महाभारत (खंड ६) - अनुशासन, आश्वमेधिक, आश्रमवासिक, मौसल, महाप्रस्थानिक, स्वर्गारोहण व हरिवंश पर्व
Mahabharata (Vol 6) - Anushasana to Harivamsa Parva
महर्षि कृष्णद्वैपायन वेदव्यास द्वारा
—बलका संचार करनेवाले, २५५ महीचारी—सारी पृथ्वीपर विचरनेवाले, २५६ स्रुतः—सर्वत्र पहुँचे हुए ।। ६० ।।
सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रहः ।
व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित् ॥ ६१ ॥
२५७ सर्वतूर्यनिनादी—सब प्रकारके बाजे बजानेवाले, २५८ सर्वातोद्यपरिग्रहः—सम्पूर्ण वाद्योंका संग्रह करनेवाले, २५९ व्यालरूपः—शेषनागस्वरूप, २६० गुहावासी—सबकी हृदयगुफामें निवास करनेवाले, २६१ गुहः—कार्तिकेयस्वरूप, २६२ माली—मालाधारी, २६३ तरङ्गवित्—क्षुधा-पिपासा आदि छहों ऊर्मियोंके ज्ञाता साक्षी ।। ६१ ।।
त्रिदशस्त्रिकालधृक् कर्मसर्वबन्धविमोचनः ।
बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः ॥ ६२ ॥
२६४ त्रिदशः—प्राणियोंकी तीन दशाओं—जन्म, स्थिति और विनाशके हेतुभूत, २६५ त्रिकालधृक्—भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों कालोंको धारण करनेवाले, २६६ कर्मसर्वबन्धविमोचनः—कर्मोंके समस्त बन्धनोंको काटनेवाले, २६७ असुरेन्द्राणां बन्धनः—बलि आदि असुरपतियोंको बाँध लेनेवाले, २६८ युधिशत्रुविनाशनः—युद्धमें शत्रुओंका विनाश करनेवाले ।। ६२ ।।
सांख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः ।
प्रस्कन्दनो विभागज्ञोऽतुल्यो यज्ञविभागवित् ॥ ६३ ॥
२६९ सांख्यप्रसादः—आत्मा और अनात्माके विवेकरूप सांख्यज्ञानसे प्रसन्न होनेवाले, २७० दुर्वासाः—अत्रि और अनसूयाके पुत्र रुद्रावतार दुर्वासा मुनि, २७१ सर्वसाधुनिषेवितः—समस्त साधुपुरुषोंद्वारा सेवित, २७२ प्रस्कन्दनः—ब्रह्मादिको भी स्थानभ्रष्ट करनेवाले, २७३ विभागज्ञः—प्राणियोंके कर्म और फलोंके विभागको यथोचितरूपसे जाननेवाले, २७४ अतुल्यः—तुलनारहित, २७५ यज्ञविभागवित्—यज्ञसम्बन्धी हविष्यके विभिन्न भागोंका ज्ञान रखनेवाले ।। ६३ ।।
सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः ।
हैमो हेमकरोऽयज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः ॥ ६४ ॥
२७६ सर्ववासः—सर्वत्र निवास करनेवाले, २७७ सर्वचारी—सर्वत्र विचरनेवाले, २७८ दुर्वासाः—अनन्त और अपार होनेके कारण जिनको वस्त्रसे आच्छादित करना दुर्लभ है, २७९ वासवः—इन्द्रस्वरूप, २८० अमरः—अविनाशी, २८१ हैमः—हिमसमूह—हिमालयस्वरूप, २८२ हेमकरः—सुवर्णके उत्पादक, २८३ अयज्ञः—कर्मरहित, २८४ सर्वधारी—सबको धारण करनेवाले, २८५ धरोत्तमः—धारण करनेवालोंमें सबसे उत्तम—अखिल ब्रह्माण्डको धारण करनेवाले ।। ६४ ।।
लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः ।
संग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः ॥ ६५ ॥
२८६ लोहिताक्षः—रक्तनेत्र, २८७ महाक्षः—बड़े नेत्रवाले, २८८ विजयाक्षः—विजयशील रथवाले, २८९ विशारदः—विद्वान्, २९० संग्रहः—संग्रह करनेवाले, २९१ निग्रहः—उद्दण्डोंको दण्ड देनेवाले, २९२ कर्ता—सबके उत्पादक, २९३ सर्पचीर-निवासनः—सर्पमय चीर धारण करनेवाले ।। ६५ ।।
मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः ।
सर्वकालप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृक् ।। ६६ ।।
सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः ।
आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः ।। ६७ ।।
२९४ मुख्यः—सर्वश्रेष्ठ, २९५ अमुख्यः—जिससे बढ़कर मुख्य दूसरा कोई न हो वह, २९६ देहः—देहस्वरूप, २९७ काहलिः—काहल नामक वाद्यविशेषको बजानेवाले, २९८ सर्वकामदः—सम्पूर्ण कामनाओंके दाता, २९९ सर्वकालप्रसादः—सर्वदा कृपा करनेवाले, ३०० सुबलः—उत्तम बलसे सम्पन्न, ३०१ बलरूपधृक्—बल और रूपके आधार, ३०२ सर्वकामवरः—सम्पूर्ण कमनीय पदार्थोंमें श्रेष्ठ—मोक्षस्वरूप, ३०३ सर्वदः—सब कुछ देनेवाले, ३०४ सर्वतोमुखः—सब ओर मुखवाले, ३०५ आकाशनिर्विरूपः—आकाशकी भाँति जिनसे नाना प्रकारके रूप प्रकट होते हैं वे, ३०६ निपाती—पापियोंको नरकमें गिरानेवाले, ३०७ अवशः—जिनके ऊपर किसीका वश नहीं चलता वे, ३०८ खगः—आकाशगामी ।। ६६-६७ ।।
रौद्ररूपोंऽशुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी ।
वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ।। ६८ ।।
३०९ रौद्ररूपः—भयंकर रूपधारी, ३१० अंशुः—किरणस्वरूप, ३११ आदित्यः—अदितिपुत्र, ३१२ बहुरश्मिः—असंख्य किरणोंवाले, सूर्यरूप, ३१३ सुवर्चसी—उत्तम तेजसे सम्पन्न, ३१४ वसुवेगः—वायुके समान वेगवाले, ३१५ महावेगः—वायुसे भी अधिक वेगशाली, ३१६ मनोवेगः—मनके समान वेगवाले, ३१७ निशाचरः—रात्रिमें विचरनेवाले ।। ६८ ।।
सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः ।
मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः ।। ६९ ।।
३१८ सर्ववासी—सम्पूर्ण प्राणियोंमें आत्मरूपसे निवास करनेवाले, ३१९ श्रियावासी—लक्ष्मीके साथ निवास करनेवाले विष्णुरूप, ३२० उपदेशकरः—जिज्ञासुओंको तत्त्वका और काशीमें मरे हुए जीवोंको तारकमन्त्रका उपदेश करनेवाले, ३२१ अकरः—कर्तृत्वके अभिमानसे रहित, ३२२ मुनिः—मननशील, ३२३ आत्मनिरालोकः—देह आदिकी उपाधिसे अलग होकर आलोचना करनेवाले, ३२४ सम्भग्नः—सम्यक् रूपसे सेवित, ३२५ सहस्रदः—हजारोंका दान करनेवाले ।। ६९ ।।
पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशाम्पतिः ।
उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः ॥ ७० ॥
३२६ पक्षी—गरुड़रूपधारी, ३२७ पक्षरूपः—शुक्लपक्षस्वरूप, ३२८ अतिदीप्तः—अत्यन्त तेजस्वी, ३२९ विशाम्पतिः—प्रजाओंके स्वामी, ३३० उन्मादः—प्रेममें उन्मत्त, ३३१ मदनः—कामदेवरूप, ३३२ कामः—कमनीय विषय, ३३३ अश्वत्थः—संसार-वृक्षरूप, ३३४ अर्थकरः—धन आदि देनेवाले, ३३५ यशः—यशस्वरूप ॥ ७० ॥
वामदेवश्च वामश्च प्राग् दक्षिणश्च वामनः ।
सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः ॥ ७१ ॥
३३६ वामदेवः—वामदेव ऋषिस्वरूप, ३३७ वामः—पापियोंके प्रतिकूल, ३३८ प्राक्—सबके आदि, ३३९ दक्षिणः—कुशल, ३४० वामनः—बलिको बाँधनेवाले वामन रूपधारी, ३४१ सिद्धयोगी—सनत्कुमार आदि सिद्ध महात्मा, ३४२ महर्षिः—वसिष्ठ आदि, ३४३ सिद्धार्थः—आप्तकाम, ३४४ सिद्धसाधकः—सिद्ध और साधकरूप ॥ ७१ ॥
भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः ।
महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः ॥ ७२ ॥
३४५ भिक्षुः—संन्यासी, ३४६ भिक्षुरूपः—श्रीराम-कृष्ण आदिकी बालछविका दर्शन करनेके लिये भिक्षुरूप धारण करनेवाले, ३४७ विपणः—व्यवहारसे अतीत, ३४८ मृदुः—कोमल स्वभाववाले, ३४९ अव्ययः—अविनाशी, ३५० महासेनः—देव-सेनापति कार्तिकेयरूप, ३५१ विशाखः—कार्तिकेयके सहायक, ३५२ षष्टिभागः—प्रभव आदि साठ भागोंमें विभक्त संवत्सररूप, ३५३ गवाम्पतिः—इन्द्रियोंके स्वामी ॥ ७२ ॥
वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च ।
वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः ॥ ७३ ॥
३५४ वज्रहस्तः—हाथमें वज्र धारण करनेवाले इन्द्ररूप, ३५५ विष्कम्भी—विस्तारयुक्त, ३५६ चमूस्तम्भनः—दैत्यसेनाको स्तब्ध करनेवाले, ३५७ वृत्तावृत्तकरः—युद्धमें रथके द्वारा मण्डल बनाना वृत्त कहलाता है और शत्रुसेनाको विदीर्ण करके अक्षत शरीरसे लौट आना आवृत्त कहलाता है। इन दोनोंको कुशलतापूर्वक करनेवाले, ३५८ तालः—संसारसागरके तल प्रदेश—आधार-स्थान अर्थात् शुद्ध ब्रह्मको जाननेवाले, ३५९ मधुः—वसन्त ऋतुरूप, ३६० मधुकलोचनः—मधुके समान पिंगल नेत्रवाले ॥ ७३ ॥
वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः ।
ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित् ॥ ७४ ॥
३६१ वाचस्पत्यः—पुरोहितका काम करनेवाले, ३६२ वाजसनः—शुक्ल यजुर्वेदकी माध्यन्दिनी शाखाके प्रवर्तक, ३६३ नित्यमाश्रमपूजितः—सदा आश्रमोंद्वारा पूजित होनेवाले, ३६४ ब्रह्मचारी—ब्रह्मनिष्ठ, ३६५ लोकचारी—सम्पूर्ण लोकोंमें विचरनेवाले, ३६६ सर्वचारी—सर्वत्र गमन करनेवाले, ३६७ विचारवित्—विचारोंके ज्ञाता ॥ ७४ ॥
ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकवान् ।
निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः ॥ ७५ ॥
३६८ ईशानः—नियन्ता, ३६९ ईश्वरः—सबके शासक, ३७० कालः—कालस्वरूप, ३७१ निशाचारी—प्रलयकालकी रातमें विचरनेवाले, ३७२ पिनाकवान्—पिनाक नामक धनुष धारण करनेवाले, ३७३ निमित्तस्थः—अन्तर्यामी, ३७४ निमित्तम्—निमित्त कारणरूप, ३७५ नन्दिः—ज्ञानसम्पत्तिरूप, ३७६ नन्दिकरः—ज्ञानरूपसम्पत्ति देनेवाले, ३७७ हरिः—विष्णुस्वरूप ॥
नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्द्धनः ।
भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः ॥ ७६ ॥
३७८ नन्दीश्वरः—नन्दी नामक पार्षदके स्वामी, ३७९ नन्दी—नन्दी नामक गणरूप, ३८० नन्दनः—परम आनन्द प्रदान करनेवाले, ३८१ नन्दिवर्द्धनः—समृद्धि बढ़ानेवाले, ३८२ भगहारी—ऐश्वर्यका अपहरण करनेवाले, ३८३ निहन्ता—मृत्युरूपसे सबको मारनेवाले, ३८४ कालः—चौंसठ कलाओंके निवासस्थान, ३८५ ब्रह्मा—लोकस्रष्टा ब्रह्मा, ३८६ पितामहः—प्रजापतिके भी पिता ॥ ७६ ॥
चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च ।
लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः ॥ ७७ ॥
३८७ चतुर्मुखः—चार मुखवाले, ३८८ महालिङ्गः—महालिङ्गस्वरूप, ३८९ चारुलिङ्गः—रमणीय वेषधारी, ३९० लिङ्गाध्यक्षः—प्रत्यक्ष आदि प्रमाणोंके अध्यक्ष, ३९१ सुराध्यक्षः—देवताओंके अधिपति, ३९२ योगाध्यक्षः—योगके अध्यक्ष, ३९३ युगावहः—चारों युगोंके निर्वाहक ॥ ७७ ॥
बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः ।
इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः ॥ ७८ ॥
३९४ बीजाध्यक्षः—कारणोंके अध्यक्ष, ३९५ बीजकर्ता—कारणोंके उत्पादक, ३९६ अध्यात्मानुगतः—अध्यात्मशास्त्रका अनुसरण करनेवाले, ३९७ बलः—बलवान्, ३९८ इतिहासः—महाभारत आदि इतिहासरूप, ३९९ सकल्पः—कल्प—यज्ञोंके प्रयोग और विधिके विचारके साथ मीमांसा और न्यायका समूह, ४०० गौतमः—तर्कशास्त्रके प्रणेता मुनिस्वरूप, ४०१ निशाकरः—चन्द्रमारूप ॥ ७८ ॥
दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः ।
लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः ॥ ७९ ॥
४०२ दम्भः—शत्रुओंका दमन करनेवाले, ४०३ अदम्भः—दम्भरहित, ४०४ वैदम्भः—दम्भरहित पुरुषोंके आत्मीय, ४०५ वश्यः—भक्तपराधीन, ४०६ वशकरः—दूसरोंको वशमें करनेकी शक्ति रखनेवाले, ४०७ कलिः—कलि नामक युग, ४०८ लोककर्ता—जगत्की सृष्टि करनेवाले, ४०९ पशुपतिः—पशुओं—जीवोंके स्वामी, ४१० महाकर्ता—
पञ्च महाभूतादि सृष्टिकी रचना करनेवाले, ४११ अनौषधः—अन्न आदि ओषधियोंके सेवनसे रहित ॥ ७९ ॥
अक्षरं परमं ब्रह्म बलवच्छक्र एव च ।
नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः ॥ ८० ॥
४१२ अक्षरम्—अविनाशी ब्रह्म, ४१३ परमं ब्रह्म—सर्वोत्कृष्ट परमात्मा, ४१४ बलवत्—शक्तिशाली, ४१५ शक्रः—इन्द्र, ४१६ नीतिः—न्यायस्वरूप, ४१७ अनीतिः—साम, दाम, दण्ड, भेदसे रहित, ४१८ शुद्धात्मा—शुद्धस्वरूप, ४१९ शुद्धः—परम पवित्र, ४२० मान्यः—सम्मानके योग्य, ४२१ गतागतः—गमनागमनशील संसारस्वरूप ॥ ८० ॥
बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वमित्रजित् ।
वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान् समरमर्दनः ॥ ८१ ॥
४२२ बहुप्रसादः—भक्तोंपर अधिक कृपा करनेवाले, ४२३ सुस्वप्नः—सुन्दर स्वप्नवाले, ४२४ दर्पणः—दर्पणके समान स्वच्छ, ४२५ अमित्रजित्—बाहर-भीतरके शत्रुओंको जीतनेवाले, ४२६ वेदकारः—वेदोंका कर्ता, ४२७ मन्त्रकारः—मन्त्रोंका आविष्कार करनेवाले, ४२८ विद्वान्—सर्वज्ञ, ४२९ समरमर्दनः—समरांगणमें शत्रुओंका संहार करनेवाले ॥ ८१ ॥
महामेघनिवासी च महाघोरो वशी करः ।
अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः ॥ ८२ ॥
४३० महामेघनिवासी—प्रलयकालिक महामेघोंमें निवास करनेवाले, ४३१ महाघोरः—प्रलय करनेवाले, ४३२ वशी—सबको वशमें रखनेवाले, ४३३ करः—संहारकारी, ४३४ अग्निज्वालः—अग्निकी ज्वालाके समान तेजवाले, ४३५ महाज्वालः—अग्निसे भी महान् तेजवाले, ४३६ अतिधूम्रः—कालाग्निरूपसे सबके दाहकालमें अत्यन्त धूम्र वर्णवाले, ४३७ हुतः—आहुति पाकर प्रसन्न होनेवाले अग्निरूप, ४३८ हविः—घी-दूध आदि हवनीय पदार्थरूप ॥ ८२ ॥
वृषणः शङ्करो नित्यं वर्चस्वी धूमकेतनः ।
नीलस्तथाङ्ग्लुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः ॥ ८३ ॥
४३९ वृषणः—कर्मफलकी वर्षा करनेवाले धर्मस्वरूप, ४४० शङ्करः—कल्याणकारी, ४४१ नित्यं वर्चस्वी—सदा तेजसे जगमगाते रहनेवाले, ४४२ धूमकेतनः—अग्निस্বরূপ, ४४३ नीलः—श्यामवर्ण श्रीहरि, ४४४ अङ्ग्लुब्धः—अपने श्रीअङ्गके सौन्दर्यपर स्वयं ही लुभाये रहनेवाले, ४४५ शोभनः—शोभाशाली, ४४६ निरवग्रहः—प्रतिबन्धरहित ॥ ८३ ॥
स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः ।
उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भपरायणः ॥ ८४ ॥
४४७ स्वस्तिदः—कल्याणदायक, ४४८ स्वस्तिभावः—कल्याणमयी सत्ता, ४४९ भागी—यज्ञमें भाग लेनेवाले, ४५० भागकरः—यज्ञके हविष्यका विभाजन करनेवाले, ४५१ लघुः—शीघ्रकारी, ४५२ उत्सङ्गः—संगरहित, ४५३ महाङ्गः—महान् अंगवाले, ४५४ महागर्भपरायणः—हिरण्यगर्भके परम आश्रय ।। ८४ ।।
कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम् ।
महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ।। ८५ ।।
