हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१० स्कन्धाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ७६
कर्तव्या नृपशार्दूल पालकाप्यमतानुग ॥
महारोगो यतश्चायं पतनाच्च महद्भयम् ॥ ३६ ॥
उभयत्र महत्त्वाच्च महापाकफलसंज्ञितः ॥
सुरेशापाद्गजेन्द्राणामन्तःस्वेदितुमोहितुम्(?) ॥ ३७ ॥
न चोष्मलक्षणस्तेषां दन्तिनां जायते ज्वरः ॥
तेनोष्मलक्षणस्तेषां ज्वरः समनुकीर्तितः ॥ ३८ ॥ ७४६ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने ज्वर-
हेतुविनिश्चयो नामाध्यायो ⁺दशमः ( नवमः) ॥ ९ ॥

अथ दशमाध्यायः ।

अथातः स्कन्धाध्यायं व्याख्यास्यामः ॥
अङ्गाधिपतिः पालकाप्यमागतमभिवाद्य प्राञ्जलिरुत्थायोवाच रोमपादः—
“स्कन्दा नाम ये व्याधयस्ते किमात्मानः कति कथं वा संभवन्ति कथं वा
साध्याः स्युः” इति ॥
स एवमुक्त उवाच पालकाप्यः—स्कन्दा नामावस्कन्दनाज्जीवितस्य ।
शोषणं स्कन्दनमित्यनर्थान्तरम् । तस्मात्स्कन्दा इत्युच्यन्ते । शरीरापतना-
चापतनकाः । क्षुद्धात्संजायते वातात्संपित्ताच्च कफाच्च वातैः सेहिताश्चयः
स्कन्दा भवन्ति । तेऽन्तरायाम—बहिरायाम—व्याविद्धस्कन्दा इति त्रयः ।
तेषामेकः कृच्छ्रसाध्योऽन्तरायामः । बहिरायाम—व्याविद्धस्कन्दौ द्वावसाध्यौ ॥
तत्रान्तरायामस्योत्पत्तिं निदानं चिकित्सितं च वक्ष्यामः ।
स तिक्तकटुकषायरसोपयोगात्, व्यायामव्यवायात्, अत्यध्वगमनाच्च विष-
मविरुद्धरूक्षाशनात्, अध्यशनादपि च विपर्यासान्मनसश्चोपतापात्, यवसानां
च विपन्नगिरिजशुष्काणामुपयोगात्, वधबन्धाभ्याम्, मिथ्याभिघातात्प्रतह-
⁺ यद्यपि पुस्तकत्रये 'दशमः' इत्येव पाठ उपलभ्यते, तथाऽपि 'नवमः' इत्येव
युक्तम्, अस्याध्यायस्य पाकलरूपज्वरहेतुविनिश्चयत्वात्, पाकलाध्याय—स्कन्धाध्याय-
योर्मध्येऽस्य पृथक्संग्रहाध्यायेऽपरिगणितत्वाच्च । यद्वाऽग्रे स्वेद—शान्तिरक्षाध्याययो-
रिवात्राध्यायसंख्याभाव एव । अत्रोल्लेखस्तु प्राज्ञेन कृत इति प्रतिभाति ॥
१ क. °रसाया गजे° । २ क. °मादिवाम् ॥ ३७ ॥ ३ क. चोष्मा ल° ।
४ क. °त्स्कन्द इत्युच्यते । ५ ख. °पतानाच्चापतान° । ६ ख. सहितास्त्रयः ॥
७ ख. °त्पत्तिनो ।

७६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
स्यभिघातान्मदबलक्षपादुपधांमिश्च योगतः कुपितः पवनः सर्वाङ्गमनुसृतस्ते-
मवस्कन्दयति ॥
ततो विनमति, संकुचति कूजति विजृम्भते ( *प्रवेपते ) भ्रमति पतति
निःश्वसिति परिवर्तते नदति ताडयति ध्यायति, शिरसा भूमिं गच्छति,
निस्तब्धताम्रनयनः परिशुष्कताल्वोष्ठमुखः कृच्छ्रावस्थो वायुना पीड्यमानहृ-
दयशरीरग्रीवागात्रापरः, ततः पुनश्चाष्ठीवाभ्यां गतो भूमिम्, उरो निर्भुजति,
शिरो विधुनोति चैकपक्षमिव हतः, स्पन्दति नयनमेकम्, सृक्के कपोलमोष्ठं वा,
घुरुघुरायमाणकण्ठः पुनश्च नष्टसंज्ञः पुनर्मृदुवेगः पुनश्च बलवत्पीड्यते । तस्यैतै-
र्निदानैरन्तरायामं निष्केवलं वातजमभिसमीक्ष्य चिकित्सितमुपक्रमेत ॥
स तु कदाचित्सिध्यतीति कृत्वा तस्य चिकित्सितं वक्ष्यामः ।
एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकैः
स्पृक्काचोरकवोचपत्रतगरैः स्थौणेयजातीरसाः ।
शुक्तिर्व्याघ्रनखामराह्वमगरुः श्रीवासकं कुङ्कुमं
चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयः ॥
एलादिको वातकफौ विषं च विनियच्छति ।
वर्णप्रसादनः कण्डूपिटिकाकोठनाशनः ॥
इत्येलादिगणः ।
ततः शोभाञ्जनकमूलैः सर्वगन्धैः सहिङ्गुयवघृतैर्धूपयेत्, करकर्णगुदनाभि-
मस्तककटनिर्याणानि सर्वच्छिद्राणि बहुना, बहुशः सर्वं वाऽपि शरीरम् । ततः
पुनर्नवाग्निमन्थयूथिकार्कारीवरुणकमधुशिग्रुरोहिषहिंस्रातिलचूर्णान्युरुबूकसा-
रिवांशुमतीपृश्निपर्णीबृहतीद्वयवरुणकैन्तिन्दुकभद्रोदुम्बरीवृक्षादनीः क्वाथ-
यित्वा कम्बलप्रतिच्छन्नशरीरस्य परिषेकं बहुशो विदध्यात् । ततः पञ्च-
मूलाभ्यां वसुकर्वासिरपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीकपित्यदेवदारुयवर्वचाशृङ्गवे-
रगोक्षुरकसारिवाचित्रकान्समर्सालिले दुग्धे विपाचयेत् । ओवापं चात्र दद्यात् ।
बिल्व(*घृतशालिपिष्टान्युपसंहृत्य परिस्राव्य विधिवत्पाचयेत् । ततः शणमू-
लाढकीमधुशिग्रूणां बीजानि ) कर्पासास्थीनि तिलयवातसीमाषसर्षपदेवदारुष्ट-

• धनुराकारचिह्नान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति ।
  १ ख. ०मिश्रायो० । २ क. ०स्तदव० । ३ क. ध्याययति । ४ क. ०रीरो
  ग्री० । ५ क. विषयं च नि० । ६ क. ०गुदानाभिमस्तकानि० । ७ क. ख. ०कटि-
  ष्ट्क० । ८ ख. ०वसाशृ० । ९ क. आदाय ।

