न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तमिष्टम् । न वास्तवम् । अभिप्रायकार्यत्वं च वास्तवमेव शब्दस्य । तत-
स्तदिह न गृह्यते । किं च यथानुमानमनिच्छन्नन्वयव्यभिचारित्वं धूमस्य
न प्रत्येति । तथा शब्दस्याप्यभिप्रायव्यभिचारित्वं न प्रत्येष्यति । बाह्य-
वस्तुप्रत्यायनाय च शब्दः प्रयुज्यते । तन्न शब्दस्याभिप्रायाविनाभावित्वा-
भ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः । १ अपि च न स्वाभिप्रायनिवेदनाय शब्द२
उच्चार्यते । अपि तु बाह्यवस्तुसत्त्वप्रतिपादनाय । तस्माद्बाह्यवस्तुविनाभा-
वित्वाभ्युपगमपूर्वकः शब्दप्रयोगः । ततः पूर्वकमेव व्याख्यानमनवद्यम्—
इति चत्वारः पक्षाभासा निराकृता भवन्ति ।
एवं च३ सत्यनिराकृतग्रहणेनानन्तरोक्ताश्चत्वारः पक्षवदाभासन्त इति
पक्षाभासा निरस्ता भवन्ति ।
संप्रति पक्षलक्षणपदानि येषां व्यवच्छेदकानि तेषां व्यवच्छेदेन
यादृशः पक्षार्थो लभ्यते तं दर्शयितुं व्यवच्छेद्यान्संक्षिप्य दर्शयति ।
सिद्धस्यासिद्धस्यापि साधनत्वेनाभिमतस्य स्वयं
वादिना तदा साधयितुमनिष्टस्योक्तमात्रस्य निराकृतस्य
च विपर्ययेण साध्यस्तेनैव स्वरूपेणाभिमतो वादिन
इष्टोऽनिराकृतः पक्ष इति पक्षलक्षणम४नवद्यं दर्शितं
भवति ।
एवमित्यनन्तरोक्त५क्रमेण सिद्धस्य विपर्ययेण विपरीतत्वेन हेतुना
साध्यो द्रष्टव्यः । यस्मादर्थात्सिद्धोऽर्थो विपरीतस् स साध्य इत्यर्थः ।
सिद्धश्च विपरीतोऽसिद्धस्य । तस्मादसिद्धः साध्यः । असिद्धोऽपि न
सर्वोऽपि तु साधनत्वेनोक्तस्यासिद्धस्यापि विपर्ययेण स्वयं वादिना साध-
यितुमनिष्टस्यासिद्धस्य विपर्ययेण । तथोक्तमात्रस्यासिद्धस्यापि विपर्ययेण
१ ख० पुस्तके 'अपि च' इत्यसमादारभ्य 'शब्दप्रयोगः' इत्येतावत्पर्यन्तं द्वे पंक्ती
परित्यक्ते । संभवतः लेखकस्य दृष्टिः प्रथमं 'शब्दप्रयोगः' इति पदं दृष्ट्वा भ्रमेण द्वितीयस्य
'शब्दप्रयोगः' इत्यस्योपरि पतिता । २ शब्दः, क० टब्दः । ३ 'च' इति पाठः ख० पुस्तक
एव विद्यते । ४ मुद्रितपुस्तकस्य 'अवद्यं' इति पाठोऽस्माकं सम्मतावशुद्धोऽस्ति ।
५ अनन्तरोक्तक्रमेण, ख० अनन्तरोक्तेन क्रमेण ।