४५५ कृष्णवर्णः—श्यामवर्ण विष्णुस्वरूप, ४५६ सुवर्णः—उत्तम वर्णवाले, ४५७ सर्वदेहिनाम् इन्द्रियम्—समस्त देहधारियोंके इन्द्रियसमुदायरूप, ४५८ महापादः—लंबे पैरोंवाले त्रिविक्रमस्वरूप, ४५९ महाहस्तः—लंबे हाथवाले, ४६० महाकायः—विश्वरूप, ४६१ महायशाः—महान् सुयशवाले ।। ८५ ।।
महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो निशालयः ।
महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः ।। ८६ ।।
४६२ महामूर्धा—महान् मस्तकवाले, ४६३ महामात्रः—विशाल नापवाले, ४६४ महानेत्रः—विशाल नेत्रोंवाले, ४६५ निशालयः—निशा अर्थात् अविद्याके लयस्थान, ४६६ महान्तकः—मृत्युकी भी मृत्यु, ४६७ महाकर्णः—बड़े-बड़े कानवाले, ४६८ महोष्ठः—लंबे ओठवाले, ४६९ महाहनुः—पुष्ट एवं बड़ी ठोड़ीवाले ।। ८६ ।।
महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक् ।
महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः ।। ८७ ।।
४७० महानासः—बड़ी नासिकावाले, ४७१ महाकम्बुः—बड़े कण्ठवाले, ४७२ महाग्रीवः—विशाल ग्रीवासे युक्त, ४७३ श्मशानभाक्—श्मशान भूमिमें क्रीडा करनेवाले ४७४ महावक्षाः—विशाल वक्षःस्थलवाले, ४७५ महोरस्कः—चौड़ी छातीवाले, ४७६ अन्तरात्मा—सबके अन्तरात्मा, ४७७ मृगालयः—मृग-शिशुको अपनी गोदमें लिये रहनेवाले ।। ८७ ।।
लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः ।
महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ।। ८८ ।।
४७८ लम्बनः—अनेक ब्रह्माण्डोंके आश्रय, ४७९ लम्बितोष्ठः—प्रलयकालमें सम्पूर्ण विश्वको अपना ग्रास बनानेके लिये ओठोंको फैलाये रखनेवाले, ४८० महामायः—महामायावी, ४८१ पयोनिधिः—क्षीरसागररूप, ४८२ महादन्तः—बड़े-बड़े दाँतवाले, ४८३ महादंष्ट्रः—बड़ी-बड़ी दाढ़वाले, ४८४ महाजिह्वः—विशाल जिह्वावाले, ४८५ महामुखः—बहुत बड़े मुखवाले ।। ८८ ।।
महानखो महारोमा महाकोशो महाजटः ।
प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः ।। ८९ ।।
४८६ महानखः—बड़े-बड़े नखवाले नृसिंह, ४८७ महारोमा—विशाल रोमवाले वराहरूप, ४८८ महाकोशः—बहुत बड़े पेटवाले, ४८९ महाजटः—बड़ी-बड़ी जटावाले, ४९० प्रसन्नः—आनन्दमग्न, ४९१ प्रसादः—प्रसन्नताकी मूर्ति, ४९२ प्रत्ययः—ज्ञानस्वरूप, ४९३ गिरिसाधनः—पर्वतको युद्धका साधन बनानेवाले ॥ ८९ ॥
स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः ।
वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः ॥ ९० ॥
४९४ स्नेहनः—प्रजाओंके प्रति पिताकी भाँति स्नेह रखनेवाले, ४९५ अस्नेहनः—आसक्तिसे रहित, ४९६ अजितः—किसीसे पराजित न होनेवाले, ४९७ महामुनिः—अत्यन्त मननशील, ४९८ वृक्षाकारः—संसारवृक्षस्वरूप, ४९९ वृक्षकेतुः—वृक्षके समान ऊँची ध्वजावाले, ५०० अनलः—अग्निस्वरूप, ५०१ वायुवाहनः—वायुका वाहनके रूपमें उपयोग करनेवाले ॥ ९० ॥
गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च ।
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः ॥ ९१ ॥
५०२ गण्डली—पहाड़ोंकी गुफाओंमें छिपकर रहनेवाले, ५०३ मेरुधामा—मेरु-पर्वतको अपना निवासस्थान बनानेवाले, ५०४ देवाधिपतिः—देवताओंके स्वामी, ५०५ अथर्वशीर्षः—अथर्ववेद जिनका मस्तक है वे, ५०६ सामास्यः—सामवेद जिनका मुख है वे, ५०७ ऋक्सहस्रामितेक्षणः—सहस्रों ऋचाएँ जिनके नेत्र हैं ॥ ९१ ॥
यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा ।
अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः ॥ ९२ ॥
