क्षेमकुतूहलम् (क्षेमशर्मा - १६वीं शती का शाही पाकशास्त्र एवं आहार-विज्ञान सटीक)
Kshemakutuhalam of Kshemasharma on Dietetics
क्षेमशर्मा (सम्पादक: चौखम्बा संस्कृत संस्थान) द्वारा
५० क्षेमकुतूहलम्
लेपन विधान
क. गन्ध से शरीर, को निर्भलीकरण; तदनन्तर, कृतवागुरु- केशर-चन्दन का
लेपन- उष्ण तथा श्रेष्ठ (शीतकाल में हितकर)।
ख. जल के साथ घर्षण-कर्पूर मिश्रित लेपन : शीतल एवं सुगन्धित (ग्रीष्मकाल में
हितकर)
ग. केशर- कस्तूरी युक्त चन्दन- न उष्ण- न शीत (वर्षा काल में हितकर)॥२६-
२८१/२॥
सन्ध्योपासनविधान
कुलाचारं तु कुर्वीत सन्ध्योपासनमादितः॥२९॥
सूर्योपास्तिं ततः कुर्यादिष्टदेवस्य चार्चनम्।
दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो गृह्णीयात्तेभ्य आशिषः॥३०॥
सन्ध्योपासन विधान
सर्वप्रथम (तदनन्तर) सन्ध्योपासन तथा कुलपचार (योगाभ्यास, प्राणायाम, सूर्य
नमस्कार आदि उपयुक्त यौगिक क्रियायें), इष्टदेव पूजन तथा ब्राह्मणों को देकर, उनके
आशीर्वाद को प्राप्त करना चाहिए॥२९-३०॥
केशानां निचये कुर्यात्कस्तूर्याद्यनुलेपनम्।
सुपुष्पाणि सुगन्धीनि नित्यं शीर्षे प्रधारयेत्॥३१॥
क्लेदायाससमुद्भूतस्वेददुर्गन्धनाशनम् ।
चक्षुष्यं दाहशमनं सौमनस्यं च जायते॥३२॥
केशप्रसाधनादि विधान
केशों को संवारने के पश्चात्, कस्तूरी-केशर-चन्दन आदि का अनुलेपन, सुगन्धित
पुष्पों की शिर पर धारण करें, जिससे परिश्रमजन्य क्लेद, त्रिदज दुर्गन्ध, नेत्ररोगनाशक,
दाहशामक तथा सौममस्य जनन (मानसिक आह्लादकर) होता है॥३१-३२॥
पुष्पधारणस्य नियमाः
तीक्ष्णाग्रक्लूमकैतक्याः कोमलं धारयेद्दलम्।
जातीपुष्पं च नैवालं सेवन्तीं कुटजं तथा॥३३॥
पाटलं च बृहत्पुष्पं बकुलं चम्पकं तथा।
पञ्चमोत्सवः ५१
श्रीखण्डं चैव गौलालं कस्तूर्या सह धारयेत्॥३४॥
मन्दारं मरुवं चैव कुमुदं नीलमुत्पलम्।
रक्तोत्पलं पूतिपुष्पं कर्पूरैः सह धारयेत्॥३५॥
पुष्पधारण विधान
क. तीक्ष्णाग्र केतकी कोमल दल, जाती पुष्प, नैवाल, सेवन्ती, कुरज, पाटला,
बृहत्पुष्प, बकुल, चम्पक, मलयगिरि चन्दन तथा तरुणी, कस्तूरी के साथ
धारण करते हैं।
ख. मन्दार, मरुद, कुमुद, नीलकमल, रक्तकमल, पूतिपुष्प- इनको कर्पूर भी साथ
धारण करते हैं। अरूपतावस्था में छोटी बेल का पुष्प धारण किया जाता है।
ग. स्नान के पश्चात् जाती (मालिका), बेल पुष्प, तथा अभ्यंग के समय केतकी पुष्प
तथा उत्पल पुष्प सदैव धारण करते हैं। पराग युक्त जाती, कुद, नेपाल, चन्दन,
बिल्व तथा मल्लिका- इनका पुष्प शिर पर धारण करना चाहिए॥३३-३७॥
पुष्पाणां गुणाः
अस्नातैर्मल्लिका धार्या सुस्नातैर्जातिबिल्वजम्।
अभ्यङ्गे केतकी धार्या धार्यं चोत्पलं सदा॥३६॥
जातीं कुन्दं च नैवालं श्रीखण्डं बिल्वमल्लिके।
मकरन्दे संयुक्तं शिरसा धारयेन्नरः॥३७॥
सर्वाण्येतानि तुल्यानि रसतो वीर्यतस्तथा।
त्रिदोषशमनीयानि सर्वकाले प्रधारयेत्॥३८॥
कैतकं बाकुलं पुष्पं श्रीखण्डं शतपत्रकम्।
गौलालं चम्पकं पुष्पं वातश्लेष्महरं परम्॥३९॥
उष्णवीर्यं च तत्प्रोक्तं शीतकाले प्रधारयेत्।
पुष्पों का गुण
यह समस्त पुष्प (उपरोक्त) रस-वीर्य मे समान है, त्रिदोषनाशक है, इसलिए
इनको सदैव धारण करें। केतकी, वकुल, चन्दन कमल, तरुणी तथा चम्पक पुष्प वात-
कफ नाशक (श्रेष्ठतम) एवं उष्ण वीर्य है। अतः इन पुष्पों को शीतकाल में धारण
करें॥३६-३९१/२॥
in 'पाटला': 'ल' has two humps.
In that word, between 'म' and 'क', is it 'न' or 'ल'?
Wait, look at 'द' - it has a virama or no? No, it's 'द' followed by 'म' - wait, is 'म' joined to 'द'? No, 'द' then 'म' with a subscript? No, it looks like 'दामनक' or 'दमनक'!
Wait, let's look at the spacing:
"मन्दार-दामनक-"? No:
Word 1: मन्दार-
Word 2: मरुव- (or मकव-)
Word 3: दमनक- (or दामनक- or दम्लक-)
Wait, let's look at the letters of Word 3:
'द' 'ा' 'म' 'न' 'क' - wait, does 'द' have 'ा'? No, but above 'म' there is no matra.
Wait, let's look at the line above it:
Header: "पञ्चमोत्सवः ५३"
Then line 1:
"मन्दार-मरुव-दामनक-पाटला - सुगन्धित अवस्था (पर्यन्त) ॥४२-४५१/२॥"
Wait, look at the original prompt's OCR / image:
"मन्दार-मकव-दम्लक-
५४ क्षेमकुतूहलम्
५. सुगन्धित पाटला पुष्प- ज्वर, मूर्च्छा, तृष्णाहार, आयुष्य तथा दाहशामक।
ऋतुक्रमेण पुष्पधारणविधिः
हेमन्ते शिशिरे चैव शतपत्रं तु शोभनाम्।
वसन्ते केतकी धार्या घर्मे नैपाल मालती ॥५३॥
प्रावृट्सु पाटलं धार्यं चम्पकं शरदि स्मृतम्।
विभिन्न ऋतुओं में पुष्पधारण
१. हेमन्त तथा शिशिर - कमल पुष्प
२. वसन्त - केतकी पुष्प
३. ग्रीष्म - नैपाल-जातीपुष्प
४. वर्षा - पाटला पुष्प
५. शरद् - चम्पक पुष्प
आभूषणधारणविधिस्तस्य फलञ्च
भूषणैर्भूषयेदङ्गं यथाविभवसारतः ॥५४॥
शुचि सौभाग्यसन्तोषदायकं काञ्चनं स्मृतम्।
रत्नानां भूषणानां च धारणं ग्रहतुष्टिकृत् ॥५५॥
आभूषण धारण
स्वधन सम्पत्ति के अनुकूल आभूषणों से अंगों का विभूषण करना चाहिए।
कांचन (स्वर्ण) आभूषण पवित्र (शुचि), सौभाग्य एवं सन्तोषदायक होता है। रत्नों का
आभूषण धारण से ग्रहों की तुष्टि प्राप्त होती है॥५४-५५॥
धार्मिककार्यविधिस्तस्य फलञ्च
धर्मसंग्रहणं कार्यं दीनदानोपवासकैः।
स्वबन्धुपिट्देवानां ब्राह्मणानां च तर्पणम् ॥५६॥
कार्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं पापहरं परम्।
धार्मिक कृत्य विधान
क. दरिद्रों को दान
ख. उपवास-व्रत द्वारा धर्मसंग्रह (उपजीवन)
पञ्चमोत्सवः ५५
ग. बन्धु-बान्धव, पितृ, देवता, ब्राह्मणों का तर्पण : यश, आयु वर्धक, स्वर्गप्रदानकर्ता,
पाप नाशक (परम्)॥५६१/२॥
भोजनकालिकविधिः
ततो भोजनवेलायां कृताचारः सहात्मवान् ॥५७॥
देवान् पितॄन् समभ्यर्च्य कुर्यान्मङ्गलवीक्षणम्।
भोजन कालिक विधान
कृताचार उपरान्त संयमी व्यक्ति रुदात्तारों से युक्त, भोजन के समय देव-पितृ
पूजन कर, व्यक्ति को मांगलिक वस्तुओं का अवलोकन करना चाहिए॥५७१/२॥
अष्टौ मंगलवस्तूनि
लोकेऽस्मिन्मङ्गलान्यष्टौ ब्रह्मणौ गौर्हुताशनः ॥५८॥
हिरण्यं सर्पिरादित्य आर्यो राजा तथाऽष्टमः।
एतानि सततं पश्येन्नमस्येदर्चयेत्तथा ॥५९॥
अष्टमाङ्गलिक पदार्थ
१. ब्राह्मण ५. घृत
२. गौ ६. सूर्य
३. अग्नि ७. आर्य
४. स्वर्ण ८. राज्ञ (राजा)
इन समस्त- अष्टमंगलदायक वस्तुओं का दर्शन तथा नमस्कार करना
चाहिए॥५८-५९॥
प्रदक्षिणायाः फलम्
प्रदक्षिणं सदा नित्यमायुर्वर्धनमुत्तमम्।
प्रदक्षिण
प्रतिदिन प्रदक्षिणा करना आयुवर्धक तथा अति उत्तम होती है॥५९१/२॥
भोजनविधिः
पलीविहितशृङ्गारं प्राप्य भोजनमण्डपम्॥६०॥
५६ क्षेमकुतूहलम्
तथा चाग्निबलं वीक्ष्य कुर्याद्भोजनकं नरः।
एक एव न भुञ्जीत यदीच्छेत्तित्द्धिमात्मनः॥६१॥
द्वित्रिभिर्बहुभिः सार्धं भोजनं तु दिवानिशम्।
ततश्चाभीष्टसिद्धिः स्यादिष्टकामं तु संपदः॥६२॥
भोजन विधान
अपनी पत्नी- आभूषण एवं वस्त्रादि धारण करने से सुसज्जित- से युक्त
भोजनालय में पहुँचकर, अपनी जाठराग्नि से बल का अनुभव करके भोजन व्यक्ति
को करना चाहिए। स्वकल्याणकारी व्यक्ति को एकाकी (अकेले) भोजन नहीं
करना चाहिए। दिवा-रात्रि (दोनों समत्त) तीन या बहुतों के साथ भोजन करना चाहिए।
इससे अभीष्ट की सिद्धि होती है तथा अभिलाषा के अनुरूप धन की प्राप्ति होती
है॥६०-६२॥
ताम्बूलभक्षणगुणाः
ताम्बूलं भक्षयेत्पश्चाद्दत्वा विप्राय शोभनम्।