१० स्कन्धाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ७७
थ्वीकादधिमस्तुसुरासौवीरकपवोदकेषु किण्वतण्डुललवणचूर्णानि प्रक्षिप्य घृत-
तैलवसामिश्रं पाचयित्वा दर्वीप्रलेपेन पिण्डस्वेदेन वस्त्रोपनद्धेन स्वेदयेत् । एतैरेव
सुखोष्णैर्गजं लिम्पेत्सशिरस्कं निवातस्थम् । भूयश्च बलातिबलांशुमत्पुनर्नूक-
कपित्थबृहतीद्वयतिन्दुकभद्रोदुम्बरीगेडम्बलु(?) चाङ्गेरी द्वे विन्ने शतावर्‍यं-
हिंस्रापेहिवातात्कारीवरुणेडगजजलकुष्ठमूलानि यवकोलकुलत्थनिष्पावाढकीश-
णबीजानि श्रीपर्णीपत्रमूलफलानिग्निमन्थपाटल्युभौ गुन्द्रौ क्षुरकं च वसुकं वशि-
रांश्च संहृत्य समसलिले दुग्धे विपाचयेत् । सिद्धावशेषमपहृत्य पुनर्वराहाजैम-
त्स्यशिशुमारशशकवसाभिः सह काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकलिङ्गाक्षीमा-
षपर्णीमधुकतालपर्णीशुकनासाकल्कैस्तैलं घृतं वा पाचयेत् । तत्साधुसिद्धम-
पहृत्य भक्तषोडशभागप्रमाणं पानीयं पाययेत् । यवसानि च यथोक्तानि वात-
प्रशमनानि दद्यात् । एतेनोपक्रमेण मुच्यतेऽन्तरायामात् । बलवान्प्रहृष्टमना
निरामयश्च भवति वारणः ॥
इत्यन्तरापामस्कन्दः ॥
बहिरीयामो नाम स्कन्दः पित्तसंसृष्टान्मारुताद्भवति । स प्रत्याख्येयोऽसाध्य-
त्वात् ॥
निदानमस्य वक्ष्यामः-
(*स पक्षेणैकेनावसीदति, विवृणोति चक्षुः, समुत्थैकगात्रः समुद्गतशिरो-
ग्रीवस्तिर्यगायभ्यते रज्जुमवलम्बतेऽवसीदन्नूर्ध्वमुच्छ्वसिति । स बहिरायाम-
स्कन्दो नाम प्राणहरो व्याधिः ॥
इति बहिरायामस्कन्दः ॥
व्याविद्धस्कन्दो नाम प्राणहरस्तिर्यग्योनिषु दृश्यते । ( स ) श्लेष्मसंसृष्टा-
न्मारुताद्भवति । स प्रत्याख्येयः ॥
निदानमस्य वक्ष्यामः - अवनम्यमामः शिरोधरां पीडयति । हत्वा वक्षः )
संभज्यत इव उनमन्मध्ये जघनमूत्क्षेप्तुकामः पतति भूमौ, असौ गम्भीरमन्तः
स्तनति निःश्वसिति निस्तब्धताम्रनयनः स्थूलं निःश्वसिति विसंज्ञकल्पः ॥ स
व्याविद्धस्कन्दाभिभूतः प्रजहाति प्राणानिति ॥
तत्र श्लोकाः-

* धनुराकारचिह्नान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति ।
१ क. गरुडाम्लाम्बु० । ग. गरुम्लुचुवा० । २ क. ०जशि० । ३ क.
०दृष्टाननो नि० ।

७८ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
असाध्यरूपौ द्वौ स्कन्दौ तयोर्यत्नो न विद्यते ।
अन्तरायाम एकस्तु सोऽपि सिध्यति वा न वा ॥
तमप्रपन्नो यत्नेन चिकित्सितुमुपाचरेत् ।
यथोक्तेनोपचारेण शास्त्रार्थकुशलो भिषक् ॥
अशनिरिव तरून्महेन्द्रमुक्तो दहति तृणानि यथाऽनलः प्रदीप्तः ।
द्विरदमपि तथा हिनस्ति रोगो नृपवर मूर्खभिषक्कृतप्रयोगः ॥ इति ॥
इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगाधिकारे स्कन्धाध्यायः
*एकादशः ( दशमः ) ॥ १० ॥
═════════════════════════════════
अथैकादशाध्यायः ।
अथ कदाचित्पालकाप्यमागतमभिवाद्योपविष्टमुवाचाङ्गराजो रोमपादः—
'पुराणकृश इत्युपदिष्टः संग्रहाध्याये पूर्वं भगवता, स कथम्' इति ॥
ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यः—पुराणकृशः, पाण्डुरोगः, इत्यनर्था-
न्तरम् । ते त्रयस्त्रिभिर्दोषैः संभवन्ति वातपित्तकफैः, तत्र पित्तसंभव-
मेवाऽऽदौ वक्ष्यामः ॥
स गजो जीर्णाजीर्णविदग्धभोजनादम्ललवणप्रायादाहारादत्युष्णाध्वगमना-
त्परिश्रान्तनिर्वाणात्ससहसा पित्तमुदीर्णं वायुः समन्ताच्छरीरे विधुनोति ॥
ततः स भवति कृशः पाण्डुः, अलसः, नान्नभिलाषी, ध्यानशीलः । तं
पुराणकृश इति ब्रूमः पाण्डुरोगम् ॥
तस्य पित्तोद्भूतस्य शान्त्यै हरिद्राबृह्त्यौ मरिचपिप्पलीविडङ्गानि सम-
भागानि लवणयुतानि चार्धभागानि कृत्वा स( र )ङ्गुगोमयेन कवलान्भोज-
येद्गजम् । पूतीकरञ्जनकमालेन्द्रयवदेवदारुहरीतकीप्रियङ्गुसप्तपर्णनिम्बमुस्तागु-
डूवेरमिति सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा गोमूत्रेणं त्रिरात्रपर्युषितं स्थितं पाययेत् ।
सतस्तं पीत्वैव प्रणदतिं पित्तसंभवं पुराणकृशम् । पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्ति-
पिप्पलीत्रिफलाचित्रकैः सह सिद्धं मुद्गयूषं सर्पिषा सुसंस्कृतं पाययेत् । नैव चैनं
भोजयेत्पाण्डुरोगप्रशान्त्यर्थम् ॥

• यद्यपि त्रिष्वपि पुस्तके 'एकादशः' इत्येव पाठः, तथाऽपि 'दशमः' इत्येव
  पाठो युक्तः शास्त्रसंग्रहाध्यायेऽस्य दशमत्वेनोपन्यासस्य फलितत्वात् ॥
  १ ग. स्कन्दावतर्यामी निगद्यते । २ क. ॰जोजोर्णं॰ । ३ क. संभवति । ४ क.
  ॰नि सलं॰ । ५ क. तेनैव ।

११ पाण्डुरोगाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ७९
इति पैत्तिकः पाण्डुरोगः ॥
अथ कफसंभवं कर्तुसरिं नाम पाण्डुरोगं वक्ष्यामः ।
स यदा वारणस्य स्निग्धमधुराम्ललवणभोजनात्, आनूपमांसयवसभक्षणात्,
अजीर्णादत्यशनात्, शीतसलिलावगाहात्, संचितः श्लेष्मा स्थानाच्च्युतं कोष्ठे
सादयत्यग्निम् ॥
संभवत्यलसो नीलवर्णः सर्वाहारेद्वेषी परिहृष्टरोमा वमति गुरुमक्षिकः,
आध्मातकोष्ठः ॥
तस्य शृङ्गवेरमरिचपाँठारूपककटुकरोहिणीन्द्रयवहरिद्राद्वयतेजोवत्यति-
विषाणि संक्षुद्य सक्षौद्रान्कवलान्भोजयेत् । शिरीषामलकयोस्त्वचा मञ्जिष्ठापि-
प्पलीशृङ्गवेरमधुकमरिचामलकचूर्णानि मधुमिश्राणि भोजयेत् । मैरेयं च प्रति-
पानं दद्यात् । मुद्गयूषेण चैनं संस्कृतेन शाल्योदनं भोजयेत् । वेणुशिरीषयोश्च
पत्राणि व्यर्णिपादं कुरुविन्दकं च यवसं कर्तुसरिव्याधिशमनार्थं दद्यात् ॥
इति श्लैष्मिकपाण्डुरोगः ॥
अथ तपनमरीचिसंतप्ताङ्गो मातङ्गो यदा पथि प्रपीडितो नापगतस्वेदः
सलिलं तथैवोष्णशरीरः सहसा पीतवान्, स पाण्डुरोगमृच्छति । वातजं तं
प्लीहोदरमिति केचिदाहुर्मनीषिणः ॥
संमूर्छति, अवलीयते, विभ्रमति, समुच्छ्वसिति, सीदति, परिपूर्णोदरो विप-
न्नग्रहणीको ध्यानशीलो दुर्मना निरुत्साहो गुरुमक्षिकः कृशो विवर्णो भवति ।
तमेवमवस्थं दन्तिनमभिसमीक्ष्य क्षिप्रं चिकित्सितुमुपक्रमेत ॥
ततो मरिचशृङ्गवेरहरीतकीमांसीमेषशृङ्गीकरवीरमूलैः सह खण्डशः कल्प-
यित्वा कृष्णसर्पमासुतुयात् । तन्मांसं गोमूत्रेण ततश्चैनं पाययेत्पञ्चरात्रम् ।
जीर्णे च भोजयेद्यथोक्तैर्यवसैराच्याधिषु मोक्षामान्यद्देयम् । अथवा त्रिकटु-
करोहिणीमाठातिविषासुरसाशतावरीविन्तीकमहापञ्चमूलविडङ्गाटरूषकहिङ्गु-
सौवर्चलानि क्षोदयित्वा ततश्चतुर्भागावशिष्टमवतार्य क्वाथं मधुमत्स्यण्डिकाशर्क-
रायुक्तं पुनः पाचयेत् । तच्च सान्द्रमवतार्य ततश्चैनं पाययेत् । ततः प्रणष्टव्या-
धिरुत्साही बलवर्णवानभिरामश्च भवति वारण इति ॥
तत्र श्लोकौ—
भिषगिह तु यथोक्तमेनमवेवं विधिमनुसृत्य करोति यश्चिकित्साम् ।
स भवति सततं नृपेण पूज्यो नियतमतिः कुशलः परीक्षककारी ॥
१ क. प्रवक्ष्यामः । २ क. ॰रुमाक्षि॰ । ३ क. अध्यात् । ४ क. ॰पाट-
लाट॰ । ५ क. ॰धुम॰ । ६ क. ॰मरिचसं॰ । ७ ॰पत्रग्र॰ । ८ क. ॰णैऽथ भो॰ ।

