष्यति । बाह्य-
वस्तुप्रत्यायनाय च शब्दः प्रयुज्यते । तन्न शब्दस्याभिप्रायाविनाभावित्वा-
भ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः । १ अपि च न स्वाभिप्रायनिवेदनाय शब्द२
उच्चार्यते । अपि तु बाह्यवस्तुसत्त्वप्रतिपादनाय । तस्माद्बाह्यवस्तुविनाभा-
वित्वाभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः । ततः पूर्वकमेव व्याख्यानमनवद्यम्—
इति चत्वारः पक्षाभासा निराकृता भवन्ति ।
एवं च३ सत्यनिराकृतग्रहणेनानन्तरोक्ताश्चत्वारः पक्षवदाभासन्त इति
पक्षाभासा निरस्ता भवन्ति ।
संप्रति पक्षलक्षणपदानि येषां व्यवच्छेदकानि तेषां व्यवच्छेदेन
यादृशः पक्षार्थो लभ्यते तं दर्शयितुं व्यवच्छेद्यान्संक्षिप्य दर्शयति ।
सिद्धस्यासिद्धस्यापि साधनत्वेनाभिमतस्य स्वयं
वादिना तदा साधयितुमनिष्टस्योक्तमात्रस्य निराकृतस्य
च विपर्ययेण साध्यस्तेनैव स्वरूपेणाभिमतो वादिन
इष्टोऽनिराकृतः पक्ष इति पक्षलक्षणम४नवद्यं दर्शितं
भवति ।
एवमित्यनन्तरोक्त५क्रमेण सिद्धस्य विपर्ययेण विपरीतत्वेन हेतुना
साध्यो द्रष्टव्यः । यस्मादर्थात्सिद्धोऽर्थो विपरीतस् स साध्य इत्यर्थः ।
सिद्धश्च विपरीतोऽसिद्धस्य । तस्मादसिद्धः साध्यः । असिद्धोऽपि न
सर्वोऽपि तु साधनत्वेनोक्तस्यासिद्धस्यापि विपर्ययेण स्वयं वादिना साध-
यितुमनिष्टस्यासिद्धस्य विपर्ययेण । तथोक्तमात्रस्यासिद्धस्यापि विपर्ययेण
१ ख० पुस्तके 'अपि च' इत्यसमादारभ्य 'शब्दप्रयोगः' इत्येतावत्पर्यन्तं द्वे पंक्ती
परित्यक्ते । संभवतः लेखकस्य दृष्टिः प्रथमं 'शब्दप्रयोगः' इति पदं दृष्ट्वा भ्रमेण द्वितीयस्य
'शब्दप्रयोगः' इत्यस्योपरि पतिता । २ शब्दः, क० टब्दः । ३ 'च' इति पाठः ख० पुस्तक
एव विद्यते । ४ मुद्रितपुस्तकस्य 'अवद्यं' इति पाठोऽस्माकं सम्मतावशुद्धोऽस्ति ।
५ अनन्तरोक्तक्रमेण, ख० अनन्तरोक्तेन क्रमेण ।

तृतीयपरिच्छेदः ६७
तथा निराकृतस्यासिद्धस्यापि विपर्ययेण साध्यः । यश्चायं पञ्चभिर्व्यवच्छेदै-
रहितोऽर्थोऽसिद्धोऽसाधनम् । वादिनः स्वयं साधयितुमिष्ट उक्तोऽनुक्तो वा
प्रमाणैरनिराकृतः साध्यः । स एवासौ स्वरूपेणैव स्वयमिष्टोऽनिराकृत एतैः
पदैरुक्त इत्यर्थः । यश्चायं साध्यः स पक्ष उच्यते । इतिशब्द एवमर्थे ।
एवं पक्षलक्षणमनवद्यमिति । अविद्यमानमवद्यं दोषो यस्य तदनवद्यम् ।
दर्शितं कथितम् ।
त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परिसमापय्य प्रसङ्गागतं च पक्षलक्षणमभिधाय
हेत्वाभासान्वक्तुकामस्तेषां प्रस्तावं रचयति । त्रिरूपेत्यादिना ।
त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानमित्युक्तम् ।
एतदुक्तं भवति । त्रिरूपलिङ्गाख्यानं वक्तुकामेन स्फुटं तद्वक्तव्यम् ।
एवं च तत्स्फुटमुक्तं भवति । यदि तच्च तत्प्रतिरूपकं बोध्यते । हेयज्ञाने
हि तद्विविक्तमुपादेयं सुज्ञातं भवतीति । त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमान-
मिति प्रागुक्तम् ।
तत्र त्रयाणां रूपाणामेकस्यापि रूपस्यानुक्तौ सा-
धनाभासः उक्तावप्यसिद्धौ संदेहे वा । प्रतिपाद्यप्रतिपा-
दकयोरेकस्य रूपस्य धर्मिसंबन्धस्यासिद्धौ संदेहे चासिद्धो
हेत्वाभासः ।
तत्रेति । तस्मिन्सति त्रिरूपलिङ्गाख्याने परार्थानुमाने सतीत्यर्थः ।
त्रयाणां रूपाणां मध्य एकस्याप्यनुक्तौ । अपिशब्दाद्द्वयोरपि । साधनस्या-
भासः सदृशं साधनस्य न साधनमित्यर्थः । त्रयाणां रूपाणां न्यूनता
नाम साधनदोषः । न केवलमनुक्तावुक्तावप्यसिद्धौ संदेहे वा कस्ये-
त्याह । प्रतिपाद्यस्य प्रतिवादिनः प्रतिपादकस्य च वादिनो हेत्वाभासः ।
अथ कस्य रूपस्यासिद्धौ संदेहे वा किंसंज्ञको हेत्वाभास इत्याह । एकस्य
रूपस्येति । धर्मिणा सह सम्बन्धः धर्मिसंबन्धः । धर्मिणि सत्त्वं हेतोः ।
१ असाधनं, क० असाधनं २ । २ वा, क० वा ४ । ३ निराकृतः, निराकृतः ५ ।
४ एतद् , तद् । ५ प्रतिरूपकं, ख० प्रतिरूपम् । ६ क० विवक्तम् । ७ कस्य,
ख० कस्यैकस्य । ८ वा किं०, क० वाक्यं ।

