न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयपरिच्छेदः ६५
स्ववचनं प्रतिज्ञार्थस्यात्मीयो वाचकः शब्दस्तेन निराकृतः । प्रति-
ज्ञार्थो न साध्यः । यथा नानुमानं प्रमाणम् । अत्रानुमानस्य प्रामाण्य-
निषेधः प्रतिज्ञार्थः । स नानुमानं प्रमाणमित्यनेन स्ववाचकेन वाक्येन
बाध्यते । वाक्यं ह्येतत्प्रयुज्यमानं वक्तुः शाब्दस्य प्रत्ययस्य सदर्थत्वमिष्टं
सूचयति । तथाहि । मद्वाक्याद्योऽर्थसंप्रत्ययस्त्वोत्पद्यते सोऽसत्यार्थ इति
दर्शयन्वाक्यमेव नोच्चारयेद्वक्ता । वचनाथेश्चेदसत्यः परेण ज्ञातव्यो वच-
नमपार्थकम् । योऽपि हि सर्वं मिथ्या ब्रवीमीति¹ वक्ति सोऽप्यस्य वाक्यस्य
सत्यार्थत्वमादर्शयन्नेव वाक्यमुच्चारयति । ²तद्येतद्वाक्यं सत्यार्थमाद-
र्शितम् । एवं वाक्यान्तराण्यात्मीयान्यसत्यार्थानि³ दर्शितानि भवन्ति—
एतदेव तु यद्यसत्यार्थमन्यान्यसत्यार्थानि न दर्शि-
तानि भवन्ति ।
ततश्च न किंचिदुच्चारणस्य फलमिति नोच्चारयेत् । तस्माद्वाक्यप्रभवं
वाक्यार्थालम्बनं विज्ञानं सत्यार्थं दर्शयन्नेव वक्ता वाक्यमुच्चारयति । तथा⁴
च सति बाह्यवस्तुनान्तरीय कं शब्दं दर्शयता शब्दजं विज्ञानं सत्यार्थं दर्श-
यितव्यम् । ततो बाह्यार्थकार्याच्छब्दादुत्पन्नं विज्ञानं सत्यार्थमादर्शयता⁵
कार्यलिङ्गजमनुमानं प्रमाणं शाब्दं दर्शितं भवति । तस्मान्नानुमानं प्रमा-
णमिति ब्रुवता शाब्दस्य⁶ प्रत्ययस्यासन्ग्राह्यो⁷ उक्तोऽसदर्थत्वमेव ह्यप्रामाण्यमु-
च्यते । नान्यत् । शब्दोच्चारणसामर्थ्याच्चार्थाविनाभावी स्वशब्दो दर्शितः ।
तथा च सन्नर्थो दर्शितः । ततः कल्पितादर्थकार्याच्छब्दाच्छाब्द⁸प्रत्ययार्थ-
स्यानुमितं सत्त्वं प्रतिज्ञायमानमसत्त्वं प्रतिबध्नाति । तदेवं स्ववचनानु-
मितेन सत्त्वेनासत्त्वं वाच्यमानं स्ववचनेन बाधितमुक्तमित्ययमत्रार्थः ।
अन्ये त्वाहुः । अभिप्रायकार्याच्छब्दाज्जातं ज्ञानमभिप्रायलम्बनं
सदर्थमिच्छतः शब्दप्रयोगः । तेनाप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं बाध्यत इति । तद्-
युक्तम् । यत इह प्रतीतेः स्वभावहेतुत्वं स्ववचनस्य च कार्यहेतुत्वं कल्पि-
१ ब्रवीमीति वक्ति, ख० ब्रवीति वक्ति । २ ‘तद्येतद्’ इति पाठः क० पुस्तक
एव विद्यते । अन्यत्र सर्वत्र तु ‘यद्येतद्’ इति पाठः एव । ३ क० असत्यानि ।
४ तथा, क० यथा । ५ आदर्शयता, क० आदर्शायिता । ६ शाब्दस्य, ख० शब्दस्य ।
७ ख० असन्तर्थो ग्राह्य, क० असन् ग्राह्य । ८ शाब्दप्रत्ययार्थस्य, क० शब्दप्रत्ययार्थस्य ।
९ न्या०