मनसो हर्षदं श्रेष्ठं रतिदं मदकारकम्॥६३॥
मुखरोगकृमिहरं ताम्बूलं रुचिकारकम्।
ताम्बूल भक्षण के गुण
राजा को चाहिए, पहले ब्राह्मण को दान देवें तथा फिर पान (ताम्बूल) का भक्षण
(चर्वण) करें। यह हर्षदायक, अभीष्टकारी, को रतिद (कामोत्तेजक), मदकारक (नशीला),
मुखराग एवं कृमि कर तथा रुचिकारक होता है॥६३१/२॥
भोजनान्तरं कर्माणि
दिवास्वप्नं न कुर्वीत संयतो हि कफावहम्॥६४॥
दिवा स्त्रीगमनं नृणामायुःक्षयकरं भवेत्।
धर्मशास्त्राणि सततं पुराणश्रवणं तथा ॥६५॥
कारयेद्विधिना सम्यगात्मतत्त्वविवेचनम्।
भोजनान्तर कर्म (कर्तव्य)
भोजन के पश्चात् दिन में शयन नहीं करना चाहिए, क्योंकि दिवा निद्रा कफवर्धक
है। दिन में स्त्री मैथुन से पुरुष की आयु क्षय होती है। धर्मशास्त्र एवं पुराणों का अध्ययन
पञ्चमोत्सवः ५७
निरन्तर करते रहना चाहिए, तथा विधिपूर्वक (सम्यक् रूपेण); आत्म तत्त्व का विवेचन
करते रहना चाहिए॥६४-६५१/२॥
अथ सद्वृत्तम्
सुखार्थाः सर्वभूतानाः मताः सर्वाः प्रवृत्तयः॥६६॥
सुखं च न विना धर्म तस्माद्धर्मपरो भवेत्।
हिंसास्तेयान्यताकामं पैशुन्यं परुषानृतम्॥६७॥
दुर्गेष्ट्यहितचिन्ता च परद्रव्यस्य चिन्तनम्।
पापकर्मेति दशधा कायवाङ्मानसैस्त्यजेत्॥६८॥
सद्वृत्त
समस्त प्राणियों की सर्वप्रवृत्ति सुखार्थ (सुख के लिए) होती हैं, सुख धर्म के
बिना नहीं मिल सकता, इसलिए व्यक्ति को धर्म कार्य में तसर रहना चाहिए।
हिंसा- अस्तेय (चोरी)- यथाकाम (मनमाना कार्य), पैशुन्य, कठोरवाचक,
असत्यवादन, दुर्जन संगति अन्य के अहित की चिन्ता, दूसरे का धन (परद्रव्य) की
चिन्ता (योजना बनाना)- इस प्रकार के पापों को शरीर, वाणी तथा मन से विरत
(त्याग) कर देना चाहिए॥६६-६८॥
अवृत्तिव्याधिशोकार्ताननुवर्तेत शक्तितः।
भक्त्या सेवेत मित्रिणि, नसेवेताहिताज्ञान्॥६९॥
अवृत्ति व्यवसाय वृति रहित- (धनहीन), रोगी तथा शोक पीड़ितों को विशक्ति-
समाथ्य्र के अनुसार व्यक्ति द्वारा सहायता व्यक्ति द्वारा जानी चाहिए। मित्र संगति
शक्तिपूर्वक तथा हानिकारक पुरुषों के संग का परित्याग कर देना चाहिए॥६९॥
आत्मवत्सततं पश्येत्सर्वजन्त्वापिपिलिकम्।
उपकारप्रधानः स्यादपकारपरेऽप्यरौ ॥७०॥
पिपीलिका (चींटी) से सर्व जन्तुओं (हस्ति तक) को आत्मवत् (अपने सभाव)
देर बना समझाना चाहिए। हानिकारक शत्रुओं में भी उपकार की भावना करनी
चाहिए॥७०॥
काले हितं मितं ब्रूयान्नाहितं तु कदाचन।
हिताभिलाषी सुमुखो भवेच्च करुणो मृदुः॥७१॥
५८ क्षेमकुतूहलम्
नैकः सुखी न सर्वत्र विश्वब्धो न च शङ्कितः ।
उचित समय पर हितकर वचन तथा सीमित (मित) भाषी, अहित की बाते कभी
भी न बोले अहितकांक्षी सुमुख, दयालु, कोमल स्वभाव युक्त होते हैं; अकेला-सर्वत्र-
विश्वब्ध तथा सशंकित सुखी नहीं हो पाता।।७१^१/२।।
न कञ्चिदात्मनः शत्रुं नात्मानं कस्यचिद्रिपुम् ।।७२।।
प्रकाशयेन्नापमानं न च निःस्नेहतां व्रजेत् ।
निज शत्रु को तथा किसी का शत्रु अपने को घोषित (प्रकाशित) नहीं करना चाहिए।
किसी का अपमान नहीं करें तथा निस्नेहता (द्वेष/वैर) नहीं रखना चाहिए।।७२^१/२।।
न पीडयेदिन्द्रियाणि नात्यर्थं लालयेद्बुधः ।।७३।।
परस्पराविरुद्धो यस्त्रिवर्गस्तं समाचरेत् ।
हस्त, वाद, मुख आदि इन्द्रियों को पीड़ित न करे या न अधिक लालन
(आराम) देवें। पस्पर अविरोधी त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) का सम्पादन-अनुसरण करना
चाहिए।।७३^१/२।।
अनुयायात्प्रतिदिनं सर्वधर्मेषु मध्यमाम् ।।७४।।
कृत्तरोमनखश्मश्रुः शुद्धवेशधरो भवेत् ।
समस्त धर्मों का प्रतिदिन समान भाव से आचरण करना चाहिए। बाल-नख, रोम
का प्रतिदिन कर्तन करायें तथा शुद्ध वेश धारण करना चाहिए।।७४^१/२।।
चैत्यपूज्यध्वजाशस्तच्छायाभस्मत्तुपाशुचीन् ।।७५।।
नाक्रामेच्छर्करालोष्ठबलिस्रानभुवोऽपि च ।
नदीं तरेन्न बाहुभ्यां नाभिस्र्कन्धमभिब्रजेत् ।।७६।।
सन्दिग्धनावं वृक्षं च नारोहेद्दुष्टयानकम् ।
चैत्य, पूज्य, ध्वजा, अपवित्र छाया, भस्म, अपवित्र वस्तु, शर्करा, लोष्ठ, वति
स्थान पर पृथ्वी के ऊपर से नहीं लांघना/ चलना चाहिए। दोनों भुजाओं से नदी को न
तैरें, अग्निकंधे पर लेकर चलना, सन्दिग्ध नाव, वृक्ष तथा दुष्ट यान का प्रयोग (सेवन
उपयोग) न करे।।७५-७६^१/२।।
नासंवृतमुखः कुर्यात् क्षुतं हास्यं विजृम्भणम् ।।७७।।
पञ्चमोत्प्लवः ५९
अङ्गानि लोडयेन्नैव नासीतोत्कटुकश्चिरम् ।
नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेन्नक्तं सेवेत न द्रुमम् ।।७८।।
तथा चत्वरचैत्यं च चतुष्पथसुरालयान् ।
शून्याटवीं शून्यगृहं श्मशानानानि दिवाऽपि च ।।७९।।
सुवथ, हास्य तथा (जृम्भा के समय मुख को न संवृत (फेला कर); अंगों को
अधिक न मोड़े (लोडयेत्); विषमासन पर न बैठें, जंघा के सहारे बहुत देर तक खड़ा
न हो।
रात्रि में वृक्ष, चत्वर, चैत्य, चतुष्पक्ष, देवालय के पास न रहें। एकान्त जंगल
(वन), एकान्तगृह तथा श्मसान में दिन में भी नहीं रहना चाहिए।।७७-७९।।
त्यजेदुष्णातपरजस्तुषारपरुषानिलान् ।
कु(कू) लच्छायान्नृपद्वेषिवालदंष्ट्रिविषाणिनः ।।८०।।
दुष्टातप, अतिधर्म, वर्षा एवं रूक्षता युक्त वायु का सेवन नहीं करना चाहिए।
नदी तट की छाया में राजा से द्वेष, बालदंष्ट्री, विषाण (सींग) वाले पशुओं का त्याग
कर देना चाहिए।।८०।।
सन्ध्यासु भोजनं स्वप्नं मैथुनाध्ययने त्यजेत् ।
गात्रवक्त्रनखैर्वाद्यं हस्तकेशावधूननम् ।।८१।।
प्रातःकाल भोजन, शयन, मैथुन तथा अध्ययन वर्जित है। शरीर, नख मुख से
ध्वनि न निकाले तथा हाथ से बालों को फटकाना (हस्तकेशावधूननम्) अनुचित है।
मद्यातिसक्तिं विश्रम्भं स्वातन्त्र्यं स्त्रीषु च त्यजेत् ।
शास्त्रं नृत्यं च गीतं च वाक्यं सेवेद्विचक्षणोत् ।।८२।।
१. अति मद्यपान का अभ्यास न करें
२. स्त्रियों का विश्वास तथा स्वतन्त्रता का त्याग
३. शास्त्र, मीत, नृत्य गीत, विद्वानो के शास्त्रीय वाक्यो (उपदेशो) का सेवन करना
हितकर।।८२।।
अत्यर्थं व्यसनं त्याज्यं कायवाग्रेतसां दमः ।
स्वार्थबुद्धिः परार्थेषु पर्याप्तमिति सद्ब्रतम् ।।८३।।
Left Page (p. 60):
६० क्षेमकुतूहलम्
अति व्यसन का परित्याग। शरीर, वाजी तथा वीर्य को वशीभूत, दूसरों (अन्य)
के अकार में पर्यन्त स्वार्थ बुद्धि (अन्य उपकार में ही अपना स्वार्थ) समझना आदि
सद्वृत्त के नियमान्तर्गत है॥८३॥
रात्रिचर्या
निशि स्वस्थमनास्तिष्ठेन्मौनी दण्डी सहायवान्।
एवं दिनानि मे यान्तु चिन्तयेदिति सर्वदा ॥८४॥
दुःखभाङ् न भवेत्येवं नित्यं सन्निहितस्मृतिः ।
एवं कृत्स्नं दिनं नीत्वा रात्रिं यामार्धिकावधिम् ॥८५॥
रात्रि चर्या
रात्रि (निशि) में स्वस्थ मन होकर। मौन धारण से, दण्डधारण करके, सहायक
के साथ ठहर कर, सदैव विचार करे कि हमारे दिन इसी प्रकार व्यतीत होते रहें। यह
निरन्तर स्मरण रखने से व्यक्ति को दुःख नहीं होता। इस प्रकार दूसरे (अगले) दिन की
चिन्ता न करके, एक प्रहर से अधिक रात्रि को व्यतीत करना चाहिए।।८४-८५।।
व्यवायस्य विधिः निषिद्धविधिश्च
दिवासन्ध्यं वर्जयित्वा सदा पर्वदिनानि च।
रात्रौ व्यवायं कुर्वीत योषिता निजया सह ॥८६॥
कुचैलां च कुशीलां च विधवां च पर स्त्रियम्।
नारीं नीचकुलोद्भूतां त्यजेत्सम्यग्विचक्षणः ॥८७॥
वयोधिकां स्त्रियं गत्वा तरुणः स्थविरायते ।
वृद्धोऽपि तरुणीं गत्वा यौवनत्वमवाप्नुयात् ॥८८॥
ऋतुकाले तु सुरतमवश्यं कारयेद्बुधः ।