तस्यासिद्धौ संदेहे वाऽसिद्धसंज्ञको हेत्वाभासः । असिद्धत्वादेव च धर्मिण्य-
प्रतिपत्तिहेतुर्न साध्यस्य न विरुद्धस्य न संशयस्य हेतुरपि त्वप्रतिपत्ति-
हेतुर्न कस्यचिदतः प्रतिपत्तिरिति कृत्वा । अयं चार्थोऽसिद्धसंज्ञाकरणादेव
प्रतिपत्तव्यः ।
उदाहरणमाह—
यथा—अनित्यः शब्द इति साध्ये चाक्षुषत्वमुभ-
यासिद्धम् ।
यथेत्यादि । अनित्यः शब्द इत्यनित्यत्वविशिष्टे शब्दे साध्ये चाक्षु-
षत्वं चक्षुर्ग्राह्यत्वं शब्दे द्वयोरपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धम् ।
चेतनास्तरव इति साध्ये सर्वत्वगपहरणे मरणं
प्रतिवाद्यसिद्धं विज्ञानेन्द्रियायुर्निरोधलक्षणस्य मरणस्या-
नेनाभ्युपगमात्तस्य च तरुष्वसंभवात् ।
चेतनास्तरव इति तरूणां चैतन्ये साध्ये सर्वा त्वक्सर्वत्वक् । तस्या
अपहरणे सति मरणं दिगम्बरैरुपन्यस्तम् । प्रतिवादिनो बौद्धस्यासि-
द्धम् । कस्मादसिद्धमित्याह । विज्ञानं चेन्द्रियं चायुश्च³ । रूपादिविज्ञानो-
त्पत्त्या यदनुमितं कायान्तर्भूतं⁴ चक्षुर्गोलकादिस्थितरूपं तदिन्द्रियम् । आयु-
रिति लोके प्राणा उ⁵च्यन्ते । न चागमसिद्धमिह युज्यते वक्तुम् । अतः
प्रमाणस्वभावमायुरिह । तेषां निरोधो निवृत्तिः । स लक्षणं तत्त्वं यस्य
तत्तथोक्तम् । तथाभूतस्य मरणस्यानेन बौद्धेन प्रतिज्ञातत्वात् । यदि
नामैवं तथापि कथमसिद्धमित्याह । तस्य च विज्ञानादिनिरोधात्मकस्य
तरुष्वसंभवात्⁷ । सत्तापूर्वको निरोधः । ततश्च यो विज्ञाननिरोधं तरु-
ष्विच्छेत्स कथं विज्ञानं नेच्छेत् । तस्माद्विज्ञानानिष्ठेर्निरोधोऽपि नेष्टस्त-
रुषु । ननु च शोषोऽपि मरणमुच्यते । स च तरुषु सिद्धः । सत्यम् ।
केवलं विज्ञानर्सत्तया⁸ व्याप्तं यन्मरणं तदिह हेतुर्विज्ञाननिरोधश्च । तत्स-

१ अनित्यः, ख० नित्यः । २ ख० द्वयोर्द्वयोरपि । ३ चायुश्च, ख० चायुश्च तत्रविज्ञान
(अशुद्धः) चक्षुरादि जनित (अशुद्धः) । ४ ख० कार्यान्तर्भूतं । ५ ख० उच्यते ।
६ आयुरिह । तेषां, ख० आयुः । इह तेषां । ७ असंभावात् , ख० अभावात् । ८ 'विज्ञान-
सत्तया' । क० मुद्रितपुस्तके च 'विज्ञानसत्ताया' ।

त्त्या व्याप्‍तो न शोषमात्रम् । ततो यन्मरणहेतुस्तत्तरुष्वसिद्धम् । यत्तु
सिद्धं शोषात्मकं तद्धेतुः । दिगम्बरस्तु साध्येन व्याप्तमव्याप्तं वा मरण-
मविविच्य मरणमात्रं हेतुमाह । तदस्य वादिनो हेतुभूतं मरणं न ज्ञातम् ।
अज्ञानात्सिद्धं शोषरूपम् । शोषरूपस्य मरणस्य तरुषु दर्शनात् । प्रति-
वादिनस्तु ज्ञातमतोऽसिद्धम् । यदा तु वादिनोऽपि ज्ञातं तदा वादिनोप्य-
सिद्धं स्यादिति न्यायः ।
अचेतनाः सुखादय इति साध्ये उत्पत्तिमत्त्वमनि-
त्यं वा सांख्यस्य स्वयं वादिनोऽसिद्धम् ।
अचेतनाः सुखादय इति । सुखमादिर्येषां दुःखादीनां ते सुखा-
दयः । तेषामचैतन्ये साध्ये उत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वं वा लिङ्गमुपन्यस्तम् ।
य उत्पत्तिमन्तोऽनित्या वा ते न चेतना यथा रूपादयः । तथा चोत्प-
त्तिमन्तोऽनित्या वा सुखादयस्तस्मादचेतनाः । चैतन्यं तु पुरुषस्य स्वं
रूपम् । अत्र चोत्पत्तिमत्त्वमनित्यत्वं वा पर्यायेण हेतुर्न युगपत् । तच्च
द्वयमपि सांख्यस्य वादिनो न सिद्धम् । परार्थो हि हेतूपन्यासः । तेन यः
परस्य सिद्धः स हेतुर्वक्तव्यः । परस्य चासत उत्पाद उत्पत्तिमत्त्वम् । सतश्च
निरन्वयो विनाशोऽनित्यत्वं सिद्धम् । तादृशं च द्वयमपि सांख्यस्यासि-
द्धम् । इहाप्यनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वसाधनाज्ञानाद्वादिनोऽसिद्धम् । यदि
त्वनित्यत्वोत्पत्तिमत्त्वयोः प्रमाणं वादिनो ज्ञातं स्यात् । वादिनोपि सिद्धं
स्यात् । ततः प्रमाणापरिज्ञानादिदं वादिनोऽसिद्धम् ।
सन्दिग्धासिद्धं दर्शयितुमाह—
तथा स्वयं तदाश्रयणस्य वा संदेहेऽसिद्धः ।
स्वयमिति । हेतोरात्मनः संदेहेऽसिद्धः । तदाश्रयणस्य चेति ।
तस्य हेतोराश्रयणमाश्रीयतेऽस्मिन्हेतुरित्याश्रयणं हेतोर्व्यतिरिक्त आश्रयभूतः
साध्यधर्मी कथ्यते । तत्र हि हेतुर्वर्तमानो गमकत्वेनाश्रीयते । तस्याश्रय-
णस्य संदेहे संदिग्धः ।