५०८ यजुःपादभुजः—यजुर्वेद जिनके हाथ-पैर हैं, ५०९ गुह्यः—गोपनीयस्वरूप, ५१० प्रकाशः—भक्तोंपर कृपा करके स्वयं ही उनके समक्ष अपनेको प्रकाशित कर देनेवाले, ५११ जङ्गमः—चलने-फिरनेवाले, ५१२ अमोघार्थः—किसी वस्तुके लिये याचना करनेपर उसे अवश्य सफल बनानेवाले, ५१३ प्रसादः—दया करके शीघ्र प्रसन्न होनेवाले, ५१४ अभिगम्यः—सुगमतासे प्राप्त होने योग्य, ५१५ सुदर्शनः—सुन्दर दर्शनवाले ॥ ९२ ॥
उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनच्छविः ।
नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः ॥ ९३ ॥
५१६ उपकारः—उपकार करनेवाले, ५१७ प्रियः—भक्तोंके प्रेमास्पद, ५१८ सर्वः—सर्वस्वरूप, ५१९ कनकः—सुवर्णस्वरूप, ५२० काञ्चनच्छविः—काञ्चनके समान कमनीय कान्तिवाले, ५२१ नाभिः—समस्त भुवनका मध्यदेशरूप, ५२२ नन्दिकरः—आनन्द देनेवाले, ५२३ भावः—श्रद्धा-भक्तिस्वरूप, ५२४ पुष्करस्थपतिः—ब्रह्माण्डरूपी पुष्करका निर्माण करनेवाले, ५२५ स्थिरः—स्थिरस्वरूप ॥
द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः ।
नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः ॥ ९४ ॥
५२६ द्वादशः—ग्यारह रुद्रोंसे श्रेष्ठ बारहवें रुद्र, ५२७ त्रासनः—संहारकारी होनेके कारण भयानक, ५२८ आद्यः—सबके आदि कारण, ५२९ यज्ञः—यज्ञपुरुष, ५३० यज्ञसमाहितः—यज्ञमें उपस्थित रहनेवाले, ५३१ नक्तम्—प्रलयकालकी रात्रिस্বরূপ, ५३२ कलिः—कलिके स्वरूप, ५३३ कालः—सबको अपना ग्रास बनानेवाले कालरूप, ५३४ मकरः—मकराकार शिशुमार चक्र, ५३५ कालपूजितः—काल अर्थात् मृत्युके द्वारा पूजित ॥ ९४ ॥
सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः ।
भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरूर्गणः ॥ ९५ ॥
५३६ सगणः—प्रमथ आदि गणोंसे युक्त, ५३७ गणकारः—बाणासुर आदि भक्तोंको अपने गणमें सम्मिलित करनेवाले, ५३८ भूतवाहनसारथिः—त्रिपुर-विनाशके लिये समस्त प्राणियोंके योगक्षेमका निर्वाह करनेवाले ब्रह्माजीको सारथि बनानेवाले, ५३९ भस्मशयः—भस्मपर शयन करनेवाले, ५४० भस्मगोप्ता—भस्मद्वारा रक्षा करनेवाले, ५४१ भस्मभूतः—भस्मस्वरूप, ५४२ तरुः—कल्पवृक्षस्वरूप, ५४३ गणः—भृंगिरिटि और नन्दिकेश्वर आदि पार्षदरूप ॥ ९५ ॥
लोकपालस्तथालोको महात्मा सर्वपूजितः ।
शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥ ९६ ॥
५४४ लोकपालः—चतुर्दश भुवनोंका पालन करनेवाले, ५४५ अलोकः—लोकातीत, ५४६ महात्मा—, ५४७ सर्वपूजितः—सबके द्वारा पूजित, ५४८ शुक्लः—शुद्धस्वरूप, ५४९ त्रिशुक्लः—मन, वाणी और शरीर ये तीनों, ५५० सम्पन्नः—सम्पूर्ण सम्पदाओंसे युक्त, ५५१ शुचिः—परम पवित्र, ५५२ भूतनिषेवितः—समस्त प्राणियोंद्वारा सेवित ॥ ९६ ॥
आश्रमस्थः क्रियावस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः ।
विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चलः ॥ ९७ ॥
५५३ आश्रमस्थः—चारों आश्रमोंमें धर्मरूपसे स्थित रहनेवाले, ५५४ क्रियावस्थः—यज्ञादि क्रियाओंमें संलग्न, ५५५ विश्वकर्ममतिः—संसारकी रचनारूप कर्ममें कुशल, ५५६ वरः—सर्वश्रेष्ठ, ५५७ विशालशाखः—लंबी भुजाओंवाले, ५५८ ताम्रोष्ठः—लाल-लाल ओठवाले, ५५९ अम्बुजालः—जलसमूह—सागररूप, ५६० सुनिश्चलः—सर्वथा निश्चलरूप ॥ ९७ ॥
कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैव परोऽपरः ।
गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥ ९८ ॥