१८४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [२ महारोगस्थाने-
इति दोषसमुद्भवा गजानां नृपवर कोष्ठगता हि पाण्डुरोगाः ॥
समुपेक्षितवैद्यहीनयोगात्त्रिषु मासेषु भवन्ति ते ह्यसाध्याः ।
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने पाण्डुरोगाध्यायो
द्वादशः* ( य एकादशः ) ॥ ११ ॥
————
अथ द्वादशाध्यायः ।
अङ्गराजो महाप्राज्ञश्चम्पायां पृथिवीपतिः ॥
महाप्रभावमासीनं पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥ १ ॥
ओनाहाः कति ते दृष्टा ओनाह्यन्ते तु यैर्गजाः ॥
विज्ञानं तु कथं विद्यात्किंच तेषां चिकित्सितम् ॥ २ ॥
पृष्ट एवं ममाऽऽचक्ष्व यथावदनुपूर्वशः ॥
भगवन्सर्वमेवैतज्ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ३ ॥
स पृष्टस्तत्र संप्रश्नमङ्गराजेन धीमता ॥
एवमेवानुपूर्वेण पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ ४ ॥
आनाहास्त्विह चत्वारो दृश्यन्ते शास्त्रनिश्चयाः ॥
तांस्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि संनिपाताच्च पञ्चमम् ॥ ५ ॥
अत्याशितः स्यादानाहो वातोन्मथित एव च ॥
मृत्तिकाधान्यदोषाभ्यां संनिपाताच्च पञ्चमः ॥ ६ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिविधं भेदमागतम् ॥
शुद्धश्च वातोन्मथितो यथावदिति निश्चयः ॥ ७ ॥
संसक्तं तं विजानीयादसंसक्तं तथैव च ॥
धान्यप्रदुष्टं जानीयाद्विविधं भेदसंरूपया ॥ ८ ॥
प्रदुष्टं चामदुष्टं च स्युरष्टौ भेदसंरूपया ॥
विज्ञानमेषां वक्ष्यामि सर्वेषामनुपूर्वशः ॥ ९ ॥
————

• यद्यपि त्रिष्वपि पुस्तकेषु 'द्वादशः' इत्येवोपलभ्यते, तथाऽपि प्राक्संग्रहाध्याये
  पाण्डुरोगाध्याय एकादशत्वस्यैव ध्वननात् 'एकादशः' इत्येव पाठः समीचीनः ।
  १ क. ख. अमाहाः । २ क. अनाह्यन्ते । ३ क. ख. विन्द्यात्किं° । ४ क.
  °वं समा° । ५ ग. °र्वमेवै° । ६ क. अत्याशिनः । ७ ख. पञ्चमम् । ८ ग. निश्चितः ।

१२ आनाहाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ८१
तत्रात्याशितमेवाऽऽदौ कथ्यमानं निबोध मे ॥
यदा ह्यत्याशितो नागस्तृणेन विषमऽपि वा ॥ १० ॥
तृषार्तः स पिबेल्लोभात्पानीयमतिमात्रतः ॥
तत्पीतस्याप्रमाणेन तस्य रूपाणि लक्षयेत् ॥ ११ ॥
ततश्चाऽऽध्मातनिष्कोशः स्थूलं श्वसिति शूलवान् ॥
अल्पमूत्रपुरीषश्च मन्दवातस्तथैव च ॥ १२ ॥
अत्याशितं तु जानीयादानाहं गाढवेदनम् ॥
एतद्धे तस्य विज्ञानमत ऊर्ध्वं चिकित्सितम् ॥ १३ ॥
अन्नं च यवसं चास्मै न दद्यादुभयं भिषक् ॥
तीक्ष्णांश्चैवास्य कवलान्क्षिप्रमेव प्रदापयेत् ॥ १४ ॥
शृङ्गवेरकरञ्जौ च हरिद्रे चित्रकं वचाम् ॥
सिद्धार्थकमतिविषां हिङ्गु चात्र प्रदापयेत् ॥ १५ ॥
स्वर्जिकां च यवक्षारं पञ्चैव लवणानि च ॥
शोभाञ्जनकमूलानि कुष्ठं चात्र प्रदापयेत् ॥ १६ ॥
पिप्पलीं पिप्पलीमूलं विडङ्गं हस्तिपिप्पलीम् ॥
उलूखले क्षोदयित्वा शुद्धे निक्षिप्य भाजने ॥ १७ ॥
मृदितान्गोमयेनास्मै कवलान्दापयेद्भिषक् ॥
तेनोपरुद्धमुभयं शकृन्मूत्रं च वारणः ॥ १८ ॥
भक्षितेन यथामार्गं क्षिप्रमेव निरूहति ॥
उष्णोदकं च पानार्थं परिषेकाय दापयेत् ॥ १९ ॥
शीतं संतप्तगाढोष्णमम्बु पाने विवर्जितम् ॥
पेयमर्धावशेषं स्यात्कथितं पादशेषितम् ॥ २० ॥
अत्युष्णं नैव दातव्यं कथितं नातिशीतलम् ॥
कवोष्णं कफवातघ्नं शीतं पित्तविनाशनम् ॥ २१ ॥
एतदेव त्रिदोषघ्नं केचिदाहुर्मनीषिणः ॥ •
तैलेन सेचयेच्चास्य सर्वगात्राणि दन्तिनः ॥ २२ ॥
स्वेदाभ्यङ्गः प्रदेहः स्यात्तैलेन श्लेष्मवातहा ॥
सद्योऽभ्यङ्गो गुरुतरः कालदोषं बलं प्रति ॥ २३ ॥
शरीरानुगतः स स्यादनुपानसमो गुणैः ॥
विज्ञाय विगतानाहं विशुद्धशकृतं गजम् ॥ २४ ॥
१ क. ॰शिनो नागास्तृ॰ । २ क. ॰मानतः । ३ ग. निगूंहति । ४ क.
स्वेदोऽभ्यङ्गः । ४ क. ॰दोषब॰ ।
११

४२ पालकप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
अकर्दमे जले चैनमवगाह्य प्रमार्जयेत् ॥
प्रत्युद्गतं स्थानगतं निवृत्तं वारणं ततः ॥ २५ ॥
प्रसन्नां पाययेज्जातां पञ्चभिर्लवणैः सह ॥
वातस्य चाऽनुलोम्यार्थं ग्रहणीदीपनाय च ॥ २६ ॥
एतां प्रसन्नां लवणैः पीत्वा भवति निर्वृतः ॥
अथैनमनुपूर्वेण मुद्गयूषेण भोजयेत् ॥ २७ ॥
पूर्वं भुक्तं चतुर्भागमर्धस(भ)क्तं ततः पुनः ॥
क्रमशः दापयेद्भक्तं चतुर्भागोनमेव च ॥ २८ ॥
समग्रं भोजयेत्पश्चाच्छालीनामोदनं मृदुम् ॥
एतेन क्रमयोगेन नागः संपद्यते सुखी ॥ २९ ॥
इत्यत्याशितानाहः ॥
तथैव वातोन्मथितं विद्यात्त्रिविधमेव तु ॥
शुद्धश्च वातोन्मथितः संसक्तोऽसक्त एव च ॥ ३० ॥
अजीर्णाद्ध्यपनाद्वायोः सर्वे कोपात्मकीर्तिताः ॥
तत्र शुद्धं प्रथमतः कीर्त्यमानं निबोध मे ॥ ३१ ॥
यदा तु भोज्यते नागो विषमं परिचारकैः ॥
रूक्षमत्यर्थमशनं यवसं वाऽप्ययोगतः ॥ ३२ ॥
विषमोदकपानाच्च विषमाग्निः प्रजायते ॥
तेन कोष्ठगतो वायुः सहसैव प्रकुप्यति ॥ ३३ ॥
तेनाऽऽध्मानं च शूलं च वेदना चोपजायते ॥
प्रतिनम्याभिनमति चोन्नम्यावनमत्यपि ॥ ३४ ॥
तुङ्गी करोति गात्राणि वेल्लते चतुरः स्थितः ॥
विष्टभ्य च पुनर्ध्माति गात्रं गात्रेण संस्पृशेत् ॥ ३५ ॥
एवं शुद्धं विजानीयाद्वातोन्मथितसंज्ञितम् ॥
आनद्धं द्वे पदे शेते नपेत्स्थूलोच्चये नतम् ॥ ३६ ॥
निष्कस्य च निष्कोशौ पद्भ्यां संमार्जयेत्ततः ॥
साधु चैनं परिस्कुद्यात्पार्ष्णिभिः प्रपदेस्तथा ॥ ३७ ॥
वातपित्तकफप्रायः प्रकोपोऽन्योन्यसंश्रयः ॥
आमपक्वसमुत्थश्च भिषक्तमुपलक्षयेत् ॥ ३८ ॥
१ ग. साधुत्वेन ।

१२ आनाहाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ८३
दोषाणामपि चान्येषां वायुरेव प्रवर्तकः ॥
नैकदोषसमुत्था हि प्रायेणोत्पद्यते रुजा ॥ ३९ ॥
दोषान्समीक्ष्य शुद्धांश्च संस्पृ(सृ)ष्टांश्चेत्युपाचरेत् ॥
उष्णोदकं च पानार्थे परिषेके च दापयेत् ॥ ४० ॥
समीक्ष्य सर्वसेकश्च तैलेनानन्तरं भवेत् ॥
पिचुमन्दस्य पत्राणां मृदूनां मुष्टिमाहरेत् ॥ ४१ ॥
लशुनस्य च बीजानां नालिका संमिता भवेत् ॥
नालिका स्याद्विडङ्गानां हरिद्रायाश्च नालिका ॥ ४२ ॥
वचाया नालिका देया पिप्पलीनां च नालिका ॥
क्षुण्णान्युदूखले दद्यात्पञ्चभिर्लवणैः सह ॥ ४३ ॥
पिचुमन्दस्य पत्राणि लशुनं बिल्वमेव च ॥
विडङ्गं चित्रकं चैव हरिद्रे द्वे च चूर्णयेत् ॥ ४४ ॥
कवलान्दापयेत्तस्मै पञ्चभिर्लवणैः सह ॥
तेन वातमुदावर्तं वातगुल्मं च संहतम् ॥ ४५ ॥
अनुलोमं जनयति विशुद्धं च प्रमेहति ॥
मृदुसंभोगतां गच्छेदानाहाच्च प्रमुच्यते ॥ ४६ ॥
आरोग्यमथवा देयं वातानाहोपशान्तये ॥
कटुतिक्तकषायांस्तु वदन्त्यनिलकोपनात् ॥ ४७ ॥
दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्यगुणान्तरम् ॥
संयोगसिद्धान्येतानि भेषजानि महीपते ॥ ४८ ॥
न विशेषं परीक्षन्ते द्रव्याणां रसवीर्यतः ॥
यथोक्तैर्भेषजैरेतैः क्रियां कुर्वीत दन्तिनाम् ॥ ४९ ॥
प्रतिपानं प्रसन्नां च पञ्चभिर्लवणैः सह ॥
तेनासो वारणः सौख्यं लभते पृथिवीपते ॥ ५० ॥
इति शुद्धवातोन्मथित आनाहः ॥
*संसक्तभक्तो यस्तं तु कीर्त्यमानं निबोध मे ॥
भुक्तेऽजीर्णे यदा नागो भोज्यते विषमाशनम् ॥ ५१ ॥
संसक्तभक्तस्तेनाऽऽशु जायतेऽजीर्णभोजनात् ॥
अपानप्राणसहितस्तदा मार्गं रुणद्धि सः॥ ५२ ॥

• संसक्तभुक्त इति स्यात् ।
  १ क. परीक्षेत ।

८४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [१ महारोगस्थाने-
छिन्नपातं च पतति संत्रोत्थाय निषीदति ॥
संरम्भं कुरुते वापि सुखं न लभते गजः ॥ ५३ ॥
न चातिसार्यते नागो निरोधाद्वातमूत्रयोः।
उदानस्य प्रकोपेष स्थूलं श्वसिति वारणः ॥ ५४ ॥
संसक्तेन विकारेण न स जीवति तादृशः ॥
इति संसक्तभक्तानाहः ॥
अत ऊर्ध्वमसंसक्तं कीर्तयिष्यामि तं शृणु ॥ ५५ ॥
कटुतिक्तकषायं च विषमं रूक्षमेव च ॥
लभते चोभियोगेन भोजनं यवसं जलम् ॥ ५६ ॥
क्रमेण भक्ष्यभोज्यैस्तु कोष्ठे व्यापद्यतेऽनिलः ॥
स्थूलं श्वसिति निष्कोशौ पीनौ च भवतोऽधिकम् ॥ ५७ ॥
अल्पमूत्रपुरीषश्च स भवेद्गाढवेदनः ॥
अपराभ्यां निषीदेच्च वेदनातौ मुहुर्मुहुः ॥ ५८ ॥
पुरीषं कठिनं स्वल्पं वातमिश्रं निरूहति ॥
एतद्धि तस्य विज्ञानमत ऊर्ध्वं चिकित्सितम् ॥ ५९ ॥
स्थूलोच्चयेन वा नद्धं धनुषां द्वे शते नयेत् ॥
निषण्णस्य च निष्कोशौ पद्भ्यामेव विमर्दयेत् ॥ ६० ॥
साधु चैनं परिक्षुन्च्यात्पार्ष्णिभिः प्रपदैस्तथा ॥
तीक्ष्णांश्चैवास्य कवलान्क्षिप्रमेव प्रदापयेत् ॥ ६१ ॥
शृङ्गवेरं विडङ्गानि हरिद्रे चित्रकं तथा ॥
तालीसपत्रं कुष्ठं च मरिचं हस्तिपिप्पली ॥ ६२ ॥
उदूखले क्षोदयित्वा शुद्धे निक्षिप्य भाजने ॥
कवलान्दापयेत्तस्मै पञ्चभिर्लवणैः सह ॥ ६३ ॥
तेन वातमुदावर्तं सपुरीषं निरूहति ॥
क्षोदितं भेषजं दद्यादौषधं कथितं पुनः ॥ ६४ ॥
एभिरेवौषधैः सर्वैः पयश्च परिसाधितम् ॥
आनाहस्य प्रशान्त्यर्थं सुखोष्णं प्रतिपाययेत् ॥ ६५ ॥
सौवर्चलयुतां वाऽपि प्रसन्नां दधिमस्तुना ॥
मूत्रं सौवीरकं वाऽपि लवणैः पञ्चभिः सह ॥ ६६ ॥
१ क. ॰गो न रो॰ । २ क. चार्ययोगेन । ३ क. ख. ॰क्षुद्यात्पा॰ । ४ क.
प्रतिपादयेत् ।

१२ आनाहाध्यायः।] हस्त्यायुर्वेदः। ८५
यवनिष्काथमथवा क्रमशः संप्रदापयेत् ॥
न चेत्प्रकृतिमाप्नोति द्रव्याणीमानि योजयेत् ॥ ६७ ॥
मदनस्य बृहत्योश्च फलानि लशुनं तथा ॥
पिप्पलीं पिप्पलीमूलं गोपित्तं सैन्धवं वचाम् ॥ ६८ ॥
सिद्धार्थकांश्च संहृत्य श्लक्ष्णं दृषदि पी(पे)षयेत् ॥
(※बिल्वमात्रेण कल्केन श्लक्ष्णं वस्त्रं प्रलेपयेत् ॥ ६९ ॥
हस्तिपेचकमानेन वर्तिं पायौ प्रवेशयेत् ॥ )
तेन वातमुदावर्तं सपुरीषं निरूहति ॥ ७० ॥
किं वा निरूहयेदेनं निरूहेणानुलोमिना ॥
एवं संहृत्य संभारमानद्धं वारणं भिषक् ॥ ७१ ॥
शृङ्गवेरं वचां कुष्ठं पिप्पलींमरिचानि च ॥
सर्षपाञ्शतपुष्पां च सैन्धवं भद्रदारु च ॥ ७२ ॥
मदनस्य फलैः सार्धं श्लक्ष्णं दृषदि पी(पे)षयेत् ॥
पञ्चमूले तथा द्वे च स्थाल्यां प्रक्षिप्य पाचयेत् ॥ ७३ ॥
ततो रसं परिस्राव्य पयसा सह पाचयेत् ॥ •
यदि सिद्धं विजानीयात्तदैनमवतारयेत् ॥ ७४ ॥
सिद्धं कल्केन संयोज्य सुस्नोष्णं लवणीकृतम् ॥
निरूहं दापयेत्तस्मै यथोक्तं बस्तिकर्मणि ॥ ७५ ॥
अरत्निपरिमाणेन द्वौ त्रीन्प्रस्थान्प्रमाणतः ॥
एतत्प्रमाणं कर्तव्यं निरूहे वारणं प्रति ॥ ७६ ॥
शुद्धस्यैवं क्रियां चैनां समीक्ष्य प्रतिकारयेत् ॥
निरूहस्य विधानेन पिण्डो वर्तिस्तथा दृतिः ॥ ७७ ॥
आमाहेषु तु सर्वेषु हितमाहुर्निरूहणम् ॥
तेन वातमुदावर्तं सपुरीषं निरूहति ॥ ७८ ॥
सृष्टमूत्रोऽप्यनिर्वोही शुद्धः श्लेष्माऽतिसार्यते ॥
गुरुचिकायाः क्षारेण बिल्वक्वाथं तु मूर्छितम् ॥ ७९ ॥
पञ्चभिर्लवणैः सार्धं तमेनमनुपाययेत् ॥
एतेनं क्रमयोगेन नागः संपद्यते सुखी ॥ ८० ॥
※धनुराकारमध्यगतपाठः कपुस्तके नास्ति ।
१ क. यदसिद्धं । २ क. ॰स्तथादृतः । ३ क. ॰हताम् । ४ क. ॰र्वाही
शु० । ५ क. ॰पाचये॰ ।

८६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
उष्णोदकं च पानार्थे तैलसेकस्तथापरम् (:) ॥
शुद्धानहविधिश्चात्र क्रमशः कीर्त्यते बुधैः ॥ ८१ ॥
प्रतिपानं प्रसन्नां च पञ्चभिर्लवणैः सह ॥
एतेन सौख्यं लभते वारणः पृथिवीपते ॥ ८२ ॥
इत्यसंसक्तानाहः ॥
धान्योपेतं तु जानीयाद्द्विविधं परिसंख्यया ॥
प्रदुष्टं चाप्रदुष्टं च अप्रदुष्टमिमं शृणु ॥ ८३ ॥
यत्किंचिदिह पक्वं तु धान्यं भुञ्जीत वारणः ॥
यथावत्तदपक्वं तु सद्यः स्त्रापात्कदाचन ॥ ८४ ॥
तदेवर्च्छति स व्याधिस्तस्मान्नात्यशनक्रिया ॥
धान्यं यदा तु हरितं सस्नेहं वा विधां पुनः ॥ ८५ ॥
लभते वाऽतियोगेन जलं वाऽपि पिबेत्तथा ॥
तस्यातिमात्रयोगेन मन्दाग्निरुपजायते ॥ ८६ ॥
आनाहो वाऽतिसारो वा तस्मान्नात्यशनं स्मृतम् ॥
त्रयश्च ग्रहणीदोषाः कफपित्तानलात्मकाः ॥ ८७ ॥
तथाऽऽनाहोऽतिसारश्च वै से त्वन्योन्यहेतवः ॥
तेषामग्निबले हीने वृद्धिवृद्धे परिक्षयः ॥ ८८ ॥
प्राणिनामग्निरेवाऽऽयुः स रक्ष्यो जीविताार्थिभिः ॥
अपक्वं चापि पक्वान्नं दीप्ताग्निर्माप नाशयेत् ॥ ८९ ॥
एवं हि वारणो भुक्त्वा धान्योपहतमृच्छति ॥
धान्येनोपहतो वायुर्धान्योपहत उच्यते ॥ ९० ॥
आटोपयति निष्कोशो पुरीषं चास्य भिद्यते ॥
प्रगृह्य हस्तं प्रध्यायेन्नित्यं चैव विजृम्भते ॥ ९१ ॥
रुद्धंस्तत्र पुरीषश्च मन्दवातस्तथैव च ॥
एतद्धि तस्य विज्ञानमत ऊर्ध्वं चिकित्सितम् ॥ ९२ ॥
पक्वान्नं यदि वाऽपक्वमुभयं नैव भोजयेत् ॥
निरुढभक्तं तं नागं यवसेनोपचारयेत् ॥ ९३ ॥
१ क. तद्वै ऋच्छति । २ क. ०न्त्याश० । ३ क. ०ते चापि यो० । ४ क.
०नात्याश० । ५ क. सर्वेऽन्योन्यहेतत तव । ६ क. येषा० । ७ क. ख. रक्षो ।
८ क. ०हते वा० । ९ ख. प्रगृह्य । १० क. ०द्धमूत्रपु० ।

१२ अनाहाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ८७
उष्णोदकं च पानार्थे शकृच्चावन्न बध्यते ॥
एवमप्यस्य निर्दिष्टं देशकालबलं प्रति ॥ ९४ ॥
स्वयमप्यत्र भिषजा तक्यं बुद्धिमता भुवि ॥
स्थूलोच्चयेन वा नद्धं धनुषां द्वे शते नयेत् ॥ ९५ ॥
निष्कोशशोधनं चास्मै सम्यक्कुर्याच्चिकित्सकः ॥
वचा हरिद्रा लशुनं पिप्पली मरिचानि च ॥ ९६ ॥
करञ्जबीजं तेजोह्वां शृङ्गवेरं फणिज्जकम् ॥
गण्डीरं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पली ॥ ९७ ॥
तालीसपत्रकं कुष्ठं शतपुष्पा यवानिका ॥
पञ्चभिर्लवणैः सार्धं कवलं तस्य दापयेत् ॥ ९८ ॥
तेनोपरुद्धं धान्यं हि सपुरीषं निरूहति ॥
विपाच्य लवणं चास्य गजस्याऽऽरोग्यसंज्ञितम् ॥ ९९ ॥
इमं संभृत्य संभारं सुविभक्तं यथाविधि ॥
सैन्धवं काचलवणं लवणं रोमकं तथा ॥ १०० ॥
तथैव यावशूकं च सामुद्रलवणं बिडम् ॥
तथैव काचलवणं तथैवोत्पलपत्रकम् ॥ १०१ ॥
सुवर्चिकाऽपि या मुख्या यवक्षारं तथैव च ॥
तथैव देयाः पिप्पल्याः पाठा कटुकरोहिणी ॥ १०२ ॥
विभीतकाहरीतक्यो शृङ्गवेरं च हिङ्गु च ॥
सारिवाऽतिविषा मुस्ता त्रिफलेन्द्रयवास्तथा ॥ १०३ ॥
वृक्षाम्लं मरिचं चैव तथाचोऽऽम्लाम्लवेतसौ ॥
बालविल्वं च कुष्ठं च विडङ्गं हस्तिपिप्पली ॥ १०४ ॥
एतत्संहृत्य संभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् ॥
दधिमण्डेन संयोज्य घृतमण्डेऽपि पाचयेत् ॥ १०५ ॥
अथैनं दधिमण्डेन पुनरालोड्य पाययेत् ॥
प्रसन्ना वार्डाप या मुख्या तया वाऽऽलोड्य पाययेत् ॥ १०६ ॥
तेन कोष्ठगतं भक्तमेकरात्रान्निरूहति ॥
प्रतिपानं च सेकश्च क्रमात्सात्म्यं च भोजनम् ॥ १०७ ॥
१ क. बुध्यते । २ क. शतेन यत् । ३ क. हिङ्गूकम् । ४ ख. ॰चाऽऽम्ला-
म्ल० । ५ ग. ॰सौ ॥ बलं बि० । ६ क. ॰धिमाण्डे० । ७ क. ॰तमाण्डेन पा० ।

८८ पालकप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
एतेन क्रमयोगेन नागः संपद्यते सुखी ॥
विज्ञाय विगतानाहं निवृत्तशकृतं गजम् ॥ १०८ ॥
अकर्दमे जले चैनमवगाह्य प्रमार्जयेत् ॥
प्रत्युद्गतस्थानगतं निवृत्तं वारणं ततः ॥ १०९ ॥
प्रसन्नां पाययेज्जातां पञ्चभिर्लवणैः सह ॥
वातानुलोमनार्थं च ग्रहणीदीपनाय च ॥ ११० ॥
तथा स लभते सौख्यं तस्मादेनां प्रयत्नतः ॥
अथास्मै दापयेद्भक्तं वोऽनुपूर्वेण हस्तिनः ॥ १११ ॥
इत्यप्रदुष्टानाहः ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि दुश्चिकित्स्यतमस्य तु ॥
ओनाहस्य प्रपञ्चं ते संप्रदुष्टस्य लक्षणम् ॥ ११२ ॥
धान्यं परिणतं पक्वं शुष्कं वा यदि भक्षयेत् ॥
पक्वान्नं चाप्यकुशलैर्भोज्यते विविधै रसैः ॥ ११३ ॥
अत्यम्बुपानयोगाच्च जायन्ते चाऽऽमयाः क्रमात् ॥
प्रवाहिका तथा शूलमाध्मानं कृच्छ्रमूत्रता ॥ ११४ ॥
पुरीषं ग्रथितं चास्य मन्दवातश्च जायते ॥
पीड्यते चातिसारेण वातगुल्मश्च बाधते ॥ ११५ ॥
स कृशो दुर्बलो नागो हरिद्वर्णप्रदर्शनः ॥
अतीसारेण दुःखार्तो ध्यायत्यपि च कुञ्जरः ॥ ११६ ॥
पादमभ्युद्धरेत्कृच्छ्राद्गात्रैश्च गुरुभिर्भवेत् ॥
निक्षिप्य हस्तं विमनाः शूलार्तः संनिषीदति ॥ ११७ ॥
दुश्चिकित्स्यः स विज्ञेयो महारोगो मृदुग्रहः ॥
तस्मै न दापयेत्पक्वमामं वापि कदाचन ॥ ११८ ॥
निरुहभक्तं तं नागमुपलभ्य भिषग्वरः ॥
यवसेनेव शुद्धेन मातङ्गं समुपाचरेत् ॥ ११९ ॥
उष्णोदकं च पानार्थे शकृद्धावन्न बाध्यते ॥
अथैनं कवलांस्तीक्ष्णान्क्षिप्रमेवाभिहारयेत् ॥ १२० ॥
वचां हरिद्रां लशुनं पिप्पलीं मरिचानि च ॥
कुष्ठं तेजोवतीं चात्र दद्यादतिविषां तथा ॥ १२१ ॥
कटुकां सर्षपान्हिङ्गं पञ्चभिर्लवणैः सह ॥
कृत्वा सूक्ष्माणि चूर्णानि सुरामण्डेन पाययेत् ॥ १२२ ॥
१ ख. ॰केऽप्यानुपूर्वेण हस्तिने । २ क. व्यानुपूर्वेण हस्तिने । ३ क. अनाहस्य ।

तेन प्रदुष्टधान्यं तु सपुरीषं निरूहति ॥
यश्च कोष्ठगतो वायुस्तस्माच्च परिमुच्यते ॥ १२३ ॥
पिप्पलीं मरिचं हिङ्गु शृङ्गवेरं फेणिज्जकम् ॥
गण्डीरं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम् ॥ १२४ ॥
तगरं चैव कुष्ठं च दाडिमद्वयमेव च ॥
कृष्णकांशुमतीं तेजोह्वां तिन्तिडिकां तथा ॥ १२५ ॥
पथ्याजां स्निग्धकोष्ठं च चित्रतन्दुलमेव च ॥
सुरसान्तरेवक्रं च चन्द्रपादी तथैव च ॥ १२६ ॥
उलूखले क्षोदयित्वा शुद्धे निक्षिप्य भाजने ॥
आलोड्य चूर्णमेतत्तु लवणैरष्टभिस्तथा ॥ १२७ ॥
नागाय दापयेद्वैद्यः शूलानाहप्रशान्तये ॥
विज्ञाय विगतानाहं विशुद्धशकृतं गजम् ॥ १२८ ॥
प्रसन्नां पाययेज्जातां पञ्चभिर्लवणैः सह ॥
भोजनं तु क्रमात्तस्मै शुद्धानाहविधौ यथा ॥ १२९ ॥
अनेन क्रमयोगेन नागः संपद्यते सुखी ॥
इति संप्रदुष्ट आनाहः ॥
अथातो मृत्तिकाजगन्धस्थानाहः संप्रवक्ष्यते ॥ १३० ॥
पूर्वमेवाभिवृष्टायां गन्धमाघ्राय वारणः ॥
पृथिव्या दौहृदीभूतो भुक्त्वा तामतिमात्रतः ॥ १३१ ॥
विकारी जायते नागस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
पुरीषभेद(ः)स्तम्भश्च तथाऽऽध्मानं च दारुणम् ॥ १३२ ॥
यवसं नाभिलषति ग्राह्यमाणं पुनः पुनः ॥
अन्नं चापि तथा विद्यान्मृत्तिकाद(ज)न्धसेवितम् ॥ १३३ ॥
मृत्तिका भक्षिता येन भवेत्पक्वाशयं गता ॥
तस्यामपरिजीर्णायामन्नमश्नाति वारणः ॥ १३४ ॥
ओदनो वा यदा भुक्तो भवेत्पक्वाशयं गतः ॥
तस्मिन्परिणते भुक्ते यदि खादति मृत्तिकाम् ॥ १३५ ॥
स विकारी भवेत्तेन तथा भुक्तेन वारणः ॥
विकारमभिजानीयाद्यथोक्तं कुशलो भिषक् ॥ १३६ ॥
१ क. पुरीषं निरुहति । २ क. फर्डगिरम् । ३ ग. मण्डीरं । ४ क.
स्निग्धाङ्कोष्ठं । ५ क. °रचकं । ६ क. तथा । ७ क. °भिमृष्टा° । ८ क. दौहृदी° ।
१२

९० पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
मृत्तिका भक्षिता राजनर्भवेदामाशयस्थितः (ता) ॥
तस्यामपरिजीर्णायामन्नमश्नाति वारणः ॥ १३७ ॥
विधा वा यदि वा भुक्त्वा ह्यामाशयगता भवेत् ॥
अजीर्णायां तु तस्यां च यदि खादति मृत्तिकाम् ॥ १३८ ॥
विकारी तेन भवति तथा भुक्तेन वारणः ॥
कोष्ठप्रदोषो भवति पुरीषं चास्य भिद्यते ॥ १३९ ॥
तेन चाऽऽनह्यते नागस्तथा स्तम्भश्च जायते ॥
आमं च तस्य पक्वं च भुक्तमन्नं न पच्यते ॥ १४० ॥
तं नागं दिवसं सर्वं ग्रासेन परिवर्जयेत् ॥
पानीयं पाययेत्तप्तमवगाहं न लम्भयेत् ॥ १४१ ॥
हस्तेऽस्य बन्धयेच्छुङ्कुं शय्याभागं च कारयेत् ॥
हस्तिलिण्डेन शुष्केण तन्मूत्रेणावसेचयेत् ॥ १४२ ॥
अथ तिक्तौषधैर्भूयो मृत्तिकामभिसंसृजेत् ॥
ततोऽस्मै खादितुं दद्यान्मृत्तिकाया निरूहणे ॥ १४३ ॥
शाकंवल्लीं गडूचीं च सुमनामाटरूषकम् ॥
आस्फोतां लशुनं चापि पटोलं चात्र दापयेत् ॥ १४४ ॥
फणिज्जकं च शैरेयं द्वौ करञ्जौ तथैव च ॥
दद्यात्तथा वल्गुजकां शोभाञ्जनकमेव च ॥ १४५ ॥
उलूखले क्षोदपित्वा शुद्धे निक्षिप्य भाजने ॥
गोमयेनाथ संसृज्य कवलानस्य दापयेत् ॥ १४६ ॥
तेनास्य दौर्हृदोपैति न च खादति मृत्तिकाम् ॥
अथास्मै कवलान्दद्यान्मृत्तिकाया निरूहणे ॥ १४७ ॥
हरिद्रे त्रिफलां पाठां तथा मधुरसामपि ॥
करञ्जबीजं तेजोह्वां शृङ्गवेरं च हिङ्गु च ॥ १४८ ॥
पटोलीं च विशेषेण निम्बं कटुकमत्स्यकान् ॥
कोलानिशाविडङ्गानि तथैवेन्द्रयवानपि ॥ १४९ ॥
पिप्पलीं पिप्पलीमूलं मरिचं चित्रकं तथा ॥
उलूखले क्षोदपित्वा हस्तिमूत्रेण संसृजेत् ॥ १५० ॥
१ क. विधो । २ क. हस्तस्य । ३ क. कल्पयेत् । ४ ग. ॰लिङ्गेन । ५ क. निरूपणे । ६ क. कैला० ।

१२ आनाहाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ९१
प्रसन्नया वा संसृज्य पञ्चभिर्लवणैः सह ॥
तथैव प्रतिनीताय कवलान्संप्रदापयेत् ॥ १५१ ॥
आध्मायमानं वातेन मृदा धान्येन वा पुनः ॥
साधयेत्सर्वमेतेन भवेद्योऽत्याशितो गजः ॥ १५२ ॥
क्षीरेण यवनालानां सर्पिपान्मति पाचयेत् ॥
तान्पिप्पलीभिः संसृष्टान्सामुद्रलवणेन च ॥ १५३ ॥
शृङ्गवेरकरञ्जानि तत्रैकध्यं समापयेत् ॥
खरमूत्रेण संसृष्टमश्वमूत्रेण वा पुनः ॥ १५४ ॥
तं मूर्च्छयित्वा क्षारेण मुरुण्ड्या वा प्रसन्नया ॥
सौवीरकेण संसृज्य गवां मूत्रेण वा पुनः ॥ १५५ ॥
दधिमण्डेन वा युक्तं बस्तिमस्मै प्रदापयेत् ॥
यथा द्रोणप्रमाणेन निरूहं दापयेद्भिषक् ॥ १५६ ॥
स तेन मृत्तिकाजग्धं सपुरीषं निरूहति ॥ १
ये च कोष्ठगतो वातास्तेभ्यश्च परिमुच्यते ॥ १५७ ॥ २
तैलेन सेचयेच्चास्य सर्वगात्राणि हस्तिनः ॥
उष्णोदकं च पानार्थं परिषेकाय दापयेत् ॥ १५८ ॥
विज्ञाय विगतानाहं विशुद्धशकृतं गजम् ॥
अकर्दमे जले चैनमवगाह्य प्रमार्जयेत् ॥ १५९ ॥
प्रत्युद्धृतं स्थानगतं निवृत्तं वारणं ततः ॥
प्रसन्नां पाययेज्जातां पञ्चभिर्लवणैः सह ॥ १६० ॥
वातानाम(मा)नुलोमा(म्या)र्थं ग्रहणीदीपनाय च ॥
अथास्मै दापयेद्भक्तंमानुपूर्वे(र्व्ये)ण हस्तिने ॥ १६१ ॥
एतया क्रियया नागस्तथा संपद्यते सुखी ॥
इति मृत्तिकाजग्धे आनाहः ॥
आनाहः संनिपाताच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यते ॥ १६२ ॥
अतिमात्रं तु भुक्तेन भोज्येन यवसेन च ॥
स्नेहेन चातिमात्रेण तथा मृत्तिकयाऽपि वा ॥ १६३ ॥
आनाह्यमानः स्तनति मृदङ्ग इव ताडितः ॥
न च वातानुलोमित्वं तथा प्राप्नोति वारणः ॥ १६४ ॥
१ क. ॰त्तिकां ज॰। क. ॰त्तिकां जग्धसपुरीषां नि॰। २ ग. ॰तास्तेभ्यस्ते॰।
३ क. ॰क्त आनु॰ । ४ क. ख. ॰न्धश्चाऽऽना॰ । ५ क. प्रवक्षते । ग. प्रचक्ष्यते ।

९२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
भक्षितं चास्य पीतं च न गच्छति जरां तथा ॥
वायुस्तस्य विमार्गस्थो हृदयं परिधावति ॥ १६५ ॥
एवं निरुद्धहृदयो न स जीवति तादृशः ॥
सर्वानाहेषु तैलेन सर्वसेकं प्रदापयेत् ॥
अजीर्णजं वर्जयित्वा रूक्षसेकं प्रदापयेत् ॥ १६६ ॥
तत्र श्लोकाः—
ग्रासाप्रकाङ्क्षा गुरुगात्रता च स्तम्भस्तथा मूत्रपुरीषयोश्च ॥
द्वेषश्च *कल्पाभिनवावगाह( हे ) भवन्त्यजीर्णस्य तु लक्षणानि ॥ १६७ ॥
( †शुद्धं शकृन्मूत्रमनाविलं च ग्रासप्रकाङ्क्षाऽगुरुगात्रता च ॥
प्रीतिश्च शय्याभिनयेऽवगाहे भवन्ति जीर्णस्य तु लक्षणानि ॥ १६८ ॥ )
यत्कृष्णवर्णं त्वथ फेनिलं च दुर्गन्धमम्लं बहुदोषयुक्तम् ॥
द्रवं सशूलं च सरं पुरीषं विभिन्नमल्पं च भवेदपक्वम् ॥ १६९ ॥
तथा भवेच्छ्लेष्मविवर्जितं यत्स्निग्धं सवर्णं यवसेन चैव ॥
सपाण्डुवर्णं घनमद्रवं च तत्पक्वलिङ्गं शकृदुद्दिशन्ति ॥ १७० ॥
अत्र द्वौ न खलु चिकित्सितुं हि शक्या-
वानाहौ नृपवर सक्तसंनिपातौ ॥
षण्णां तु प्रतिपदमीरिता चिकित्सा
शास्त्रोक्ते विधिमनुसृत्य विस्तरेण ॥ १७१ ॥ ९१७ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थान आनाहा-
ध्यायस्त्रयोदशः ( यो द्वादशः ) ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।
अथ भगवन्तममिततपसममलद्युतिमाश्रमस्थमिन्दुकान्तिसदृशवपुषं पाल-
काप्यं पादयोरुपसंगृह्य रोमपादोऽपृच्छत्—'कथमेषां महाबलजववीर्यसत्त्वानां
परबलप्रमाथिनां हस्तिनां मूर्छाः संभवन्ति' ॥
अथोवाच भगवान्पालकाप्यः—इह खलु भो द्वादश मूर्छाः संभवन्ति ।

• ‘तल्पाभिनयेऽवगाहे’ इति, ‘तल्पेऽभिनवावगाहे’ इति वा पाठः स्यात् ।
  † कपुस्तके त्रुटितम् ॥
  १ क. सर्वमेवं । २ क. अजीर्णं वर्जयित्वा तु रू० । ३ क. ख. श्लोकः । ४ ग.
  विच्छिन्नं । ५ क. ख. ॰नुश्रित्य ।

१३ मूर्च्छाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ९३
तद्यथा—अ(ति)भोजनात्, (अति)विदग्धभोजनात्, आमधान्योपयोगात्,
स्नेहात्, वातात्, पित्तात्, कफात्, संनिपातात्, उदकात्, मार्गगमनात्,
मद्यात्, यवसाच्चेति ।
तत्र—अतिभोजनात्कृशस्य सहसा हस्तिनो मूर्छा भवति । ततो निस्त-
ब्धाक्षोऽवसीदति स्तम्भमाश्रयति निःश्वसिति कण्ठेन तिनिति (?) नापते न
शक्नोति स्थातुं कुतो गन्तुम् । निषीदत्यपराभ्याम् । तस्यैतैर्लिङ्गैरतिभोजनस-
मुत्थां मूर्छां विद्यात् ॥
तं पिप्पलीमरिचचव्याजमोदपिप्पलीमूलविश्वभेषजविडङ्गतेजोवतीपाठाकुटज-
चित्रकसूक्ष्मसर्षपपाटलीलशुनवचाहिङ्गुसौवर्चलानां गोमूत्रे कथितानां क्वाथं
पादावशेषमवतार्य सुखोष्णं पाययेत् । प्रतिपानं च सलवणां सुरां विशुद्धको-
ष्ठाय दापयेत् । ततः संपद्यते सुखी ।
इत्यातिभोजनमूर्च्छा ।
अथ विदग्धभोजनोत्पन्नायां मूर्च्छायां—निपतति, उत्पतति, परिधावति,
परिवर्तते, प्रवेपते, भूमौ चक्रवद्भ्रमति ।
तस्मै मरिचशृङ्गवेराटरूषकबिल्वारग्वधदन्तीगण्डीरपिप्पलीभिर्गोमयं संयु-
क्ताभिः कवलान्दद्यात् । प्रसन्नां च पञ्चलवणसंयुक्तां प्रतिपानं दद्यात् ।
इति विदग्धभोजनमूर्च्छा ।
रसं मद्यं वा पीत्वा स यदा धान्यमाममत्यर्थं भक्षयेत् । ततोऽस्य मूर्छा
जायते ।
स तया भूमौ चक्रवत्परिवर्तते, निःश्वसिति, आटोपितश्च व्याददाति मुहुर्मु-
हुर्मुखं स्वं निरीक्षत उत्फुल्लपर्यश्रुनयनः ।
तमेवमवस्थं दन्तिनमवेक्ष्य यवभस्मपरिस्रुतामर्धसौवीरकां ससर्पिष्कां सस्व-
र्जिकां पञ्चलवणसंयुक्तां प्रसन्नां पाययेत् । हिङ्गुकुटजपाठाटरूषककटुरोहिणी
द्वे हरिद्रे तेजोवतीवचाविडङ्गरसाशिग्रुतिन्दुकमूलबिल्वम

स दुर्मनाः, अतिपीड्यमानहृदयो भोक्तुं नेच्छति, गम्भीरवेदी मन्दाग्निरप्रसृ-
ष्टमूत्रपुरीषो निषीदति शीतेच्छुः, स्वप्नभूयिष्ठः शय्याभिनन्दी ध्यायत्यानद्ध-
कुक्षिः, प्रवेपते ।
ततोऽस्मै वटप्ररोहाणां शाकवल्लीगुडूचीक्षुण्णानां मधुमिश्रान्कवलान्द-
द्यात् । जम्बुशल्लक्यर्जुनानां किश(स)लयानि मधुयुक्तानि भोजयेत् । कषायवृ-
क्षाणां सक्षौद्रान्कवलान्भोजयेत् । यवधोमानां मधुसंयुक्तान्कवलान्दापयेत् ।
अथवा दृष्टमूत्रपुरीषेऽवसीदन्म्रापः शीताभि(ः) नन्दी वा भवति । तं सक्षीरपिप्प-
लीकं मुद्गयूषं पाययेत् । तेनैव चैनं भोजयेन्मृदुशाल्योदनमिति ।
इति स्नेहमूर्च्छा ॥
अनशनात्यशनविषमाशनाध्यशनैर्धान्यपवससलिलेर्त्तूनां विपर्यासादकस्माद्वा
कुप्यति पवनः । स जनयति मूर्छाम् ॥
अथानेन प्रतिहतगतिस्तिर्यगूर्ध्वं चोत्पतति, हृदयमवपीडयति, शूलमुपजन-
यति, उदरमाध्मापयति, स वेदनार्तः सर्वेभ्यः सत्त्वेभ्यः कुप्यति, छिन्नपातं च
पतति, वृक्षतटभित्तिप्राकारादीन्हन्तुमिच्छति ॥
तं प्राचीनबन्धंसंयुक्तं सर्वगन्धैः सहिङ्गुपवघृतैर्धूपयेतं । वरुणबिल्वातिविषा-
हिङ्गुपत्रीलशुनवचाः संक्षुद्य बिल्वपत्राणि ध परिक्षिप्य कवलान्दापयेत् । भूयश्च
हिङ्गुसौवर्चलसर्षपपिप्पलीः क्षोर्दापत्वा कवलान्दद्यात् । उष्णोदकं च पाययेत् ।
पञ्चलवणसंयुक्तां च सुरां दद्यात् । मुद्गकुलत्थयोः पञ्चमूलयोर्द्वयोर्यूषं कुक्कुटर-
ससंयुक्तं पाययेत् । ततः स्वस्थो भवति ॥
इति वातमूर्च्छा ॥
उष्णाध्वगमनादुष्णसलिलपानादतिमात्रलवणोपयोगाद्विषमविरुद्धविदग्ध-
भोजनात्, अम्लोष्णतीक्ष्णोपयोगात्पित्तं प्रकुपितं मूर्छां जनयति ॥
स पाण्डुवर्णः, परिदह्यते संतप्ताङ्गः, पतति भ्रमांत श्वसिति वेपते भृशमस्व-
स्थशरीरः ॥
तं प्रभूतेन शीतसलिलेन सेचयेत् । छायास्थं तालवृन्तैर्वीजयेत् । यवलाज-
धैरागतर्पणं च प्रभूतशर्करं पाययेत् । इक्षुवालिकेशुरकैर्मत्स्यण्डिकायुक्तान्कव-
लान्दद्यात् । हरिद्रेन्द्रयवनिम्बपत्रामलकानि फाणितसंयुक्तान्कवलान्दद्यात् ।

१ क. °प्रमृष्ट°। २ क. °न्दी ध्माय°। ३ क. जम्बूश°। ४ ग. °धान्यान्मधु°।
५ ख. तं क्षारपि°। ६ क. °लवर्तिनां विपर्ययाद्°। ७ क. स जयति मूर्च्छाऽभिधाने°।
८ क. ते प्राची तं ब°। ९ क. °त्। वि°। १० ख. परिक्षिप्त्वा ।