१ सत्त्या, क० मुद्रितपुस्तके च 'सत्ताया'। २ ततः क० तत्र। ३ हेतुभूतं, क०
हेतुज्ञात्तत्वं (अशुद्धः)। ४ परार्थो हि, ख० परार्थादि। ५ प्रमाणं, ख० प्रमाण्यं।
६ स्यात्, ख० स्यात्तदा।

७० न्यायबिन्दुः
स्वात्मना संदिग्धमानमुदाहर्तुमाह—
यथा वाष्पा१दिभावेन संदिह्यमानो भूतसंघातोऽ-
ग्निसिद्धावुपदिश्यमानः संदिग्धसिद्धः।
यथेति। बाष्प आदिर्यस्य स बाष्पादिस्तद्भावेन बाष्पादित्वेन
संदिह्यमानो भूतसंघात इति। भूतानां पृथिव्यादीनां संघातः समूहः।
अग्निसिद्धावग्निसिद्ध्यर्थमुपादीयमानोऽसिद्धः। एतदुक्तं भवति। यदा
धूमोऽपि बाष्पादित्वेन संदिग्धो भवति। तदासिद्धो गर्मे²करूपानिश्चयाद्धू-
मतया निश्चितो वह्निजन्यत्वादमकः। यदा तु संदिग्धस्तदा न गमक
इति। असिद्धताख्यो दोषः।
आश्रयणासिद्धमुदाहरति—
यथेह निकुञ्जे मयूरः केकायितादिति ।
यथेति। इह निकुञ्ज इति धर्मी। पर्वतोपरिभागेन तिर्यङ्निर्गतेन
प्रच्छादितो भूभागो निकुञ्जः। मयूर इति साध्यम्। केकायितादिति
हेतुः। केकायितं मयूरध्वनिः।
कथमाश्रयणासिद्ध इत्याह—
तदापातदेशविभ्रमे ।
तदापातं³ इति। तस्य केकायितस्यापात आगमनं तस्य देशः स
उच्यते। यस्माद्देशादागच्छति केकायितम्। तस्य विभ्रमे व्यामोहे सत्य-
यमाश्रयणासिद्धः। निरन्तरेषु बहुषु निकुञ्जेषु सत्सु यदा केकायितापा४त-
विभ्रमः किमस्मान्निकुञ्जातकेकायितमागतमाहोस्विदस्मा५दिति तदाश्रयणा-
सिद्ध इति।
धर्मिणो सिद्धावप्यसिद्धत्वमुदाहरति—
धर्म्यसिद्धावप्यसिद्धो यथा सर्वगत आत्मेति साध्ये
सर्वत्रोपलभमानगुणत्वम् ।
यथेति। सर्वस्मिन् गतः स्थितः सर्वगतो व्यापीति यावत्। व्यापित्व
१ क० वाष्पादियमाना। २ क० गक। ३ क० तद्घात। ४ केकायितापा-
तविभ्रमः, ख० केकायितापातनिकुंजे विभ्रमः। ५ अस्मात्, ख० अन्यस्मात्।

तृतीयपरिच्छेदः ७१

आत्मनः साध्ये सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वं लिङ्गम् । सर्वत्र देश उपलभ्य-
मानाः सुखदुःखेच्छाद्वेषादयो गुणा यस्यात्मनस्तस्य भावस्तत्त्वम् । न
गुणा गुणिनमन्तरेण वर्तन्ते । गुणानां गुणिनि समवायात् । निष्क्रिय-
श्चात्मा । ततश्च यदि व्यापी न भवेत्कथं दक्षिणापथ उपलब्धाः सुखादयो
मध्यदेश उपलभ्येरन् । तस्मात्सर्वगत आत्मा । तदिह बौद्धस्यात्मैव न
सिद्धः किमुत सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वं सिध्येत् । तस्येत्यसिद्धौ हेत्वा-
भासः । पूर्वमाश्रयगसंदेहेन धर्मिणि संदेह उक्तः । संप्रति त्वसिद्धो
धर्म्युक्त इत्यनयोर्विशेषस्तदेवमेकस्य रूपस्य धर्मिबद्धस्यासिद्धावसिद्धो
हेत्वाभासः ।
तथैकस्य रूपस्यासपक्षेऽसत्त्वस्य१सिद्धावनैकान्तिको
हेत्वाभासः ।
तथा परस्यैकस्य रूपस्यासपक्षेऽसत्त्वाख्यस्यासिद्धावनैकान्तिको हेत्वा-
भासः । एकोऽन्त एकान्तो निश्चयः । स प्रयोजनमस्येत्यैकान्तिकः ।
नैकान्तिकोऽनैकान्तिकः । यस्मान्न साध्यस्य न विपर्ययस्य निश्चयोऽपि
तु तद्विपरीतः संशयः । साध्येतरयोः संशयहेतुरनैकान्तिक उक्तः ।
तमुदाहरति—
यथा शब्दस्यानित्यत्वादिके धर्मे साध्ये प्रमेयत्वा-
दिको धर्मः सपक्षविपक्षयोः । सर्वत्रैकदेशे वा वर्तमान-
स्तथास्यैव रूपस्य संदेहेऽप्यनैकान्तिक एव ।
यथेत्यादिना । अनित्यत्वमादिर्यस्य सोऽनित्यत्वादिको धर्मः ।
आदिशब्दात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं नित्यत्वं२ च परिगृ-
ह्यते प्रमेयत्वमादिर्यस्य स प्रमेयत्वादिकः । आदिशब्दादनित्यत्वं पुनरनि-
त्यत्वममूर्तत्वं च गृह्यते३ । शब्दस्य धर्मिणोऽनित्यत्वादिके धर्मे साध्ये प्रमे-
यत्वादिको धर्मोऽनैकान्तिकः । चतुर्णामपि विपक्षेऽसत्त्वमसिद्धम् । तथाहि ।
अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादाकाशवद्धटवदिति प्रमेयत्वं सपक्षविपक्षव्यापि ।
१ मुद्रितपुस्तकस्य 'सत्त्वस्य' इति पाठोऽशुद्धः प्रतीयते । २ पदमिदं ख० पुस्तके
नोपलभ्यते । ३ गृह्यते, ख० गृह्णन्ते ।

७२ : न्यायबिन्दुः
अप्रयत्नानन्तरीयकः शब्दोऽनित्यत्वाद्विद्युदाकाशवद्¹घटवच्चेत्यनित्यत्वं स-
पक्षैकदेशवृत्ति विद्युदादावस्ति नाकाशादौ । विपक्षाव्यापि प्रयत्नानन्तरीयके
सर्वत्र भावात् । अनित्यत्वादप्रयत्नानन्तरीयकः शब्दो घटवद्विद्युदाकाश-
वच्चेत्यनित्यत्वं विपक्षैकदेशशब्दवृत्ति विद्युदादावस्ति नाकाशादौ । सप-
क्षाव्यापि सर्वत्र प्रयत्नानन्तरीयके भावात् । नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वादाका-
शपरमाणुवत्कर्मघटवच्चेत्यमूर्तत्वमुभयैकदेशवृत्ति । उभयोरेकदेश आकाशे
कर्मणि च वर्तते । परमाणौ तु सपक्षैकदेशे घटादौ च विपक्षैकदेशे न
वर्तते । मूर्तत्वाद्घटपरमाणुप्रभृतीनाम् । नित्यास्तु परमाणवो वैशेषिकैरभ्यु-
पगम्‍यन्ते । ततः सपक्षान्तर्गताः । अस्य चतुर्विधस्य पक्षधर्मस्यासत्त्वम-
सिद्धं विपक्षे । ततोऽनैकान्तिकता । यथा चास्य रूपस्यासिद्धावनैका-
न्तिकस्तथास्यैव विपक्षेऽसत्त्वाख्यस्य रूपस्य संदेहेऽनैकान्तिकः ।
तमुदाहरति—
यथाऽसर्वज्ञः कश्चिद्विवक्षितः पुरुषो रागादिमान्वे-
ति साध्ये वक्तृत्वादिको धर्मः संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः ।
सर्वत्रैकदेशे वा सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते इति ।
यथेति । असर्वज्ञ इति । असर्वज्ञत्वं साध्यम् । कश्चिद्विवक्षित इति
वक्तुरभिप्रेतः पुरुषो धर्मी । राग आदिर्यस्य द्वेषादेः स रागादिः स यस्या-
स्ति स रागादिमानिति द्वितीयं साध्यम् । वाग्रहणं रागादिमत्त्वस्य पृथ-
क्साध्यत्वख्यापनार्थम् । ततोऽसर्वज्ञत्वे रागादिमत्त्वे वा साध्ये प्रकृते
वक्तृत्वं वचनशक्तिस्तदादिर्यस्योन्मेषनिमेषादेः स वक्तृत्वादिको धर्मोऽनै-
कान्तिकः । संदिग्धो³ विपक्षाद्व्यावृत्तिर्यस्य स तथोक्तः । असर्वज्ञत्वे साध्ये
सर्वज्ञत्वं विपक्षः । तत्र वचनादेः सत्त्वमसत्त्वं वा संदिग्धम् । अतो न
ज्ञायते वक्ता सर्वज्ञ उतासर्वज्ञ इत्यनैकान्तिकं वक्तृत्वम् ।
ननु च⁴ सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यते तत्कथं वचनं सर्वज्ञे संदिग्धम् ।
अत एव सर्वज्ञो वक्ता नोपलभ्यत इति ।
१ क० विद्युदाकाशद्वद्घटवत् । २ लेखकस्य प्रमादेन ख० पुस्तके 'नाकाशादौ'
द्वयमध्यस्थः पाठः परित्यक्तः । ३ संदिग्धा, ख० संदिग्ध० । ४ पदमिदं ख० पुस्तके
नोपलभ्यते ।

तृतीयपरिच्छेदः ७३
एवं प्रकारस्यानुपलम्भस्यादृश्यात्मविषयत्वेन संदेहे
हेतुत्वात् ।
एवंप्रकारस्यैवंजातीयस्यानुपलम्भस्य संदेहहेतुत्वात् । कुत इत्याह ।
अदृश्यात्मा विषयो यस्य तस्य भावोऽदृश्यात्मविषयत्वं तेन संदेहहेतुत्वम् ।
असर्वज्ञविपर्ययाद्वक्तृत्वादेर्व्यावृत्तिः संदिग्धा ।
वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोर्विरोधाभावाच्च ।
यतोऽदृश्यविषयोऽनुपलम्भः संशयहेतुर्न निश्चयहेतुस्ततोऽसर्वज्ञविप-
र्ययात्सर्वज्ञाद्वक्तृत्वादेर्व्यावृत्तिः संदिग्धा । नानुपलम्भात् । सर्वज्ञे³ वक्तृत्व-
मसद ब्रूमोऽपि तु सर्वज्ञत्वेन सह वक्तृत्वस्य विरोधात् । एतन्न सर्वज्ञत्व-
वक्तृत्वयोर्विरोधो नास्ति । विरोधाभावाच्च कारणाद्व्यतिरेको न सिध्यतीति
सम्बन्धः ।
व्याप्तिमन्तं व्यतिरेकं दर्शयति ।
यः सर्वज्ञः स वक्ता न भवतीत्यदर्शनेऽपि व्यति-
रेको न सिध्यति । संदेहात्⁴ ।
यः सर्वज्ञ इति । साध्याभावरूपं सर्वज्ञत्वमनूद्य न स⁵ वक्ता भव-
तीति साधनस्य वक्तृत्वस्याभावो विधीयते । तेन साध्याभावः साधना-
भावे नियतत्वात्साधनाभावेन⁶ व्याप्त उक्त इति व्याप्तिमानीदृशो व्यति-
रेको विरोधे सति वक्तृत्वसर्वज्ञत्वयोः सिध्येत् । न चास्ति विरोधः ।
तस्मान्न सिध्यति⁷ । कुत इत्याह । संदेहात् । यतो विरोधाभावस्तस्मात्सं-
देहः । संदेहाद्व्यतिरेकासिद्धिः ।
कथं विरोधाभावः ।
द्विविधो हि पदार्थानां विरोधः ।
१ एवंजातीयस्य, ख० एवंजातीयकस्य । २ संशयहेतुः, ख० संदेहेतुः (अशुद्धः) ।
३ सर्वज्ञे, ख० संदिग्धे । ४ मुद्रितपुस्तकस्य संपादकेन 'संदेहात्' इति हेतुवाक्यं
द्विविधमित्यग्रिमवाक्ये निबद्धम् । ५ न स वक्ता, ख० स वक्ता न । ६ साधना-
भावेन, ख० साधम्र्यभावेन । ७ सिध्यति, ख० सिध्यतीति ।
१० न्या०

७४ न्यायबिन्दुः
हीति¹। यस्माद् द्विविध एव विरोधो नान्यः। तस्मान्न वक्तृत्वसर्वज्ञत्व-
योर्विरोधः।
कः पुनरसौ द्विविधो विरोध इत्याह।
अविकलकारणस्य भवतोऽन्यभावः।
अविकलकारणस्येति। अविकलानि समग्राणि कारणानि यस्य स
तथोक्तः। यस्य कारणवैकल्यादभावो न तस्य केनचिदपि विरोधगतिः।
तदर्थमविकलकारणग्रहणम्।
ननु च यस्यापि कारणसाकल्यं तस्यापि निवृत्तिरशक्या केनचिदपि
कर्तुं तत्कुतो विरोधगतिः। एवं तर्हि।
अभावाद्विरोधगतिः।
अविकलकारणस्यापि यत्कृतात्कारणवैकल्यादभावः। तेन विरोध-
गतिः। तथा च सति यो यस्य विरुद्धः स तस्य किंचित्कर एव। तथा
हि। शीतस्पर्शस्य जनको भूत्वा शीतस्पर्शान्तरजननशक्तिं प्रतिबध्नञ्शी-
तस्प

तृतीयपरिच्छेदः ७५
ततोऽसमर्थावस्थाजनकत्वमेव निवर्तकत्वम् । अतश्च यस्मिन् क्षणे जनक-
स्ततस्तृतीये क्षणे निवृत्तो विरुद्धो यदि शीघ्रम् निवर्तते । जन्यजनक-
भावाच्च संतानयोर्विरोधो न क्षणयोः । यद्यपि च न संतानो नाम वस्तु
तथापि संतानिनो वस्तुभूताः । ततोऽयं परमार्थः न क्षणयोर्विरोधः ।
अपि तु बहूनां क्षणानाम् । यतः सत्सु दहनक्षणेषु प्रवृत्ता अपि शीतक्षणा
निवृत्तिधर्माणो भवन्तीति । संतानयोर्निवर्त्यनिवर्तकत्वनिमित्ते च विरोधे
स्थिते सर्वेषां परमाणूनां सत्यप्येकदेशावस्थानाभावेन विरोध इतरेतरसंता-
नानिवर्तनात्तेषां गतिधर्मा चालोको यां दिशमाक्रामति तद्दिग्वर्तिनो विरोधि
संतानान्निवर्तयति । ततोऽपवरकैकदेशस्था प्रदीपप्रभान्धकारनिकटवर्ति-
न्यपि नान्धकारं निवर्तयति । अन्धकाराक्रान्तायां दिश्यालोकक्षणान्तर-
जननासामर्थ्यात् । कारणासामर्थ्यहेतुकृतं संताननिष्ठमेव विरोधं दर्शयता
र्भवतेति कृतम् । भवतः प्रबन्धेन वर्तमानस्य शीतस्पर्शसंतानस्याभावोऽन्य-
स्योष्णस्पर्शसन्तानस्य भावे सतीति ।
ये त्वाहुर्न विरोधो वास्तव इति त इदं वक्तव्याः । यथा न निष्पन्ने
कार्ये कश्चिज्जन्यजनकभावो नाम दृष्टोऽस्ति । कारणपूर्विका तु कार्य-
प्रवृत्तिरतो वास्तव एव । तद्वन्न निवृत्ते वस्तुनि कश्चिद्दिष्टो नाम विरो-
धोऽस्ति । दहननिमित्तं तु शीतस्पर्शस्य क्षणान्तरासामर्थ्यमतो विरोधोऽपि
वास्तव एव ।
उदाहरणमाह ।
शीतोष्णस्पर्शवत् ।
शीतश्चोष्णश्च तावेव स्पर्शौ तयोरिव । शीतोष्णस्पर्शयोर्हि पूर्ववद्वि-
रोधो योजनीयः ।
द्वितीयमपि विरोधं दर्शयितुमाह ।
परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया वा भाववत् ।
परस्परपरिहारः परित्यागस्तेन स्थितं लक्षणं रूपं ययोस्तद्भावः पर-
१ असमर्थावस्था०, ख० असामर्थ्यावस्था० । २ संतानयोः, क० संतनयोः ।
३ तद्दिग्वर्तिनः, क० तद्विघ्वर्त्तिनः । ४ अन्धकाराक्रान्तायां, क० अन्धकारायाक्रान्तायां ।
५ हेतुकृतं, ख० हेतुत्वकृतं । ६ भवता, क० ख० भवतः ।

स्परपरिहारस्थितलक्षणता तया। इह यस्मिन्परिच्छिद्यमाने यद्व्यवच्छिद्यते
तत्परिच्छिद्यमानमवच्छिद्यमानपरिहारेण स्थितरूपं द्रष्टव्यम्। नीले च
परिच्छिद्यमाने ताद्रूप्यप्रच्युतिरवच्छिद्यते तद्व्यवच्छेदे नीलापरिच्छेद-
प्रसङ्गात्। तस्माद्वस्तुनो भावाभावौ परस्परपरिहारेण स्थितरूपौ। नीलात्तु
यदन्यरूपं तन्नीलाभावाव्यभिचारि। नीलस्य दृश्यस्य पीतादावुपलभ्यमाने
ऽनुपलम्भादभावनिश्चयात्। यथा च नीलमभावं परिहरति तद्वद्भावाव्य-
भिचारि पीतादिकमपि। तथा च भावाभावयोः साक्षाद्विरोधौ १ वस्तुनो-
स्त्वन्योन्याभावाव्यभिचारित्वाद्विरोधः। कस्य २ चान्यत्राभावावसायो यो
नियताकारोऽर्थस्तस्य। न त्वनियताकारोऽर्थः क्षणिकत्वादिवत्। क्षणिकत्वं
हि सर्वेषां नीलादीनां स्वरूपात्मकम्। अतो न नियताकारम्। यतः
क्षणिकत्वपरिहारेण न किंचिद्दृश्यते। यद्येवमभावोऽपि न नियताकारः।
कथं न। नियताकारो नाम यावता वस्तुरूपविविक्ताकारः कल्पितोऽभावः।
ततो दृष्टं कल्पितं वा नियतं रूपमन्यत्रासदवसीयते नानियतम्। एवं
नित्यंत्वे ३ पिशाचादिरपि नियताकारः कल्पितो द्रष्टव्यः। एकात्मकत्व-
विरोधश्चायम्। ययोर्हि परस्पर४परिहारेणावस्थानं तयोरेकत्वाभावः। अत
एव लाक्षणिकोऽयं विरोध उच्यते। लक्षणं रूपं वस्तूनां प्रयोजनमस्येति
कृत्वा। विरोधेन ह्यनेन वस्तुतत्त्वं ५ विभक्तं व्यवस्थाप्यते। अतएव दृश्य-
माने रूपे यन्निषिध्यते तद्दृश्यमेवाभ्युपगम्य निषिध्यते। तथा हि।
अभावोऽपि पिशाचोऽपि यदा पीते निषेद्धुमिष्यते तदा दृश्यात्मतया
निषेध्य इति दृश्यत्वमभ्युपगम्य दृश्यानुपलब्धेरेव निषेधः। तथा च सति
रूपे परिच्छिद्यमान एकस्मिंस्तदभावो दृश्यो व्यवच्छिद्यते। ततः स्वप्रच्यु-
तिवत्प्रच्युतिमन्तोऽपि व्यवच्छिन्ना इति ये परस्परपरिहारस्थितरूपाः सर्वे
तेऽनेन निषिद्धैकत्वा इति सत्यपि चास्मिन्विरोधे सहावस्थानं स्यादपि।
ततो भिन्नव्यापारौ विरोधौ। एकेन विरोधेन शीतोष्णस्पर्शयोरेकत्वं
वार्यते। अन्येन सहावस्थानं भिन्नप्रवृत्तिविषयौ च ६। सकले वस्तुन्य-

१ विरोधौ, ख० विरोधो। २ कः कस्य। ३ नित्यस्वे, ख० नित्यश्व। ४ परस्पर-
परिहारेण, ख० परस्परेण। ५ वस्तुतत्त्वं, क० स्तुतत्वं। ६ 'प्रवृत्ति' इति पाठः ख०
पुस्तके नोपलभ्यते।

वस्तुनि च परस्परपरिहारविरोधः । वस्तुन्येव कतिपये सहानवस्थानं^१-
विरोधः । तस्माल्लिङ्गव्यापारौ भिन्नविषयौ च । ततो नानयोरन्योन्यान्त-
र्भाव इति ।
स च द्विविधोऽपि विरोधो वक्तृत्वसर्वज्ञतयोर्न संभवति ।
स चायं द्विविधोऽपि^२ विरोधो वक्तृत्वं च सर्वज्ञत्वं च तयोर्न
संभवति न ह्यविकलकारणस्य सर्वज्ञत्वस्य वक्तृत्वभावादभावगतिः । सर्वज्ञत्वं
ह्यदृश्यम् । अदृश्यस्य चाभावो नावसीयते । ततो नानेन विरोधगतिर्भवति ।
न च वक्तृत्वपरिहारेण सर्वज्ञत्वमवस्थितम् । काष्ठादयोऽपि वक्तृत्वपरि-
हृतास्तेषामपि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । नापि सर्वज्ञत्वपरिहारेण वक्तृत्वम् ।
काष्ठादीनामपि वक्तृत्वप्रसङ्गात् । तत एवाविरोधाद्वक्तृत्वविधानेन सर्व-
ज्ञत्वनिषेधः ।
स्यादेतत् । यदि नास्त्येव विरोधो घटपटयोरिव । स्यादपि तयोः
सहावस्थितिदर्शनम् । अदर्शनात्तु विरोधगतिः । विरोधाच्चाभावगति-
रित्याशङ्क्याह—
न चाविरुद्धविधेरनुपलब्धावप्यभावगतिः । रागा-
दीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावासिद्धेः ।
न चाविरुद्धविधेरिति । अनुपलब्धावपि नायं विरुद्धविधिः । यद्यपि
च^३ सहावस्थानानुपलम्भस्तथापि न तयोर्विरोधो यस्मान्न सहानुपलम्भ-
मात्राद्विरोधोऽपि तु द्वयोरुपलभ्यमानयोर्निवर्त्य^४निवर्तकभावावसायात् ।
तस्मादनुपलब्धावपि न वक्तृत्वविरोधिविरुद्धविधिः । अतोऽस्मान्नान्यस्या-
भावगतिस्तथा न वक्तृत्वाद्रागादिमत्त्वगतिः । यतो यदि वचनादि रागा-
दीनां कार्यं स्याद्वचनादे रागादिगतिः स्याद्रागादिनिवृत्तौ वचना^५दिनिवृत्तिः
स्यात् । न च कार्यम् । कुतः । रागादीनां वचनादेश्च कार्यकारणभावस्या-
सिद्धेः । कारणान्न कार्यमतोऽस्मान्न गतिः ।
माभूद्रागादिकार्यं वचनम् । सहचारि तु भवति । ततो रागादौ
१ सहानवस्थान०, ख० सहावस्थानं । २ द्विविधः, क० द्विरोधः । ३ 'च' इति पदं
ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ४ निवर्त्य०, क० निर्वर्त्य० । ५ वचनादि, ख० वचन० ।

७८ न्यायबिन्दुः
सहचारिणि निवृत्ते निवर्तते वचनमित्याशङ्क्याह—
अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्तौ न वचनादेर्नि-
वृत्तिरिति संदिग्धव्यतिरेकोऽनैकान्तिको वचनादिः ।
अर्थान्तरस्य वा कारणस्य निवृत्तौ सहचारित्वदर्शनमात्रेण नान्यस्य
वचनादेर्निवृत्तिः । अतो वक्तृत्वं भवेद्रागादिविरहश्चेति । इति शब्दस्त-
स्मादर्थे । तस्मादससर्वज्ञत्वविपर्ययाद्विपक्षात्सर्वज्ञत्वाद्रागादिमत्त्वविपर्ययादरा-
गादिमत्त्वात्संदिग्धो व्यतिरेको वचनादेः । अतोऽनैकान्तिको वचनादिः ।
एवमेकैक रूपासिद्धिसंदेहे हेतुदोषानाख्याय द्वयोर्द्वयोरूपयोरसिद्धि-
संदेहे हेतुदोषान्वक्तुकाम आह—
द्वयो रूपयोर्विपर्ययसिद्धौ विरुद्धः ।
द्वयो रूपयोर्विपर्ययसिद्धौ सत्यां विरुद्धः ।
त्रीणि च रूपाणि सन्ति ततो विशेषज्ञापनार्थमाह—
कयोर्द्वयोः सपक्षे सत्त्वस्यासपक्षे चासत्त्वस्य यथा
कृतकत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं च नित्यत्वे साध्ये विरुद्धो
हेत्वाभासः ।
कयोर्द्वयोरिति । विशिष्टे रूपे दर्शयति । सपक्षे सत्त्वस्यासपक्षे
चासत्त्वस्य विपर्ययसिद्धाविति सम्बन्धः । कृतकत्वमिति स्वभावहेतुः ।
प्रयत्नानन्तरीयकत्वमिति कार्यहेतोः । प्रयत्नानन्तरीयकशब्देन हि प्रयत्नानन्तरं
जन्म ज्ञानं च प्रयत्नानन्तरीयकमुच्यते । जन्म जायमानस्य स्वभावः । ज्ञानं
ज्ञेयस्य कार्यम् । तदिह प्रयत्नानन्तरं ज्ञानं गृह्यते । तेन कार्यहेतुः । एतौ
हेतू नित्यत्वे साध्ये विरुद्धौ हेत्वाभासौ ।
कस्मात्पुनरेतौ विरुद्धावित्याह—
अनयोः सपक्षेऽसत्त्वमसपक्षे च सत्त्वमिति
विपर्ययसिद्धिः ।
१ 'तस्मादससर्वज्ञत्वविपर्ययाद्विपक्षात्' आदि, ख० 'तस्मादससर्वज्ञत्वाद्वीतरागत्वविपर्य
यात् (अशुद्धः) विपक्षात्सर्वज्ञत्वाद्वीतरागादिमत्त्वात्संदिग्धः' आदि ।

अनयोरिति । सपक्षे नित्ये कृतकत्वप्रयत्नानन्तरीयकत्वयोरसत्त्वमेव
निश्चितम् । अनित्ये विपक्षे एव सत्त्वं निश्चितमिति विपर्ययसिद्धिः ।
कस्मात्पुनर्विपर्ययसिद्धावप्येतौ विरुद्धावित्याह —
एतौ च साध्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धौ ।
एतौ च साध्यस्य नित्यत्वस्य विपर्ययमनित्यत्वं साधयतः साध्य-
विपर्ययसाधनाद्विरुद्धौ ।
यदि साध्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धावेतावुक्तं न परार्थानुमाने साध्यं न
त्वनुक्तम् । इष्टं चानुक्तमतोऽन्य इष्टविघातकृद्वाच्यमिति दर्शयन्नाह—
तत्र च तृतीयोऽपीष्टविघातकृद्विरुद्धः ।
ननु च तृतीयोऽपि विरुद्ध उक्तः । उक्तविपर्ययसाधनौ द्वौ तृतीयोऽ-
यमिष्टस्य शब्देनानुपात्तस्य विधानं करोति विपर्ययसाधनादिति । इष्ट-
विघातकृत् ।
तमुदाहरति—
यथा परार्थाश्चक्षुरादयः संघातत्वाच्छयना-
शनाद्यङ्गवदिति ।
यथेति । चक्षुरादय इति धर्मी । परोऽर्थः प्रयोजनं संस्कार्य उप-
कर्तव्यो येषां ते परार्था इति साध्यम् । संघातत्वात्संचितरूपत्वादिति
हेतुः । चाक्षुरादयो हि परमाणुसंचितिरूपाः । ततः संघातरूपा उच्यन्ते ।
शयनमासनं चादिर्यस्य तच्छयनासनादि । तदेवाङ्गं पुरुषोपभोगाङ्गत्वात् ।
अयं व्याप्तिप्रदर्शनविषयो दृष्टान्तः । अत्र हि पारार्थ्येन संहतत्वं व्याप्तम् ।
यतः शयनासनादयः संघातरूपाः पुरुषस्य भोगिनो भवन्त्युपकारका इति
परार्था उच्यन्ते ।
कथमयमिष्टविघातकृदित्याह—
तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्ययसाधनाद्विरुद्धः ।
तदिष्टासंहतपारार्थ्यविपर्ययसाधनादिति । असंहते विषये पारार्थ्यम-
संहतपारार्थ्यम् । तस्य सांख्यस्य वादिन इष्टमसंहतपारार्थ्यं तदिष्टासंहतपारार्थ्यं
तस्य विपर्ययः । संहतपारार्थ्यं नाम तस्य साधनाद्विरुद्धः । आत्मास्तीति

८० न्यायबिन्दुः
ब्रुवाणः सांख्यः । कुत एतदिति पर्य्यनुयुक्तो बौद्धेनेदमात्मनः सिद्धये प्रमाण-
माह । तस्मादसंहतस्यात्मन उपकारकत्वं साध्यं चक्षुरादीनाम् । अयं तु
हेतुविपर्ययव्याप्तः । यस्माद्यो यस्योपकारकः स तस्य जनकः । जन्यमानश्च
युगपत्क्रमेण वा भवति संहतः । तस्मात्परार्थाश्चक्षुरादय इति संहतपरार्था
इति सिद्धम् ।
स इह कस्मान्नोक्तः ।
अयं च विरुद्ध आचार्यदिङ्नागेनोक्तः । स कस्माद्वार्तिककारेण सता
त्वया नोक्तः ।
इतर आह—
अनयोरेवान्तर्भावात् ।
अनयोरेव साध्यविपर्ययसाधनयोरन्तर्भावात् ।
ननु चोक्तविपर्ययं न साधयति तत्कथमुक्तविपर्ययसाधनयोरेवान्तर्भाव
इत्याह—
न ह्ययमाभ्यां साध्यविपर्ययसाधनत्वेन भिद्यते ।
नह्ययमिति । हीति यस्मादर्थे । यस्मादयमिष्टविघातकृदाभ्यां हेतुभ्यां
साध्यविपर्ययसाधनत्वेन न भिद्यते । यथा तौ साध्यविपर्ययसाधनौ तथा-
यमप्युक्तविपर्ययं तु साधयतु वा मा वा किमुक्तविपर्ययसाधनेन । तस्मा-
दनयोरेवान्तर्भावः ।
ननु चोक्तमेव साध्ये तत्कथं साध्यविपर्ययसाधनत्वेनाभेद इत्याह-
न हीष्टोक्तयोः साध्यत्वेन कश्चिद्विशेषः इति द्वयो
रूपयोरेकस्यासिद्धावपरस्य च संदेहेऽनैकान्तिकः ।
नहीति । यस्मादिष्टोक्तयोः परस्परं १स्य साध्यत्वेन न कश्चिद्विशेषे
भेद इति । तस्मादनयोरेवान्तर्भावः इत्युपसंहारः । प्रतिवादिनो हि यज्जि-
ज्ञासितं तत्प्रकरणापन्नम् । यच्च प्रकरणापन्नं तत्साधनेच्छया विषयीकृतम् ।
साध्यमिष्टमुक्तमनुक्तं वा ।
१. परस्परस्य, क० परस्परस्मात् ।

तृतीयपरिच्छेदः ८१
ननूक्तमात्रमेव साध्यं तेनाविशेष इति । द्वयो रूपयोरसिद्धौ विरुद्ध
उक्तः । अनयोर्द्वयोर्मध्य एकस्यासिद्धावपरस्य च संदेहेऽनैकान्तिकः । कीदृ-
शोऽसावित्याह—
यथा वीतरागः कश्चित्सर्वज्ञो वा वक्तृत्वादिति ।
व्यतिरेकोऽत्रासिद्धः । संदिग्धोऽन्वयः ।
यथेति । विगतो रागो यस्य स वीतराग इत्येकं साध्यम् ।
सर्वज्ञो वेति द्वितीयम् । वक्तृत्वादिति हेतुः । व्यतिरेकोऽत्रासिद्धः
इति स्वात्मन्येव सरागे चासर्वज्ञे च विपक्षे वक्तृत्वं दृष्टम् । अतोऽसिद्धो
व्यतिरेकः ।
संदिग्धोऽन्वयः कुत इत्याह—
सर्वज्ञवीतरागयोर्विप्रकर्षाद्वचनादेस्तत्र सत्त्वमसत्त्वं
वा संदिग्धमनयोरेव द्वयो रूपयोः संदेहेऽनैकान्तिकः ।
सपक्षभूतयोः सर्वज्ञवीतरागयोर्विप्रकर्षादित्यतीन्द्रियत्वाद्वचनादेरिन्द्रि-
यगम्यस्यापि । तत्रातीन्द्रिययोः सर्वज्ञत्ववीतरागयोः सत्त्वमसत्त्वं वा संदि-
ग्धम् । ततश्च न ज्ञायते किं वक्तृत्वात्सर्वज्ञ उत नेत्यनैकान्तिक इति ।
संप्रति द्वयोरेव संदेहेऽनैकान्तिकं वक्तुमाह । अनयोरेवान्वयव्यतिरे-
करूपयोः संदेहात्संशयहेतुः ।
उदाहरणम्—
सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वादिति ।
सहात्मना वर्तते सात्मकमिति साध्यम् । शरीरमिति धर्मी ।
जीवद्ग्रहणं धर्मिविशेषणम् । मृते ह्यात्मानं नेच्छति । प्राणा आश्वासादय
आदिर्यस्योन्मेषादेः प्राणिधर्मस्य स प्राणादिः । स यस्यास्ति तत्प्राणा-
दिमज्जीवच्छरीरम् । तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मादित्येष हेतुः । अयम-
साधारणः संशयहेतुरुपपादयितव्यः । पक्षधर्मस्य च द्वाभ्यां कारणाभ्यां
संशयहेतुत्वम् । संशयविषयौ यावाकारौ ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः संगृहात् ।
तयोश्च व्यापकयोराकारयोरेकत्रापि वृत्त्यनिश्चयाद्यकाभ्यां ह्याकाराभ्यां सर्वं
वस्तु न संगृह्यते । तयोराकारयोर्न संशयः । प्रकारान्तरसम्भवे हि पक्ष-
११ न्या०

८२ न्यायबिन्दुः
धर्मो धर्मिणमवियुक्तं द्वयोरेकेन धर्मेण दर्शयितुं न शक्नुयादतो न संश-
यहेतुः स्यात् । द्वयोर्धर्मयोरनियतं भावं दर्शयन्संशयहेतुर्द्वयोस्त्वनियतमपि
भावं दर्शयितुमशक्तोऽप्रतिपत्तिहेतुर्नियतं भावं दर्शयन्हेतुर्विरुद्धो वा स्यात्त-
स्माद्येकाभ्यां सर्वं वस्तु संगृह्यते तयोः संशयहेतुर्यदि तयोरेकत्रापि सद्भाव-
निश्चयो न स्यात् । सद्भावनिश्चये तु यद्येकत्र नियतसत्तानिश्चयो विरुद्धो
हेतुर्वा स्यात् । अनियतसत्तानिश्चये तु साधारणानैकान्तिकः । संदिग्ध-
विपक्षाव्यावृत्तिकः संदिग्धान्वयोऽसिद्धव्यतिरेको वा स्यात् । एकत्रापि तु
वृत्त्यनिश्चयादसाधारणानैकान्तिको भवति ।
ततोऽसाधारणानैकान्तिकस्यानैकान्तिकत्वे हेतुद्वयं दर्शयितुमाह—
न हि सात्मकनिरात्मकाभ्यामन्यो राशिरस्ति । यत्र
प्राणादिर्वर्तते ।
न हीति । सहात्मना वर्तते सात्मकः । निष्क्रान्त आत्मा यस्मात्स
निरात्मकः । ताभ्यां यस्मान्नान्यो राशिरस्ति । किंभूतो यत्रायं वस्तुधर्मः
प्राणादिर्वर्तते । तस्मादयं तयोर्भवति संशयहेतुः ।
कस्मादन्यराश्यभाव इत्याह—
आत्मनो वृत्तिव्यवच्छेदाभ्यां सर्वसंग्रहात् ।
आत्मनो वृत्तिः सद्भावो व्यवच्छेदोऽभावस्ताभ्यां सर्वस्य वस्तुनः
संग्रहात्क्रोडीकरणात् । यत्र ह्यात्मास्ति तत्सात्मकम् । तदन्यन्निरात्मकम् ।
ततो नान्यो राशिरस्ति संशयहेतुत्वकारणम् ।
प्रकाराभ्यां सर्वसंग्रहं प्रतिपाद्य द्वितीयमाह—
नाप्यनयोरेकत्र वृत्तिनिश्चयः ।
नाप्यनयोः सात्मकानात्मकयोर्मध्ये एकत्र सात्मकेऽनात्मके वा वृत्तेः
सद्भावस्य निश्चयोऽस्ति । द्वावपि राशी त्यक्त्वा न वर्तते प्राणादिर्वस्तु-
धर्मत्वात् । ततश्चानयोरेव वर्तत इत्येतावदेव ज्ञातम् । विशेषे तु वृत्ति-
निश्चयो नास्तीत्ययमर्थः ।
१ यकाभ्यां, क० याभ्यां । २ साधारणानैकान्तिकः, क० साधारणनैकान्तिक० ।
३ व्यावृत्तिकः, क० व्यावृत्तिकः २।