५६१ कपिलः—कपिल वर्ण, ५६२ कपिशः—पीले वर्णवाले, ५६३ शुक्लः—श्वेत वर्णवाले, ५६४ आयुः—जीवनरूप, ५६५ परः—प्राचीन, ५६६ अपरः—अर्वाचीन, ५६७
गन्धर्वः—चित्ररथ आदि गन्धर्वरूप, ५६८ अदितिः—देवमाता आदितिरूप, ५६९ तार्क्ष्यः—विनतानन्दन गरुडरूप, ५७० सुविज्ञेयः—सुगमतापूर्वक जानने योग्य, ५७१ सुशारदः—उत्तम वाणी बोलनेवाले ॥ ९८ ॥
परश्वधायुधो देवो अनुकारी सुबान्धवः ।
तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥ ९९ ॥
५७२ परश्वधायुधः—फरसेका आयुधके रूपमें उपयोग करनेवाले परशुरामरूप, ५७३ देवः—महादेवस्वरूप, ५७४
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंअजैकपाच्च कापाली त्रिशंकुरजितः शिवः ॥ १०३ ॥
६०६ अहिर्बुध्न्यः—शेषनागस्वरूप, ६०७ अनिलाभः—वायुके समान वेगवान्, ६०८ चेकितानः—अतिशय ज्ञानसम्पन्न, ६०९ हविः—हविष्यरूप, ६१० अजैकपाद्—ग्यारह रुद्रोंमेंसे एक, ६११ कापाली—दो कपालोंसे निर्मित कपालरूप अखिल ब्रह्माण्डके अधीश्वर, ६१२ त्रिशंकुः—त्रिशंकुरूप, ६१३ अजितः—किसीके द्वारा पराजित न होनेवाले, ६१४ शिवः—कल्याणस्वरूप ॥ १०३ ॥
धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें—कुरुक्षेत्रस्वरूप, ६५१ गुणौषधः—गुणोंको उत्पन्न करनेवाली ओषधिके समान ज्ञान, वैराग्य आदि गुणोंके उत्पादक ।। १०७ ।।
सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः ।
देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ।। १०८ ।।
६५२ सर्वाशयः—सबके आश्रय, ६५३ दर्भचारी—वेदीपर बिछे हुए—कुशोंपर रखे हुए हविष्यको भक्षण करनेवाले, ६५४ सर्वेषां प्राणिनां पतिः—समस्त प्राणियोंके स्वामी, ६५५ देवदेवः—देवताओंके भी देवता,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंतारनेवाले, ६८६ सारङ्गः—चातकस्वरूप, ६८७ नवचक्राङ्गः—नूतन हंसरूप, ६८८ केतुमाली—ध्वजा-पताकाओंकी मालाओंसे अलंकृत, ६८९ सभावानः—धर्मस्थानकी रक्षा करनेवाले ।।
भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः ।। ११३ ।।
६९० भूतालयः—सम्पूर्ण भूतोंके घर, ६९१ भूतपतिः—सम्पूर्ण प्राणियोंके स्वामी, ६९२ अहोरात्रम्—दिन-रात्रिस্বরূপ, ६९३ अनिन्दितः—निन्दारहित ।। ११३ ।।
वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः ।
**अमोघः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंमहाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः ।
आवेदनीय आदेशः सर्वगन्धसुखावहः ॥ ११८ ॥
७२७ महाकेतुः—धर्मरूप महान् ध्वजावाले, ७२८ महाधातुः—सुवर्णस्वरूप, ७२९ नैकसानुचरः—मेरुगिरिके अनेक शिखरोंपर विचरण करनेवाले, ७३० चलः—किसीकी पकड़में नहीं आनेवाले, ७३१ आवेदनीयः—प्रार्थना करनेयोग्य, ७३२ आदेशः—आज्ञा प्रदान करनेवाले, ७३३ सर्वगन्धसुखावहः—सम्पूर्ण गन्धादि विषयोंके सुखकी
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंरखनेवाला धुरीस्वरूप, ७६० सर्वयोगी—सभी समयमें योगयुक्त, ७६१ महाबलः—अनन्त शक्तिसे सम्पन्न ॥ १२२ ॥
समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः ।
निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः ॥ १२३ ॥
७६२ समाम्नायः—वेदस्वरूप, ७६३ असमाम्नायः—वेदभिन्न स्मृति, इतिहास, पुराण और आगमरूप, ७६४ तीर्थदेवः—सम्पूर्ण तीर्थोंके देवस्वरूप, ७६५ महारथः—त्रिपुरदाहके समय पृथिवीरूपी विशाल