स्त्रीनिःश्वासहतो ना हि दुर्भाग्यत्वमवाप्नुयात् ॥८९॥
व्यवाय (मैथुन) विधि
दिन, सायंकाल तथा पर्व दिवसों को छोड़कर, सदैव रात्रि को अपनी पत्नी के
साथ संभोग करना चाहिए। विद्वान व्यक्ति मलिन वस्त्रधारिणी, दुःश्चरित्रा, विधवा, पर
स्त्री तथा नीच कुल में उत्पन्न स्त्री को मैथुन हेतु त्याग कर दे।
अपने से अधिक आयु की स्त्री से संभोग न करें, अन्यथा युवा व्यक्ति वृद्ध हो
Right Page (p. 61):
पञ्चमोत्सवः ६१
जाता है। वृद्ध व्यक्ति युवती से मैथुन करने से व्यक्ति युवावस्था को प्राप्त करता है।
बुद्धिमान ऋतुकाल में (रजोनिवृत्ति के पश्चात) मैथुन करना चाहिए। अन्यथा स्त्री के
निःश्वास से आहत मनुष्य दुर्भाग्य शाली हो जाता है।।८६-८९।।
ऋते वै षोडषा दूर्ध्वन्तथाऽतिक्रान्तसप्ततेः।
स्त्रियं कामयमानस्य जायते हि बलक्षयः ॥९०॥
षोडश (सोलह) वर्ष के पूर्व तथा सत्तर वर्ष के बाद स्त्री से मैथुन करने वाले
व्यक्ति के बल का क्षय हो जाता है।।९०।।
ऋतुक्रमेण व्यवायस्य नियमाः
त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद्वृष्टिनिदाघयोः ।
प्रकामं तु निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे ॥ ९१ ॥
शीते रात्रौ, दिवा ग्रीष्मे, प्रावृट्सु घनगर्जिते ।
वसन्ते च दिवा रात्रौ शरत्सु सरसः स्मरः ॥ ९२ ॥
ऋतुभेदानुसार मैथुन
१. वसन्त एवं शरद ऋतु : तीन-तीन दिन में
२. वर्षा एवं ग्रीष्म ऋतु : १५ दिन में संभोग करना उचित है।
३. शिशिर एवं हेमन्त ऋतु : स्वेच्छानुसार
ख. शीतकाल-रात्रि, ग्रीष्मकाल दिन तथा वर्षा में मेघ गर्जन होने पर तथा वसन्तकाल
दिन तथा शरद काल में रात्रि में कामदेव सरस (उद्दीप्त) रहा करता है- संभोग
हेतु उपयुक्त समय होता है।।९१-९२।।
स्वास्थ्याय विशेषकर्तव्यानि
वामशायी द्विभुञ्जानो षण्मूत्री द्विपरीषकः ।
स्वल्पमैथुनकारी च शतं वर्षाणि जीवति ॥ ९३ ॥
स्वास्थ्य रक्षक-वर्धक उपाय
१. वामशायी (बाँयी करवट सोना)
२. दिन-रात में दो बार भोजन (द्विभुंजान)
३. स्वल्प मैथुनकारी (संभोग कम से कम)
क्षे. कु. 5
६२ क्षेमकुतूहलम्
४. षण्मूत्री (छह बार मूत्र त्यागी)
५. द्विपुरीषक (दो बार मल त्याग)
इन नियमों का पालन करने वाला व्यक्ति सौ वर्ष (शतं वर्षाणि जीवति) जीवित
रहता है॥९३॥
उपसंहारः
दिनचर्या समाप्तऽथ भोक्ता च परिवेषकः।
पानीयं भोजनं चाथ रन्धनस्योच्यते विधिः॥९४॥
इति श्रीनरवैद्यमन्मथात्मजक्षेमशर्माविनिर्मिते क्षेमकुतूहले ग्रन्थे
दिनचर्याप्रशंसनो नाम पञ्चमोत्सवः॥५॥
उपसंहार
दिनचर्या पूर्ण हो गयी, अब भोक्ता, परिवेषक, मान योग जल, भोजन तथा
भोज्यविधि आगामी उत्सव (षष्ठ) के वर्ण्य विषय है॥९४॥
इति हिन्दी व्याख्या सहित क्षेमकुतूहल का दिनचर्या वर्णन नामक
पांचवाँ उत्सव समाप्त॥
अथ षष्ठोत्सवः
(षष्ठ प्रकरण)
'भोक्तुः स्वरूपम
अथ भोजनप्रकारस्तत्र भोक्ता
स्नातः सुधौतमृदुसुन्दरशुक्लवासा-
स्तत्कालधौतचरणः प्रियपुत्रमित्रैः।
स्त्रग्वी प्रसन्नहृदयो रसपाकवेद्यां
भोक्ता प्रविश्य हितसात्म्यसमानवैद्यैः ॥१॥
भोक्ता का स्वरूप तथा भोजन ग्रहण
भोक्ता को शुद्ध स्नात, सुन्दर वस्त्र धारण (मृदु- मुधौत-शुक्लवास) किए हुए,
धौत करण (पैर धुले), माला धारी, प्रसन्न हृदय, प्रिय पुत्र मित्रों के एक साथ महानस
में जाकर हितकर तथा सात्म्य भोजन (ग्रहण) करना चाहिए॥१॥
अथासनम्
भोक्तुरासनम्
मृदुतूलमये स्थूले चारुवस्त्रावगुण्ठिते।
आसने प्राङ्मुखो भोक्तोपविशेद्वाऽप्युदङ्मुखः॥२॥
भोक्ता का आसन
सुन्दर वस्त्रधारी, मृदु, स्थूल, मोटे (स्थूल) आसन पर भोक्ता को पूर्वामुख
आसन ग्रहण करना चाहिए॥२॥
अथ भोजनपात्राणि
तिष्ठन्ति यत्र नवकाञ्चननिर्मितानि
श्रेणीकृतानि परितस्तु कचोलकानि।
राकाशशाङ्कनवमण्डलभास्वरं यत्
क्षोणीभृतां रजतनिर्मितपात्रकं स्यात्॥३॥
६४ क्षेमकुतूहलम्
अर्धार्धप्रतिमादर्शि कांस्यमादर्शवच्छुचि।
कांस्यं बुद्धिप्रदं भव्यं पालाशं रुचिकृद्वरम्॥४॥
भोजन पात्र
भोजनालय में नव स्वर्ण निर्मित, पंक्तिबद्ध कचोलक (आलमारी) स्थित होता है
वहाँ राजा का पाव रात्रि- चन्द्रमा के नवीन बिम्ब के समस्त रजत पात्र तथा आः
प्रतिमादर्शी (शीशे) के समय स्वच्छ भास्य पात्र रखा हो। कांस्यपात्र बुद्धिप्रद एवं भव्य
(सुन्दर) निर्मित पालाश (पत्तल) रुचिकृत् (श्रेष्ठ) है॥३-४॥
अथाचमनोदकम्
(भोजनकाले पेयजलम्)
उषितं पटसंपूतं सौवर्णे भाजने स्थितम्।
सव्यभागे जलं भोक्तुः स्थापितं चन्द्रवासितम्॥५॥
भोजन पात्र
जल उष्ण करके, वस्त्रपूर्ति पश्चात् स्वर्ण पत्र में स्थित, कर्पूर से सुगंधित जल
भोक्ता के दक्षिण पार्श्व में स्थित हो॥५॥
ऋतुकमेण जलस्य गुणः
हेमन्ते शिशिरे चैव सरोजं वातडागजम्।
सुशीतं रक्तपित्तघ्नं तृष्णादाहरुजापहम्॥६॥
वसन्तग्रीष्मयोः कौपं वाप्यं नैर्झरमेव च।
सक्षारं पित्तलं कौपं दोषघ्नं चारु नैर्झरम्॥७॥
प्रावृट्सु कौपं दिव्यं वा क्वथितं चैन्द्रसंभवम्।
कौपं वातहरं प्रोक्तं दिव्यं दोषत्रयापहम्॥८॥
शरत्प्रसन्नमुदयादगस्त्यस्याखिलं हितम्।
तत्तोयं गुणवज्ज्ञेयं बल्यं दोषत्रयापहम्॥९॥
ऋतु के अनुसार जल
क. हेमन्त तथा शिशिर ऋतु : सरोज या तडागज जल : शीतल रक्तपित्तनाशक
तृष्णा-दाह-संग हर
ख. वसन्त तथा ग्रीष्म ऋतु : कौप्य, कप्य, नैर्झर जल : क्षारयुक्त, पित्तकर, कूप
षष्ठोत्सवः ६५
जल दोषनाशक एवं
नैर्झर जल स्वच्छ-
सुन्दर
ग. वर्षा : कूपज, दिव्य जल या : दोषनाशक; कूपज
उष्ण किया, जल वातनाशक; दिव्य जल
(अकाश का जल) त्रिदोषहर।
घ. शरद ऋतु : उदय (अगस्त तारा के : सर्वप्रकार हितकर,
पश्चात्) स्वच्छ जल गुणवान्, बल
त्रिदोषहर।
स्थालीपात्रे परिवेशस्य नियमाः
पुरस्ताद्विमलं पात्रं सुविस्तीर्णं मनोरम्।
स्थापितं पीठके शुभ्रे नाभिदेशसमुन्नते॥१०॥
तत्र भक्तं परिन्यस्तं मध्यभागे सुसंयतम्।
सूपः सर्पिः पलं शाकं पिष्टमन्नं तु मत्स्यकम्॥११॥
स्थापयेद्दक्षिणे पार्श्वे भुञ्जानस्य यथाक्रमम्।
प्रलेहाद्या द्रवाः सर्वे पानीयं पानकं पयः॥१२॥
चोष्यं सन्धानकं लेह्यं सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत्।
सर्वं इक्षुविकाराश्च पक्वान्नं पायसं दधि॥१३॥
पुरतः स्थापयेद्भोक्तुर्दयोः पङ्क्त्योश्च मध्यतः।
एवं विज्ञाय मतिमान् परिवेशप्रकल्पनम्।
ततोऽर्हो भवति प्राज्ञः सम्यक् परिवेषितुम्॥१४॥
स्थाली पात्र परिवेषनम्
भोक्ता के सम्मुख भक्ति नाभि तक उच्च, श्वेत पीठिका, मनोहर, बड़ा तथा स्वच्छ
पात्र रखना चाहिए। स्थाली (थाली) के मध्य भाग में ससंयुत भक्त तथा क्रम से सूप
(दाल), घृत, बल (मांस), शाक तथा मत्स्यादि दक्षिण पार्श्व मे परोसकर रखना
चाहिए। प्रलेह आदि पदार्थ, द्रव पदार्थ, पानीय जल, दुग्ध, चोष्य, संधानक तथा
लेह्य, सव्य पदार्थ। समस्त गुड निर्मित पदार्थ, पकवान, पायस, दधि-भोक्ता के दोनों
पंक्ति के मध्य भाग मे स्थित करते है। इस प्रकार परिवेषक मतिमान् सुज्ञात परिवेषन
(परोसने की) कला से युक्त होना चाहिए॥१०-१४॥
६६ क्षेमकुतूहलम्
अथ परिवेषकलक्षणम्
स्नातश्चन्दनचर्चितः सुवसनः स्रग्वी प्रसन्नाननः
स्पृष्टात्मा सुभगः प्रसन्नहृदयः श्रीकान्तपूजारतः।
स्वामिस्नेहपरः सुपाकनिपुणः प्रौढो वदान्यः शुचि-
र्विप्रो वा परिवेषकः सुकुलश्चान्योऽपि वा भूपतेः ॥ १५ ॥
योग्य परिवेषक
स्नात, चन्दन आलेषित, स्वस्थ वस्त्र धारित, पुष्पमाला धारण कश्यं, प्रसन्न
गुण, स्वस्थ आत्मा, सुन्दर, प्रसन्न हृदय, विष्णुपुजा रत, स्वामी सेवा परापण, सुपाक
में चतुर, युवा, दासी, पवित्र ब्राह्मण, सुकुल में उत्पन्न, अन्य (उपरोक्त गुणों से युक्त)
सत्पात्र व्यक्ति राजा का परिवेषक (खाना परोसने वाला) होना चाहिए॥१५॥
स्नाता विशुद्धवसना नवधूपिताङ्गी
कर्पूरसौरभमुखी नयनाभिरामा ।
बिम्बाधरा शिरसि बद्धसुगन्धिपुष्पा
मन्दस्मितमता क्षितिभृतां परिवेषिका स्यात् ॥ १६ ॥
श्रेष्ठा परिवेषिका
स्नाता, स्वच्छ वस्त्रधारिणी, नवीन धूप से सुगन्धित शरीर, कर्पूर से सुगन्धित
मुखवाली, सुन्दर नेत्र, पकव बिम्बी फल, शिर के बालों में सुगन्धित पुष्प (बद्ध
सुगन्धित पुष्पा), मुस्कान (मन्दस्मिता) से युक्त-स्त्री परिवेषिका (खाना परोसने वाली)
होना चाहिए॥१६॥
अथ भक्तम्
भोजनस्य प्रकाराः
भक्तादेः पत्रशाकादेरन्नानां मत्स्यमांसयोः।
क्षीरादेर्गोधूमादेश्च प्रकारा एवमादयः ॥ १७ ॥
वक्ष्यन्ते तत्र भक्तस्य रन्धने विधिरुच्यते।
भोजन के प्रकार-
भक्त रूप आदि, पत्र-फल-कन्द-शाक आदि, मांस, मत्स्य, दुध आदि, गोधूम
आदि अनेक प्रकार के भोजन अनेक प्रकार है॥१७१/२॥
षष्ठोत्सवः ६७
भक्तनिर्माणविधिः
वारिणा बहुशः शालितण्डुलान् क्षालितान् बहून् ॥ १८ ॥
तक्रे संसिच्य तान् तप्ते स्थाल्ल्याम्भसि विनिक्षिपेत् ।
ततः पयो घृतं क्षिप्त्वा स्विन्नानास्त्रावयेदिमान् ॥ १९ ॥
राजाहं तद्भवेद्भक्तं गन्धवर्णरसान्वितम् ।
एवं हि धान्यजातीनां रन्धनस्य त्वयं क्रमः॥ २०॥
भक्तपाक
शालि तण्डुल (धान के चावलों) को भलीप्रकार धोकर, तक्र से सिंचन कर, इन
चावलों को भोजन पाक पात्र (उष्ण जल से परिपूर्ण) मे छोड़ें तथा इसके बाद दुग्ध,
घी डालकर, सब चावलों को पकानें। यह गन्ध, वर्ण, रस से युक्त राजा के योग्य
भोजन तैयार हो जाता है। यही विधि धान्यवर्ग के अन्य पदार्थों को पाक करने की यही
विधि अनुसरण योग्य है॥१८-२०॥
स्वेदं शालेयमन्नं शशिकरनिकरोज्ज्वलं सिद्धसारं
भ्राग्यद्वाष्पाच्छलेन त्रिदशपुरसुधायैयमाधुर्यतत्वत् ।
अन्योन्यं नैव लग्न परिमलभरिताङ्गरवेदीविभागं
स प्राप्नोति प्रसन्नः प्रमथपरिवृढो यस्य पुंसः सदा स्यात् ॥ २१ ॥
ग्राह्य भक्त का सुन्दर स्वरूप
चन्द्र किरण सम उज्ज्वल, सुपरिपक्व, वाष्प भ्रायी, स्वर्ग-अमृत समान मधुर
रस युक्त, परस्पर विभिन्न प्रकार की सुगन्धों से युक्त स्वर्गमयी अमृत के मधुर रस युक्त,
अंगार सदृश विभक्त, शालि अन्य तण्डुलों से भक्त (भात) जिसको प्राप्त होता है, वह
सर्वाधिक प्रसन्न रहता है॥२१॥
भक्तस्य गुणाः
भक्तं वह्निकरं पथ्यं तर्पणं मूत्रलं लघु।
सधौतं स्त्रावितं चोष्णं विशदं गुणवन्मत्तम् ॥ २२ ॥
रन्धनस्य प्रकारोक्तो भक्तस्य च गुणोत्तमः।
यस्य धान्यस्य यद्भक्तं तस्य तद्गुणमावहेत् ॥ २३ ॥
६८ क्षेमकुतूहलम्
भक्त के गुण- १. अग्निदीपक, २. पथ्य, ३. तृप्तिकर, ४. मूत्रवर्धक,
५. लघु, ६. सुधौत श्रावित पथ्य, ७. विशद, ८. गुणवान् । जिस धान्य का भक्त
(भात) बनाया जाता है, उसके गुण उसी प्रकार के होते हैं। यहाँ भात (भक्त) पाक का
प्रकार तथा उसका उत्तम गुण बताया गया है॥२२-२३॥
अथ सूपः
तां कण्डितां दधिविमर्दितमुद्गदालिं
संसाधितां लवणगन्धसमायुता च।
ते भुजते कुमुदहासकराधमूर्धा
येषां सदा हृदयाचारुगृहं निष्षण्णः ॥ २४ ॥
सूप (दालि-दाल)
कण्डिता, सुपक्व, लवण तथा सुगन्धित वेसवर, दधि से विमर्दित मुद्ग की दाल
का वह ही भोजन करते हैं, जिनके हृदयरूपी सुन्दर गृह में विकसित कुमुद की भाँति
अर्धचन्द्र को शिरोधार्य किए भगवान शंकर (शिव) निवास करते हैं॥२४॥
अथ मुद्गकुलमाषाः
अर्ध विकसितं स्विन्नाः कुल्माषा मुद्गमाषजाः ।
सैन्धवेन सबाह्लीकाःस्वात्रस्य तु गुणावहाः ॥ २५ ॥
मुद्गसूपो लघुर्ग्राही कफपित्तहरो हिमः ।
स्वादुर्नेत्र्योऽनिलहरः कुल्माषः शुक्रवर्धनः ॥ २६ ॥
मुद्ग-कुल्माष
मुद्ग (मूँग) तथा माष (उरद) आधाखिला हुआ परिपक्व कुल्माषा- की दाल,
सेंन्धा एवं केशर युक्त खाद्य पदार्थ से अन्न के गुणों में वृद्धि होती है।
क. मुद्ग (मूँग) की दाल लघु ग्राही, कफपित्तनाशक तथा शीतल होती है।
ख. माष (उरद) की दाल स्वादु, यक्षुष्य, वातनाशक तथा कफवर्धक होती है॥२५-२६॥
अथ माषः
माषसूपोऽथ कुल्माषः स्निग्धो वृष्योऽनिलापहः ।
उष्णः संतर्पणो बल्यः सुस्वादूरुचिकारकः ॥ २७॥
षष्ठोत्सवः ६९
माषसूप-कुल्माष
माषसूप (उरद की दाल) तक्षा कुल्माष की दाल स्निग्ध, वीर्यवर्धक, वातनाशक,
उष्ण, तृप्तिकर बल्य, स्वादु एवं रुचिकारक होती है॥२७॥
अथ घृतम्
करीषवह्निना तप्तं क्षीरं तदुषितं दधि।
तज्जमाज्यं न तत्त्वाजं नवीननवनीतजम् ॥ २८ ॥
घृत (सर्पि)
करीषाग्नि (उपलों की आग) के पकाये हुए दुग्ध से निर्मित दधि का घृत का
नवीन नवनीत (मक्खन) से निष्कासित आज घृत (बकरी के घी) के समान गुणवान
नहीं कहा जा सकता॥२८॥
मञ्जिष्ठावारिरुचिसारि तनूष्मधारि
सौरभ्यचारि रुचिकारि विलोमहारि।
भुङ्क्ते नरः स खलु सर्पिरिदं नवीनं
यः पार्वतीचरणमौलिमिलोलमौलिः ॥ २९ ॥
विशिष्ट घृत
मंजिष्ठा जल (वारि) के समान आकृति युक्त तन्द्र (पतला), सुगन्धित, रुचि-
कर तथा विलोमवातनाशक, इस नवीन घृत को वही व्यक्ति सेवन करता है, जो
देवी पार्वती के चरणों को (कमलों) को स्वहृदय में अपने शिर पर धारण करता
है॥२९॥
अथ सामान्यं घृतम्
घृतं रसायनं स्वादु पित्तानिलविषापहम् ।
आयुष्यं बृंहणं शीतं पापालक्ष्मीविनाशकम् ॥ ३० ॥
सामान्य घृत
१. रसायन, २. स्वादु, ३. पित्त वात हर, ४. विषघा, ५. आयुष्य, ६. बल्य,
७. शीतल, ८. पाप-दरिद्रा विनाशक।
ये घृत के सामान्य गुण-प्रभाव होते हैं॥३०॥
७० क्षेमकुतूहलम्
अथ गव्यं घृतम्
गव्यमग्निकरं सर्पिः कफपित्तानिलापहम्।
चक्षुष्यं बृंहणं शीतं विपाके मधुरं स्मृतम्॥३१॥
गव्य (गौ) घृत
१. जाठराग्निवर्धक, २. कफपित्तनाशक, ३. वात शामक, ४. चक्षुष्य, ५. बल्य,
शीतल, ७. मधुर-विपाकी। ये गौघृत (गाय के घी) के सामान्य गुण होते हैं॥३१॥
अथ माहिषं घृतम्
माहिषं मधुरं पाके रक्तपित्तानिलापहम्।
सुशीतं बृंहणं वृष्यं चक्षुष्यं रुचिकारकम्॥३२॥
माहिष (भैंस) का घृत (घी)
१. घृत पाक में मधुर, २. रक्तपित्तहर, ३. वातनाशक, ४. शीतल, ५. बल्य,
६. चक्षुष्य, ७. रुचिकर॥३२॥
अथाजं घृतम्
आज्यमाजं हि चक्षुष्यं दीपनं बलवर्धनम्।
श्वासे कासे क्षये पथ्यं लघु गव्याद्गुणावहम्॥३३॥
आज (बकरा की) घृत (घी)
१. चक्षुष्य, २. अग्निदीपन, ३. बल्य, ४. श्वासवर्धक, ५. कासहर (पथ्य),
६. क्षयनाशक (पथ्य)।
ये गोघृत के समान गुणवान्, गौघृत से भी अधिक गुणयुक्त होता है॥३३॥
अथान्नदृग्दोषपरिहारकश्लोकाः
अन्नं ब्रह्मा रसो विष्णुर्भोक्ता चैव महेश्वरः।
ध्यात्वा नारायणं देवमन्नदोषैर्न बाध्यते॥३४॥
या दृष्टिः सर्वलोकेषु दृष्ट्या च स्वभावतः।
आत्मदृग्दोषनाशाय संस्मरेन्नारदं मुनिम्॥३५॥
अन्नगत दृष्टि-दोष दूरी करण
अन्न में दृष्टि-दोष निवारणार्थ मन्त्र (श्लोक) इस प्रकार है-
षष्ठोत्सवः ७१
अन्न ब्रह्मा है, विष्णु है तथा शंकर भोक्त है। नारायण देवता का ध्यान करने
से अन्न को दृष्टिदोष दूषित नही करते। जो दृष्टि सभी संसार में है, जो दृष्टि स्वाभाविक
है, आत्मदृष्टि दोष को नाश करते हैं- इसके लिए नारद मुनि का स्मरण करना
चाहिए॥३४-३५॥
अञ्जनीगर्भसंभूतं कुमारं ब्रह्मचारिणम्।
दुष्टदृष्टिविनाशाय हनुमन्तं स्मराम्यहम्॥३६॥
भोजन पर दुष्ट दृष्टि का निवारण (रक्षण) करने के लिए, अंजनी के गर्भ से
उत्पन्न कुमार, ब्रह्मचारी, हनुमान का स्मरण किया जा रहा है॥३६॥
पठतीत्यादिकं वाक्यं भोजनादौ भिषग्वरः।
सर्वदोषविनाशाय भुक्तं शीघ्रं यथा पचेत्॥३७॥
उत्तम महानसिक वैद्य भोजन के प्रारम्भ में, मुख्य वाक्यों (श्लोकों-पूर्व में
लिखित) से समस्त दोषों के नाशनार्थ पाठ करते हैं, इससे युक्त आहार का पाचन शीघ्र
हो जाता है॥३७॥
पञ्चग्रासं तु मौनेने प्राणापानादिकाश्रितम्।
अन्यद्वैद्यसहालापैः कर्तव्यं भोजनं नृपैः॥३८॥
राजा को चाहिए, पंच ग्रास मौन होकर पंच वायु/प्राणों-यथा प्राण, अपान,
व्यान, उदान तथा समान को स्मरण करते हुए, विशेष अन्न (आहार) राजाओं के साथ
वार्तालाप करते हुए, उनके साथ भोजन ग्रहण में सहभागिता करनी चाहिए॥३८॥
अथ पर्पटः
मुद्द्जीरकवाहीकस्वर्जिका मरिचान्विताः ।
अरोचकजिगीषूर्णां पर्पटाः पुरतो भटाः॥३९॥
अङ्गारभृष्टास्ते श्रेष्ठा न तु स्नेहविपाचिताः।
पर्पटा लघवो रुच्या मुद्रजा विधिपाचिताः॥४०॥
पर्पट (पापड़)
पर्पट (पापड़) का निर्माण जीरक केशर, स्वर्जिका क्षार तथा मरिच के साथ मुद्ग
के साथ करते हैं। इसका सेवन से अरोचकनाशक सभी आहार द्रव्यों मे उत्तम माना
जाता हैं, जब कि स्नेह विपाचित (तैल आदि में मुनि) पापड़ (उसके समान) गुणकारी
७२ क्षेमकुतूहलम्
नहीं होते। सामान्यतः मुद्ग (मँग) के पापड़ लघु एवं रुचिकर आदि गुणों को प्रदान
करते है- (विधिपाचितः)॥३९-४०॥
अथ पटोलफलम्
फलं पटोलं विहितद्विखण्डं विशुद्धद्रव्यार्हत शुष्कपाकम्।
वाघारितं हिङ्कणे सहाज्ये ससैन्धवं बोधयति क्षुधां च॥४१॥
पटोलं पाचनं हृद्यं वृष्यं लध्वग्निदीपनम्।
स्निग्धोष्णं हन्ति कासार्शोज्वरदोषत्रयकृमीन्॥४२॥
पटोल फल (परवल)
पटोल के फलों के द्विखण्डों को घृत-हिंगु में भूनकर, विशुद्ध द्रव्य, (बेसवार) तथा
सैंधव लवण मिश्रित करने के साथ पकाते है (यह अग्निदीपन, पाचक, हृद्य, वृष्य, लघु,
स्निग्ध, उष्ण तथा कास-अर्श-ज्वर-त्रिदोष-कृमिनाशन होता है॥४१-४२॥
अथ ताहडी
निरस्थिवेसवाराढ्यं पलं पक्वं सतन्दुलैः।
घृतार्द्रमार्द्रकैर्युक्तं नाम्ना तत्ताहडी स्मृता॥४३॥
वातपित्तहरा गुर्वी शुक्रपुष्टिप्रदा भृशम्।
गुणानां यो विशेषोऽय मांसभेदात्स जायते॥४४॥
ताहड़ी (ताहरी)
अस्थिरहित वेसवार युक्त तन्दुल (चावल) से पतन, घृत सहित (आर्द्र) तथा
आर्द्रक युक्त मांस-को 'तहड़ी' नाम दिया जाता है। यह मल का आहार है। यह वात-
पित्तनाशक, गुरु तथा शुक्रपुष्टिदायक हैं; ताहडी के गुण अन्य मल के गुणों (मल मुखर
घटक द्रव्य) के अनुसार होती हैं॥४३-४४॥
अथ कृशरा
तन्दुलैः षष्टिसंभूतैः कण्डितैर्न च खण्डितैः।
अष्टभागयुतैर्मुद्गैः संयुक्तैर्द्वादशांशकैः॥४५॥
सार्द्रा नार्द्रा सुगन्धाना सवाहीका वरान्विता।
सस्नेहा कामिनीवेयं कृशरा शिशिरे हिता॥४६॥
कृशरा दुर्जरा बल्या गुर्वी वातविनाशिनी।
बलपुष्टिमलश्लेष्मपित्तविष्टम्भकृत्सरा ॥४७॥
षष्ठोत्सवः ७३
कृशरा (खिचड़ी)
अखण्डित तन्दुल (तण्डुल-चावल) अष्टभाग तथा मुद्ग द्वादश भाग, केशर एवं
सुगन्धित द्रव्य (वेसवार), हरिद्रा मिश्रित- शुष्क या आर्द्र पाक किया जाता है। यह
आहार-द्रव्य घृत के साथ खाने से, नवयौवक (कामिनी) स्त्री के समान शिशिर (हिम)
ऋतु में हितकारी है। यह दुर्जर, वस्त्र, मुद्र, वातनाशक, बल्य, पुष्टिदा, मल-कफ-
वातावरोध (आनाह-विष्टम्भ) जनक तथा सारक होती है॥४५-४७॥
अथ कर्चरी
क्षाराम्लकृतसंस्कारा शुष्का स्नेहविपाचिता।
अरोचकादिरोगाणां कर्चरी कण्ठकर्तरी॥४८॥
कर्चरी रुचिकृद्बल्या सुस्वादी त्वतिलेखनी।
उष्णा पित्तपरा प्रोक्ता कफकृत्सारका स्मृता॥४९॥
कर्चरी (कचरी)
क्षार एवं अम्ल पदार्थों के मिश्रण से पक्व शुष्क कर्चरी बनती है। यह अरोचक
आदि रोगनाशक, कण्ठ कर्चरी (गले को साफ करनेवाले) होती है। रुचि, बलवर्धन,
स्वादु, अतिलेखनी (मल पतला करने वाली), उष्ण, पित्त-कफकारक तथा सारक होती
हे॥४८-४९॥
अथ मूलकम्
सुकलितमतिसूक्ष्मं बालमूलस्य मूलं
लवणमथितमुच्चैः पीडितं पाणियुग्मे।
सुरभितमतिनिम्बूहिङ्गुधूपेन युक्तं
भवति जठरवह्नेस्तूर्णमुद्दीपनाय॥५०॥
मूलक (मूली)
बालमूलक (छोटी मूली) के अत्यन्त सूक्ष्म (पतले) मूल में लवण मिलाकर,
दोनों हाथों से मसलकर, निम्बूक स्वरस तथा भृष्ट हिंगु मिश्रितकर सुगंधित करते हैं।
यह मूलक का आहार-द्रव्य तुरन्त जाठराग्नि का प्रदीपन करता है॥५०॥
मूलकं वातलं रुच्यं वीर्योष्णं पाचनं लघु।
हन्ति दोषत्रयं श्वासं सुष्ठुयोगाच्च पीनसान्॥५१॥
७४ क्षेमकुतूहलम्
महत्तदेव विष्टम्भिर् रूक्षं दोषत्रयप्रदम्।
स्निग्धसिद्धं तदेव स्यद्गोषत्रयविनाशनम्॥५२॥
तत्पुष्पं श्लेष्मपित्तघ्नं फलं वातकफापहम्॥५३॥
वात मूलक (छोटी मूली) शाक के गुण- १. वातनिःसारक, २. रोचक,
३. उष्णवीर्य, ४. पाचक, ५. लघु, ६. त्रिदोष हर (रोगनाशक द्रव्यों के संयोग से),
७. श्वासवृद्धि, ८. पानसनाशक है।
मूलक (बड़ी मूली) आनाहकारक- १. रूक्ष, २. त्रिदोषवर्धक। घृत तलित
मूलक (मूली) त्रिदोषहर। मूलक पुष्प कफपित्तहर तथा फल (फली) वातकफ नाशक
होते हैं॥५१-५३॥
अथार्द्रकम्
भोजनाऽग्रेसदा पथ्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम्।
अग्निसंजननं श्रेष्ठअठं लवणाऽर्द्रकभक्षणम्॥५४॥
आर्द्रक (अदरक)
भोजन के पूर्व (आहार भक्षण प्रारम्भ करने के पहले) आर्द्रक (अदरक) खण्ड
(टुकड़ों) को लवण (नमक) मिलाकर खाना सर्वद (सदैव) पथ्य, हितकर तथा
लाभदायक है (भोजनाग्रे सदा पथ्यं निवर्णर्द्रक भक्षणम्- अन्य ग्रन्थ/ संहिता)। यह
जिह्वा तथा कण्ठ का विशोधन कारक है तथा जठराग्नि का श्रेष्ठ रूप से (भलीप्रकार)
प्रदीपन करता है॥५४॥
मृत्त्वचारहितमङ्कुरवच्च क्षालितं सुविमलैर्बहुतोयैः।
मिश्रितं लवणाम्निम्बुपयोभिर्बालमार्द्रकमुमापतियोग्यम्॥५५॥
मृदा एवं वल्क रहित, अंकुर सहित आर्द्रक कन्द-स्वच्छ जल से धौत-सुविमल
कन्द, निम्बू स्वरस मिश्रित लघु खण्ड (आर्द्रक) भगवान् शंकर के सेवन योग्य है; यह
यह स्वादिष्ट तथा सर्वजन प्रिय होती हैं॥५५॥
तैलासूरीरजनिसिन्धुजपङ्कषद्भि-
प्रस्यन्दमाननवनिम्जुरसप्रसिक्तम्।
स्वादूत्तरं शिशिरवासरभोजनेषु
कस्येति वर्णनपथं खलु शृङ्गवेरम्॥५७॥
षष्ठोत्सवः ७५
तैल, राजिका, हरिद्रा तथा सैंधव को निम्बूक स्वरस में आर्द्रक मिश्रित कर;
स्वाद मुक्त शिशिर ऋतु में भोजन के साथ प्रार्थना का किसका विषय नही है। अर्थात्
सेवन योग्य है॥५७॥
एके वदन्त्यमृतमस्ति पुरेसुरणामन्येऽपि चारुवनिताधरपल्लवेषु।
ब्रूमो वयं सकलवैद्यमतानुसारं जम्बीरनीरपरिपूरितशृङ्गवेरे॥५८॥
अमृत रस स्वादी कहते हैं कि देवताओं के नगर (स्वर्ग) में अमृत है, तथा सुन्दर
स्त्री के अधर पल्लव में अमृत का वास बताया गया है (कुछ व्यक्तियों द्वारा)। परन्तु
समस्त वैद्यों का मत है कि जम्बीर (निम्बूक) स्वरस में परिपूरित (लुप्त) शृंगवेर
(अदरक) के अमृत से भी उत्तम होता है॥५८॥
वव्योष्णं दीपनं हृद्यं सस्नेहं लघु पाचनम्।
रोचनं प्रीणनं बल्यमार्द्रकं परिकीर्तितम्॥५९॥
आर्द्रक वृष्य, दीपन, हृद्य, स्निग्ध, लघु, पाचक, रुचिकर, प्रीणन (प्रसन्नतादायक)
तथा बल्य होता है॥५९॥
अथ हरीसाः
कृत्तं निरस्थि संपक्त्रमाज्ये स्वोपस्करान्वितम्।
मांसं गोधूमसंयुक्तं हरीसेत्याह सूदकः॥६०॥
हरीसा (आसा)
अस्थि रहित मांस खण्ड, उपस्कार (वेशवार) से युक्त, गोधूम के साथ घृत में
पकाकर, व्यंजन को पाचक (सूदक) गण हरीसा की संज्ञा देते हैं॥६०॥
बल्या समधुरा गुर्वी शीतोष्णाऽनिलपित्तहा।
स्निग्धा शुक्रप्रदा हृद्या सरा सन्धानकारिणी॥६१॥
हरीसा के गुण- बल्य, मधुर, गुरु, शीतोष्ण, वातपित्तनाशक, स्निग्ध, वीर्यवर्धक,
हृद्य, सर तथा सन्धानकारिणी॥६१॥
अथ मांस्रन्थनविधिः
ग्राम्यस्यानूपजस्यापि जाङ्गलस्याण्डजस्य च।
बिलौकसश्च मांसानां रन्थनस्योच्यते विधिः॥६२॥
मांसरन्धन क्रिया
मांस को पकाने की विधि यह है कि मांस (ग्राम्यज), आनूपज एवं जांगल
प्राणियों तथा अण्डज एवं विलेशय जन्तुओं के मांस का पाक किया जाता है॥६२॥
तलितं भृष्टकं स्विन्नं शुष्कं बहुरसं स्मृतम्।
तान्दूरं वण्टितं चैवं शूल्यं च पुटपाकजम्॥६३॥
तलित, भृष्टक, स्विन्न, शुष्क, बहुरस, तन्दूर (तान्दूर), वण्टित, शूल्य तथा
पुटपाकज आदि विभिन्न प्रकार मांस पाक के होते हैं॥६३॥
तलितं त्रिविधं प्रोक्तं भृष्टकं द्विविधं स्मृतम्।
सुस्विन्नमस्थिगलितं शुष्कं तद्रसव्रर्जितम्॥६४॥
सरसं रसवज्ज्ञेयं तान्दूरं वह्निपाचितम्।
वण्टितं तु शिलापिष्टं तत्पाको बहुधा स्मृताः॥६५॥
तलितं मांस के तीन प्रकार हैं- भृष्ट मांस दो प्रकार का होता है। अस्थि गलित
करने हेतु मांस स्विन्न, रसरहित को शुष्क तथा रसयुक्त को सुरस (सरस), अग्नि पर
पकाने मांस को तन्दूर शिला-पिष्ट मांस वण्टित पाक कहते हैं। यह मांसपाक विविध
प्रकार का होता है॥६४-६५॥
शूलेन पक्वं मांसं यत्तज्ज्ञेयं शूलपाचितम्।
गर्तयन्त्रेण यत्पक्वं तज्ज्ञेयं पुटपाकजम्॥६६॥
एवं बहुविधः पाकः सूपकारधिया कृतः।
यस्य जन्तोर्हि यन्मांसं तन्मासं तद्गुणावहम्॥६७॥
विशेषोऽत्र यदुद्दिष्टः स ज्ञेयः सुष्ठुपाकतः।
शूल (लौह के डंडी पर पकाये मांस का प्रकार) द्वारा पक्व मांस को शूल्य या
शूलपाचित मांस कहा जाता है। गर्ततन्त्र (भूधर तन्त्र) में पकाये मांस को पुटपाकज
मांस कहते हैं। उस प्रकार सूदक (पाचक) के मतानुसार अनेक प्रकार के पाठ होते हैं।
जिस प्राणी का मांस पका है, गुण इसी के अनुसार हो जाते हैं। परन्तु मांस में विशेष
गुण उसकी पाक विधि द्वारा आता है॥६६-६७॥
मांसप्रक्षालनस्य विधिः
एवं बहुविधं मांसं प्रत्यङ्गं च पृथक्कृतम्॥६८॥
स्थूलातिस्थूलविहितं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं च तत्।
खण्डशः कलितं मांसं धान्यहिङ्ग्वम्बुना क्रमात्॥६९॥
क्षालयित्वा पनुर्हिङ्गुतोयमिश्र पचेत्ततः।
मांस प्रक्षालन
मांस के अंग-प्रत्यंग पृथक कर, स्थूल से सूक्ष्म खण्ड बनाकर, हिंगु तथा
धान्यक जल से प्रक्षालन करते हैं, तदनन्तर हिंगु जल मिलाकर मांस का पाक
(अग्निपर) करते हैं॥६८-६९१/२॥
इति प्रक्षालनम्
अथ मांसवाचनविधिः
हिङ्ग्वार्द्रजीरमरिचैर्यैर्युक्तं वेसवारकम्॥७०॥
तच्च तैले पचेत्पूर्वमाज्ये वा सात्म्ययोगतः।
अर्धस्विन्ने क्षिपेत्तक्रमथवा दाडिमीरसम्॥७१॥
सिद्धे पाके च दातव्यं चूर्णमुद्धूलनस्य यत्।
मांस का तैल या घृत से युक्त (मतानुसार/ पाचन) पात्र (कढ़ाई आदि) में तप्त
कर, हिंगु, आर्द्रक, जीरक, मरिच आदि वेसवार सहित) पकाते हैं, तथा उसी में मांस
खण्ड को डाल देते हैं। अर्ध पका हो जाने पर, इसमें तक्र या दाडिम स्वरस मिश्रित
करते हैं, मांस सिद्ध (पक्व) हो जाने पर मसाले का चूर्ण भलीप्रकार मिला देते
हैं॥७०-७१॥
तैलपक्वमांसस्य गुणाः
मांसं तैलेन यत्सिद्धं तन्मांसं गुरु पित्तलम्॥७२॥
वीर्योष्णं रुचिदं वृष्यं वातघ्नं पुष्टिकारकम्।
तैल पक्व मांस
तैल के साथ पकाये मांस के गुण- गुरु (गरिष्ट), पित्तजनक, उष्णवीर्य, रुचि
कर, वृष्य, वातघ्न तथा पुष्टिकारक॥७२१/२॥
घृतपक्वमांसस्य गुणाः
मांसमाज्येन यत्सिद्धं लघु रुच्यमपित्तलम्॥७३॥
अनुष्णवीर्य बलदं हृद्यं दृष्टिप्रसादनम्।
क्षे. कु. 6
७८ क्षेमकुतूहलम् षष्ठोत्सवः ७९
घृत पक्व मांस
घृत के साथ पकाये मांस के गुण- लघु, रुचिकारक, पित्तशामक, शीत वीर्य,
बल्य, हृद्य एवं दृष्टि प्रसादन॥७३¹/२॥
अथ सुस्विन्नमांसरन्धनम्
सवेसवारपानीये हिङ्गुधान्यजलेऽथवा ॥ ७४ ॥
केवले वा जले स्वेदं मांसं सुस्विन्नको विधिः ।
पश्चाद्धाधारितं तप्ते स्नेहे सम्यक्करालिते ।। ७५ ।।
छमत्कारस्तथा कार्यो रुचिः स्यात्प्रतिवेशिनाम् ।
तत उद्धूलनं देयं शुद्धमांसमिति स्मृतम् ॥ ७६ ॥
सुस्विन्न मांसरन्धन विधि
वेसवार के जल में हिंगु एवं धान्यक के जल अथवा केवल जल में मांस पकाते
हैं। यह मॉस को सुस्विन्न करने की किया है।
सुस्विन्न मांस (पूर्वोक्त) को उष्ण तैल या घृत में तप्त (वघार) कर, मुतलित करे।
मांस को क्षमत्कार (छौंकने) की विशिष्ट रीति अपनायें, जिससे प्रतिविपीन (पड़ोस में/
निकट। या सह निवासियों) की रुचि में वृद्धि हो जाये। फिर मसाला का चूर्ण (उद्धूलन)
मिलाकर, शुद्ध मांस का निर्माण करते हैं॥७४-७६॥
सुस्विन्नमांस गुणाः
सुस्विन्नं कोमलं हृद्यं बल्यं वृष्यं रुचिप्रदम् ।
त्रिदोषशमनं चेति श्रेष्ठमग्निकरं परम् ॥ ७७ ॥
गुण (सुस्विन्न मांस)
कोमल, हृद्य, बल्य, वीर्यवर्धक (वृष्य), रुचिकर, त्रिदोषशामक, श्रेष्ठ अग्निकर
(दीपन)॥७७॥
अथ कोमलसुगन्धम्
कुठेर-पृथु-कर्चूर-गुञ्जापामार्गजस्तथा ।
कुठेरकादिजक्षारवारिणा चाशुकारिणा ॥ ७८ ॥
पाचितं धूपितं मांसं सुगन्धमतिकोमलम्।
कोमल सुगन्ध
कुठेरक, पृथु, गुंजा, अपामार्ग- इन सभी को शीघ्र प्रवेशीक्षार-जल के संयोग
मांस तथा सुगन्धित मांस, अति कोमल सुगन्धित होता है॥७८¹/२॥
सुगन्धं रुचिकृन्मांसं बल्यं वृष्यं रुजापहम् ।
अग्निसंजननं श्रेष्ठं ग्राम्यं वा जाङ्गलोद्भवम् ॥ ७९ ॥
सुगन्ध मांस गुण
ग्राम्य या जांगल प्राणि मांस रुचिकारक, बल्य, वीर्यवर्द्धक, रोगनाशक (रुजापहम्)
तथा श्रेष्ठ अग्नि संजनन (उत्तम दीपन)॥७९॥
अथाजमांसम्
तिलजतैलसुपाकपाचितं कासमर्दसुरसे विमर्दितम् ।
सूपधपभवधूमधूपितं मणिमन्थमथितं त्वजापलम् ॥ ८० ॥
यादृशा धातवो नृणां अजानामपि तादृशाः ।
अतो धातुविवृद्ध्यर्थमाजं मांसं प्रशस्यते ॥ ८१ ॥
अजा (बकरी) मांस
तिल तैल में सुपक्व कासमर्द (मसाले को छोंककर) भलीप्रकार सुमर्दित, सूप
(दाल) की सुगन्धित करने वाले सुगन्धित द्रव्यों के धूम से धूपित, सैंधव मिश्रण के
द्वारा अजा (बकरी) का मांस निर्माण करते हैं। जिसप्रकार मनुष्य की धातुएं हैं,
उसीप्रकार बकरी के शरीर में धातुओं की स्थिति होती है- इसप्रकार धातुवृद्धि हेतु
अजामांस को प्रशस्त (उत्तम-उत्तम) माना जाता है।८०-८१॥
अथ बर्करः
सहिङगुणाऽऽज्येन युतं सुपक्रमजासुतस्यामिषमल्पकस्य ।
एलालवङ्गोषणयोगयोगात् करोति पुष्टिं जठरानलस्य ॥ ८२ ॥
अजासुतस्य बालस्य मांसं गुरुतरं स्मृतम् ।
हृद्यं मृदुतरं श्रेष्ठं सुस्वादु बलदं भृशम् ॥ ८३ ॥
बर्कर (बाल बकरे) मांस
बर्कर (बकरी के बालक या छोटे बच्चे) का मांस में हिंगु भृष्ट कर, घृत में पक्व
मांस में एला, लवंग, मरिच का चूर्ण मिलाकर प्रयोग करने से अग्निदीपन गुण कहता
८० क्षेमकुतूहलम्
है। बर्कर का मांस गुरुतर, हृद्य, अधिक कोमल, उत्तम स्वादु तथा अति बल्य होता
है॥८२-८३॥
अथ बर्कररी
सिद्धार्थसंभवे तैले घृते चोपस्करान्विते।
साधितं त्वप्रसूतायाः पलमाजं गुणोत्तमम्॥८४॥
अप्रसूताजसंभूतं मांसं पीनसनाशनम्।
शुष्ककासेऽरुचौ शोषे हितमग्नेश्च दीपनम्॥८५॥
बर्कररी
बर्कररी (अप्रसूता बकरी जिसके बधान हुआ हो) का मांस, सर्षप तैल एवं घृत
में उपस्कार मिलाकर पकाते हैं, जो उत्तम गुणवान है। यह मांस पीनस, (दुर्गन्धयुक्त
नासास्स्राव) नाशक है, यह शुष्क मांस अरुचि, शोष (क्षय) रोग में पथ्य हितकर है,
तथा अग्निदीपन होता है॥८४-८५॥
अजासुतस्य पीनस्य यौवनस्थस्य साधितम्।
घृतरामठसिन्धूत्थोपस्करै रसवत्पलम्॥८६॥
वातपित्तहरं बल्यं सुस्वादु रुचिकारकम्।
हृद्यं पीनसकासार्शोदोषघ्नं पुष्टिकृद्वरम्॥८७॥
अजासुत
क. तरुण बर्कर के सुत (बच्चे) का मांस- यौवनस्थ, युवा बर्कर का घृत, हिंगु,
सैन्धव, उपस्कर (मसाले) के साथ पकाया रसवत् पल (रस-तरीदार) मांस
तैयार करते हैं।
ख. गुण- वातपित्तहर, बल्य, सुस्वादु, रुचिकार, हृद्य, पीनस-कास-अर्श नाशक
एवं श्रेष्ठ पुष्टिकरा८६-८७।।
अथ छिलोधिया
शूलनिष्काशिताण्ड्य मांसं कृत्तमजस्य च।
रन्धितं बहुधा सूदैराखुरादा च मस्त कम्॥८८॥
तन्मां मांसदं बल्य रुच्यं पित्तानिलापहम्।
सुस्वादु मधुरं पाके किञ्चित्कफकरं सरम्॥८९॥
षष्ठोत्सवः ८१
छिलोधिया (छैलेधिया)
क. स्थूल (मोटे) ताजे बर्कर (बकरे) का मांस जिसका अण्डकोश निष्कासित कर-
खुर से मस्तक तक का मांस स्विन्न (उबालकर)- रन्धित करते हैं- घृत, हिंगु
सैन्धव, वेसवार (मसाला) मिलाकर, सिद्ध (पकाकर) करते हैं।
ख. गुण- मांसजनन, बल्य, रुचिवर्धक पित्त-वातनाशक, स्वादु, मधुर पाकी,
किंचित कफकारक तथा सारक॥८८-८९॥
अथ मेषामांसम्
मेषस्य मांसं बहुधा निकृत्तं सुपाचितं रामठयुक्ततैले।
सुयोजितं बल्लिजसैन्धवाभ्यां रुचिं विधत्ते भुवि सर्वकाले॥९०॥
मेषमांसं गुरु स्निग्धं बल्यं पित्तकफप्रदम्।
मेदःपुच्छामिषं वृष्यं कफपित्तकरं गुरु॥९१॥
मेष
क. मेष (भेड़) का मांस- खण्ड करके, हींग से तैल में भ्रष्ट (छोंककर), घृत में
सिद्ध (पाक) करते हैं, फिर मरिच चूर्ण तथा सैन्धव मिश्रित करते हैं।
ख. गुण- प्रत्येक समय रुचिवर्धक, स्वादु, गरिष्ठ (विष्टम्भी), स्निग्ध, बल्य,
पित्तकफप्रदम् । मेष तथा पुच्छ मांस वृष्य, कफपित्त कारक एवं गुरु।।९०-९१।।
अथ गाडरमांसम्
कृत्तं संपाचितं तैले घृते चोपस्करान्विते।
मधुरं पाचनं बल्य कटूष्णं गाडरं पलम्॥९२॥
गाडर
गाडर का मांस के सूक्ष्म खण्डों को तैल तथा घृत में वेसवार (मसाला)
मिलाकर, सुपक्व करते हैं। मांस मधुर, पाचक बलकारक, कटु रस तथा उष्ण।।९२।।
अथ मृगीमांसम्
मृगमातृपलं सुकोमलं शतखण्डीकृतमाज्यभृष्टकम्।
दधिसैन्धवहिङ्गुकोषणैरुचिं शीघ्रमपोहेति शृतम्॥९३॥
मृगस्य जननी शीता असृक्पित्तविनाशिनी।
सन्निपातज्वरश्वासहरा मधुरपाकिनी॥९४॥
८२ क्षेमकुतूहलम्
मृग
क. मृग मातृ (मृग की माता) अर्थात् हरिणी के मांस के छोटे टुकड़े (शतखण्डी)
कोमल (मुलायम) को, घृत में भृष्ट (भून) कर, दधि-सैन्धव-हिंगु-मरिच चूर्ण
मिश्रित करके, पाक करते हैं।
ख. यह शीघ्र अरुचि (अरुचि शीघ्रप्रपोहति शृतम्) नाशक है। यह शीतलता, रक्तपित्त
हर, सन्निपात ज्वर एवं श्वासुरोग नाशक तथा मधुर विपाकी है॥९३-९४॥
अथ मृगमांसम्
मांसं मार्ग बहुशकलितं स्विन्नमीषच्च तोये
तप्ते स्नेहे जरणसहिते पाचितं शब्दमुच्चैः।
सार्द्रं सान्द्रं लवणसहितं दाडिमेनातिचुक्रं
खादन् वादन् कलयति शिरश्चन्द्रचूड़ोऽपि नूनम्॥ ९५॥
एणमांसं ग्राहि रुच्यं दोषत्रयापहम्।
षड्रसं बलदं पथ्यं लगग हृद्यं ज्वरापहम्॥ ९६॥
मृग
क. मृग (हिरण) के मांस के छोटे टुकड़ों से अरूप जल में उबालकर (स्विन्न) करते
हैं, फिर श्वेताजीरक के साथ साथ उष्ण (तप्त) तैल या घृत में पकाते हैं
(तीव्राग्नि), तथा सैन्धव एवं दाडिम (अनार) रस मिश्रित कर, मांस पाक
(सिद्ध) करते हैं। यह सान्द्र-आर्द्र मृग मांस खाते हुए, डमरु (कलमारी
शिराचन्द्र चूड़ोऽपि नूनम्) बजाते ही, भगवान शंकर भी अपना शिर में कम्पन
(हिलाते) हैं- जो मृग मांस की अति प्रशंसा का द्योतक है।
ख. एणमांस के गुण- शीतल ग्रही, रुचिकर, त्रिदोषहर, षट्रसी (छह रसों वाला),
बल्य, पथ्य, लघु, हृद्य एवं ज्वरघ्न हैं॥९५-९६॥
मांसं छिक्कारजं कृत्तमाज्ये तप्ते सुभृष्टकम्।
दधिसैन्धवहिङ्ग्वाढ्यं सुधूलेनावधूलितम्॥ ९७॥
छिक्कारं मधुरं स्वादु कफपित्तानिलापहम्।
विपाकं कटुकं प्रोक्तं विशेषेणाग्निवर्धनम्॥ ९८॥
षष्ठोत्सवः ८३
छिक्कार (मृगाल)
क. छिक्कार (मृगाल) को मांस के छोटे खण्ड (टुकड़ों) को उष्ण घृत में सुभृष्ट
(भूनकर) कर, दधि-सैन्धव-हिंगु का चूर्ण (सुधूलन) मिश्रित करते हैं।
ख. मृगाल मांस के गुण- मधुर, स्वादु, वात-पित्त एवं कफपित्तनाशक, कटुविपाकी
तथा विशेषता अग्निदीपन है॥९७-९८॥
अथ शशकस्य मांसम्
निरस्थिकृत्तं शलमेव शाशं सहिङ्गुनाऽऽज्येन कृतं सुपाकम्।
ससैन्धवं धूलनदत्तवासं करोति कोष्ठान्नमतिप्रकाशम्॥ ९९॥
शशः शीतो लघुः स्वादुग्राही पथ्योऽग्निदीपनः।
सन्निपातज्वरश्वासरक्तपित्तकफापहः ॥१००॥
शशक
क. शशक-शश (खरगोश) के मांस के टुकड़े (अस्थि रहित), हिंगुभृष्ट कर, घृत
में सुपक्व करते हैं, फिर उसमें सैंधवयुक्त मसाले का चूर्ण (उद्धूलन) मिश्रित
कर देते हैं; सुगन्धित स्वरूप का पक्व मांस।
ख. शशक मांस के गुण- शीतल, लघु (शीघ्रपाकी), स्वादु, ग्राही, पथ्य, अग्निदीपन,
सन्निपात ज्वर-श्वासवृद्धि रक्तपित्त कफ नाशक॥९९-१००॥
अथ पाठीमांसम्
पाठीमांसं बहुतरघृते स्वल्पवह्नौ विपक्वं
त्रैकं चूर्णं लवणसहितं शृङ्गबेरप्रभूतम्।
मध्ये तस्मिन् क्षिपति सुतरां कर्कशे हिङ्गु नाऽऽढ्यं
तेन घ्रातं नयति सुतरामाश्रयां संप्रकाशम्॥ १०१॥
पाठी
पाठी का मांस अधिक घृत में मन्दाग्नि से पाक करके, त्रिकटु (त्रैका चूर्ण,
सैंधव, आर्द्रक (अधिक मात्रा में) मिलाते हैं, तथा मांस के अर्धपक्व होने पर हिंगु
(पर्याप्त) डालते हैं।
इस पाठी मांस को सूंघने मात्र से (तेन घ्रातं नयति), उसके निकटतम व्यक्तियो
को अधिक प्रकाश या बल प्राप्त होता है (सुतरामाश्रयां संप्रकाशम्)॥१०१॥
८४ क्षेमकुतूहलम्
पाठी सुशीतमधुरा बल्या पित्तविनाशिनी।
वातहत्कफहाऽत्यर्थं शुक्रदा रुचिकृद्वरा ॥ १०२ ॥
पाठी मांस के गुण
शीतल, मधुर, बल्य, पित्तशामक, वात-कफनाशक, शुक्रदा, रुचिकर
(परम्)॥१०२॥
अथ साम्बरमांसम्
मांसं साम्बरसंभूतं पाचितं बहुधा घृते।
वेसवारोषणाकीर्णे हिङ्गुसैन्धवसंभृते ॥ १०३॥
बलपुष्टिकारं रुच्यं विष्टम्भि गुरु पाचनम्।
साम्बरं बलदं शीतं सुस्वादु पललं मतम् ॥ १०४॥
रसे पाके च मधुरं रक्तपित्तनिबर्हणम् ॥ १०५ ॥
साम्बर
साम्बर (सावर) मृग मांस के खण्डों को हिगु भृष्ट कर, सैन्धव-वेसवार-मरिच
चूर्ण मिलाते हैं- इसप्रकार मांस को सिद्धकर लेते हैं।
सोम्बर मांस के गुण- बल्य, पुष्टिकर, शीतल एवं स्वादु रस-पाक में मधुर,
रक्तपित शामक॥१०३-१०५॥
अथ चित्तलस्य मांसम्
असिततिलोद्भवतैलविपक्वं लवणयुतं नवहिङ्गुरसाढ्यम्।
त्रिकटुकयुक्तनिशार्द्रकमिश्रं बहुगुणचित्तलमांसमनर्घ्यम् ॥ १०६ ॥
विचित्रशम्बरौ शीतौ गुरुस्निग्धौ कफावहौ।
रसे पाके च मधुरौ रक्तपित्तविनाशनौ ॥ १०७ ॥
चित्तल
क. चित्तल (विशिष्ट जाति का मृग शाखिश्रृंग) के मांस-खण्डों को कृष्ण तिल तैल
में सैन्धव लवण, हिंगु, त्रिकटु, चूर्ण एवं आर्द्रक मिलाकर पकाया (सिद्ध
किया) मांस अति गुणवान् तथा उत्तम (बहुगुणवान्)।
ख. द्विजाति शाम्बर (विचित्र-चितकावर) मांस शीतल, गुरु, स्निग्ध, कफवर्धन,
मधुर (रस-विपाक) तथा रक्तपित शामक होता है॥१०६-१०७॥
षष्ठोत्सवः ८५
अथ रोजस्य मांसम्
तैले सुपाचितं तप्ते हिङ्गुसैन्धवसंयुते।
मांसं गवयसंभूतं सुस्विन्नं भूरिवारिणा ॥ १०८ ॥
गवयो मधुरो वृष्यः स्निग्धोष्णः कफपित्तलः।
गुरुर्विदाही विष्टम्भकारको विरसः सदा ॥ १०९ ॥
रोज (गवय)
क. रोज (गवय नील गाय) के मांस खण्डों को प्रभूत (पर्याप्त) जल में उबाल कर,
तप्त (गर्म)- तैल में हींग से भृष्ट (भूनकर), सैंधानमक मिलाकर विधिवत् पाक
कर लेते हैं।
ख. रोज-मांस मधुर, उष्ण वृष्य, स्निग्ध, वातपित्तजनन, गरिष्ठ (विष्टाम्), गुरु,
विदाही, मलावरोधक तथा सर्वदा विरस हमेशा फीका-स्वाद में हल्का) रहता/
होता है॥१०८-१०९॥
अथ वराहः
वराहस्य तनुं तप्ततोयैः प्रक्षालितां मुहुः।
तृणाग्निनाऽथवा दग्धां किञ्चित्तोयेन सेचिताम् ॥ ११० ॥
शस्त्रेण दर्शयेत्तत्र यथा निर्मलौमता भवेत्।
ततस्तत्तीक्ष्णशस्त्रेण पाटयित्वा यथोचितम् ॥ १११ ॥
गृह्णीयादामिषं तस्य पृथगङ्गविभागशः।
रन्धयेद्वहुधा ब्रघ्नं प्रलेहतलनादिकम् ॥ ११२ ॥
स्वेदनं बृंहणं वृष्यं शीतलं तर्पणं गुरु।
श्रमानिलहरं स्निग्धं वाराहं बलवर्धनम् ॥ ११३ ॥
वराह
क. वराह (सुअर) सम्पूर्ण मांस युक्त शरीर की उष्णजल से बहुप्रक्षालित करके
(अथवा तृणाग्नि से वराह) शरीर अंग को दहन करके) अल्प जल से पुनः
प्रक्षालन करें, शस्त्र से काटकर कूल (रोम) रहित कर लेते हैं (निलेमिका)।
तदनन्तर तीक्ष्ण शस्त्र से उचित टुकड़े कर लेते हैं (पाटन)। इस मांस द्रव्य से
विविध प्रकार के कल्प (पाक) निर्माण किये जा सकते हैं, यथा- प्रलेह, तलन
आदि (पाक विधि के अनुसार) बनाते हैं, मांस का सुपाक (रंधनेद्धुआ ब्रघ्नम्)।
चतुर्थ से षष्ठ उत्सव: शाक, सूप, दुग्ध-विकार एवं घृत-पक्व व्यंजन
[पृष्ठ ८६]
ख. गुण- मांसवर्धक-वृंहण, वस्त्र, शीतल, तर्पण, गुरु, श्रम, वातहर, स्निग्ध
तथा बलवर्धन। ११०-११३।।
अथ गोधा
गोधामुष्र्णाजलैर्भूयः क्षालितां खण्डशः कृताम्।
स्विन्नां च तोयतक्राभ्यां क्षालितां सूक्ष्मखण्डिताम्॥११४॥
तलयेद्वेसवाराम्लैः प्रलेहो वा विधानतः।
विपाके मधुरा गोधा वातपित्तप्रणाशिनी ॥११५॥
कषाया कटुका प्रोक्ता कफघ्नी बलवर्धिनी।
गोधा
क. विधि- गोधा मांस को उष्ण जल से बहुप्रक्षालित कर खण्ड करते हैं तथा
उबालने है- जल तथा तक्र से पुनः प्रक्षालित कर, वेसवार तथा अम्ल रस
मिलाकर, तलन करें या प्रलेह (पाक विधि अनुसार) का निर्माण कर लेते हैं।
ख. गुण- महार (विपाक), वातपित्तनाशक, कषाय, कटु रस, कफनाशक तथा
बल्य।।११४-११५१/२।।
अथ कच्छपः
तप्ततोये परिक्षिप्त सम्यगानीय कच्छपम् ॥ ११६॥
तन्मांसं कर्पराद्ग्राह्यं खण्डितं स्वल्पखण्डितम्।
पाचितं सार्षपे तैले हिङ्गुसैन्धवसंयुते ॥ ११७॥
वेसवारसमायुक्ते दाडिमेन सहाम्लिते।
कच्छपो बलकृच्छीघ्र वातजिच्छुक्रकारकः ॥ ११८॥
स्निग्धोष्णाः प्रीणनः सद्यो विपाके कटुकः सरः।
कच्छप
क. विधि- कच्छप (कछुए) के मांस को उष्ण जल में डालकर, उसके अस्थि भाग
को पृथक करके मांस निष्कासित कर- छोटे खण्ड बना लेते हैं। इसको हिंगु से
तैल में भृष्ट (छौंककर) करके, सैन्धव, वेसकार चूर्ण मिलाते हैं, फिर दाडिम
रस मिश्रित बनाकर अम्ल बना लेते हैं- इस प्रकार मांस पक्व (सिद्ध) हो
जाता है।
[पृष्ठ ८७]
ख. गुण- बल्य, आशु वातरोगहारी, वृष्य, स्निग्ध, उष्ण, सद्यः प्रसन्नतादायक,
कटुविपाकी तथा सारक।।११६-११८१/२।।
अथ प्रलेहा:
स्थूलानि मांसखण्डानि क्षालितानि च वारिणा ॥ ११९॥
तप्तस्नेहे विनिक्षिप्य दर्व्या संचालयन् पचेत्।
ततस्तत्र विनिक्षिप्य लवणं जलमल्पकम् ॥ १२०॥
पचेत्पटपटाशब्दं तस्मिन्मांसे प्रकुर्वति।
प्रक्षिपेद्दाडिमीनीरं बहु तेन पचेत्पुनः ॥ १२१॥
मांसपिण्डेषु सिद्धेषु देया शुण्ठी सजीरका।
तत उत्तार्य तन्मांसं पृथक्कुर्यात्प्रलेहतः॥ १२२ ॥
प्रलेहं वाससा पूतं स्थापयेदन्यभाजने।
हिङ्गुना घृतयुक्तेन धूप तत्रैव दापयेत् ॥ १२३॥
प्रलेह विधान (गौरीमतानुसारेण)
मांस के स्थूल (बड़े-मोटे) खण्ड (टुकडों) को जल से प्रक्षालित करके, तप्त
स्नेह में दवीं (कलछुल) से चलाकर, पकाते हैं। फिर सैन्धव चूर्ण को अल्प जल
मिलाकर; पटपटा शब्द वक होने तक, इस मांस द्रव्य का पाक करते हैं, पुनः दाडिम
स्वरस डालकर एक बार फिर पकाते हैं। इसके पश्चात् जीरक तथा शुण्ठी चूर्ण मिला
कर, अग्नि से उतारकर, मांस खण्डों को पृथक् कर लेते हैं (अन्य पात्र में स्थानान्तरित)।
तदनन्तर घृत सहिता हिंगु के धूम से सुगन्धित (सुवासित) कर लेते हैं। यह गौरी मत
के अनुसार 'प्रलेह' होता है।।११९-१२३।।
अथ पत्तलप्रलेहः
स एवाल्पामिषस्नेहः साधितः पत्तलः पुनः।
तथैव वाससा पूतो धूपितोऽपि च पत्तलः ॥ १२४॥
पत्तल प्रलेह
अल्प मांस तथा स्नेह डालकर सिद्ध किया (पूर्वोक्त विधिवत्) प्रलेह की
'पत्तल प्रलेह' संज्ञा होती है। इसको सुगन्धित करने की प्रक्रिया चूर्णवत् है
(वस्त्रपूत)।।१२४।।
८८ क्षेमकुतूहलम्
धनञ्जय प्रलेह
मांसकूष्माण्डकदलीशृङ्गवेराणि साधयेत्।
प्रलेहविधिना सम्यक् प्रलेहोऽयं धनञ्जयः ॥ १२५ ॥
धनञ्जय प्रलेह
मांस, कूष्माण्ड, कदली तथा शृंगवेर (आर्द्रक) - मिश्रित करके, प्रलेह विधि
(पूर्ववत्) के अनुसार सिद्ध (पाक) करते हैं- इसकी 'धनञ्जय प्रलेह' नामकरण होता
है।। १२५।।
अथ गौडदेशीयप्रलेहः
हिङ्ग्वार्द्रबीजपूरैर्लालवणैः संभृतेन च।
कुट्टितामिषपिष्टेन तक्रदाडिमबीजतः ॥ १२६ ॥
सोषणावेसवाराभ्यां प्रलेहोगौडदेशजः।
प्रलेहो रुचिरो हृद्यः कफानिलरुजापहः ॥ १२७ ॥
संग्राही पित्तकृत्किञ्चिच्छूलाध्मानगदाञ्जयेत्।
गौडदेशीय प्रलेह
क. विधि- मांस पिष्ट (पीठी) को हिंगु, आर्द्रक, बीजपूर, एला, लवण को दाडिम
एवं तक्र के साथ-कूटकर, उसमें मरिच तथा वेसवार तैयार करते हैं- यह
गौडीदेशीय प्रलेह होता है।
ख. गुण- रुचिकर, हृद्य, अतिपुष्टिकारक, वातपित्तनाशक, बल्य, मन्दाग्निहर
तथा कफनाशक।। १२६-१२७१/२।।
अथ पूरणम्
हिङ्गुधान्यजले मांसं सुन्वित्रं सूक्ष्मकुट्टितम् ॥ १२८ ॥
संयुक्तं हिङ्गुजीरार्द्रबीजपूरैलसैन्धवैः।
घृते तप्ते परिभ्रष्टं धूपितं मांसपूरणम् ॥ १२९ ॥
मांस्य पूरणं रुच्यं हृद्यं पुष्टिकारं परम्।
वातपित्तहरं बल्यं मन्दानिकफनाशनम् ॥ १३० ॥
मण्डकस्य कृतापट्टी पूरणेन प्रपूरिता।
षष्ठोत्सवः ८९
मांसपूरण (प्रपूरण प्रलेह)
क. विधि- हिंगु तथा धान्यक के जल में मांस को सुस्विन्न करके, सूक्ष्म कूटकर,
संतृप्त घृत में ठीक से भृष्ट करते हैं। जीरक, आर्द्रक, बीजपूर रस, एला, सैन्धव
का मिश्रण (भून) करें तथा सुगन्धित बना देते हैं इसका काम 'मांसपूरण' होता है।
ख. गुण- रोचक, हृद्य, अतिपुष्टिकारक, वातपित्तनाशक, बल्य, मन्दाग्निहर तथा
कफनाशक।। १२८-१३०१/२।।
अथ समोसा
वेष्ट्या शृङ्गाटकाकारं सन्धि लिम्पेत्कनिष्ठया ॥ १३१ ॥
घृते भृष्टा समोसेति नाम्ना चष्टे हि सूपकैः।
सुरुच्या वातजिद्बल्या वृष्या पित्तापहा गुरुः ॥ १३२॥
विशेषोऽत्र गुणे योहि मांसभेदाद्विविच्यते।
समोसा
क. विधि- मण्डक (गेहूँ की मैदा) की पट्टिका बनाकर, उसमें पूर्वोक्त पूरण
भरकर, शृंगाटक के आकार में (कनिष्ठिकी ऊँगली से संधि भलीभाँति बन्द कर
देते हैं), तथा घृत में पकाते हैं। इसको सूदक (पाचक) लोग समोसा कहते हैं।
ख. गुण- रुचिकारक-वातनाशक, बल्य, वीर्यवर्धन, पित्तनाशक तथा गरिष्ठ
(गुरु)। इसके विशेष गुणों का विवेचन प्रयुक्त मांस के गुणों के अनुसार होते
हैं।। १३१-१३२१/२।।
अथ पूरणप्रलेहः
मांसपूरणयोगेन लोष्ठाकारं विधाय च ॥ १३३॥
स्विन्नं कृत्तं घृते भृष्टं प्रलेहविधिना पचेत्।
पूरणस्य प्रलेहो यः स ज्ञेयो वातनाशनः ॥ १३४॥
श्लेष्मप्रकारकश्चैव मुखवैरस्यकृद्धरः।
पूरण प्रलेह
क. मांसपूरण के योग से, (मैदा की पट्टिका में मांसपूरण भरकर) लोष्ठाकार (ढेला)
के आकार का बनाकर, स्विन्न (उबाल) लेते हैं, फिर सूक्ष्म काटकर, घृत में
भृष्टकर, प्रलेह की विधि से पाक करते हैं।