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें७९६ बहुमालः—बहुत-सी मालाएँ धारण करनेवाले, ७९७ महामालः—महती—पैरोंतक लटकनेवाली माला धारण करनेवाले, ७९८ शशी हरसुलोचनः—चन्द्रमाके समान सौम्य दृष्टियुक्त महादेव, ७९९ विस्तारो लवणः कूपः—विस्तृत क्षारसमुद्रस्वरूप, ८०० त्रियुगः—सत्ययुग, त्रेता और द्वापर त्रिविध युगस्वरूप, ८०१ सफलोदयः—जिसका अवताररूपमें प्रकट होना सफल है ॥ १२७ ॥
त्रिलोचनो विषण्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः ।
बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंसहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः ॥ १३२ ॥
८३५ हर्यक्षः—सिंहस्वरूप, ८३६ ककुभः—सम्पूर्ण दिशास्वरूप, ८३७ वज्री—वज्रधारी, ८३८ शतजिह्वः—सैकड़ों जिह्वावाले, ८३९ सहस्रपात् सहस्रमूर्धा—सहस्रों पैर और मस्तकवाले, ८४० देवेन्द्रः—देवताओंके राजा, ८४१ सर्वदेवमयः—सम्पूर्ण देवस्वरूप, ८४२ गुरुः—सबके ज्ञानदाता ॥ १३२ ॥
सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत् ।
**पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंउमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृदुमाधवः ।। १३७ ।।
८७४ कर्णिकारमहास्रग्वी—कनेरकी बहुत बड़ी माला धारण करनेवाले, ८७५ नीलमौलिः—मस्तकपर नीलमणिमय मुकुट धारण करनेवाले, ८७६ पिनाकधृत्—पिनाक धनुषको धारण करनेवाले, ८७७ उमापतिः—उमा—ब्रह्मविद्याके स्वामी, ८७८ उमाकान्तः—पार्वतीके प्राण-प्रियतम, ८७९ जाह्नवीधृत्—गंगाको मस्तकपर धारण करनेवाले, ८८० उमाधवः—पार्वतीपति ।। १३७ ।।
वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमहास्वनः ।
महाप्रसादो दमनः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंविश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्गमः ॥ १४२ ॥
९१० कलाः, ९११ काष्ठाः, ९१२ लवाः, ९१३ मात्राः—(इत्यादि कालावयवस्वरूप), ९१४ मुहूर्ताहःक्षपाः—मुहूर्त, दिन और रात्रिरूप, ९१५ क्षणाः—क्षणरूप, ९१६ विश्वक्षेत्रम्—ब्रह्माण्डरूपी वृक्षके आधार, ९१७ प्रजाबीजम्—प्रजाओंके कारणरूप, ९१८ लिङ्गम्—महत्तत्त्वस्वरूप, ९१९ आद्यो निर्गमः—सबसे पहले प्रकट होनेवाले ॥ १४२
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें९४७ देवासुरेश्वरः—देवताओं और असुरोंके ईश्वर, ९४८ विश्वः—विराट् स्वरूप, ९४९ देवासुरमहेश्वरः—देवताओं और असुरोंके महान् ईश्वर, ९५० सर्वदेवमयः—सम्पूर्ण देवस्वरूप, ९५१ अचिन्त्यः—अचिन्त्यस्वरूप, ९५२ देवतात्मा—देवताओंके अन्तरात्मा, ९५३ आत्मसम्भवः—स्वयम्भू ॥
उद्भिद् त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः ।
ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः ॥ १४८ ॥
९५४ उद्भित्—वृक्षादिस्वरूप, ९५५ त्रिविक्रमः—तीनों
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंसिद्धार्थःसिद्धभूतार्थोऽचिन्त्यःसत्यव्रतः शुचिः ।। १५२ ।।
९९३ स्थावराणां पतिः—पर्वतोंके स्वामी हिमाचलादिरूप, ९९४ नियमेन्द्रियवर्धनः—नियमोंद्वारा मनसहित इन्द्रियोंका दमन करनेवाले, ९९५ सिद्धार्थः—आप्तकाम, ९९६ सिद्धभूतार्थः—जिसके समस्त प्रयोजन सिद्ध हैं, ९९७ अचिन्त्यः—चित्तकी पहुँचसे परे, ९९८ सत्यव्रतः—सत्यप्रतिज्ञ, ९९९ शुचिः—सर्वथा शुद्ध ।। १५२ ।।
**व्रताधिपः परं ब्रह्म भक्तानां परमा गतिः
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें