हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१० स्कन्धाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ७७
थ्वीकादधिमस्तुसुरासौवीरकपवोदकेषु किण्वतण्डुललवणचूर्णानि प्रक्षिप्य घृत-
तैलवसामिश्रं पाचयित्वा दर्वीप्रलेपेन पिण्डस्वेदेन वस्त्रोपनद्धेन स्वेदयेत् । एतैरेव
सुखोष्णैर्गजं लिम्पेत्सशिरस्कं निवातस्थम् । भूयश्च बलातिबलांशुमत्पुनर्नूक-
कपित्थबृहतीद्वयतिन्दुकभद्रोदुम्बरीगेडम्बलु(?) चाङ्गेरी द्वे विन्ने शतावर्‍यं-
हिंस्रापेहिवातात्कारीवरुणेडगजजलकुष्ठमूलानि यवकोलकुलत्थनिष्पावाढकीश-
णबीजानि श्रीपर्णीपत्रमूलफलानिग्निमन्थपाटल्युभौ गुन्द्रौ क्षुरकं च वसुकं वशि-
रांश्च संहृत्य समसलिले दुग्धे विपाचयेत् । सिद्धावशेषमपहृत्य पुनर्वराहाजैम-
त्स्यशिशुमारशशकवसाभिः सह काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकलिङ्गाक्षीमा-
षपर्णीमधुकतालपर्णीशुकनासाकल्कैस्तैलं घृतं वा पाचयेत् । तत्साधुसिद्धम-
पहृत्य भक्तषोडशभागप्रमाणं पानीयं पाययेत् । यवसानि च यथोक्तानि वात-
प्रशमनानि दद्यात् । एतेनोपक्रमेण मुच्यतेऽन्तरायामात् । बलवान्प्रहृष्टमना
निरामयश्च भवति वारणः ॥
इत्यन्तरापामस्कन्दः ॥
बहिरीयामो नाम स्कन्दः पित्तसंसृष्टान्मारुताद्भवति । स प्रत्याख्येयोऽसाध्य-
त्वात् ॥
निदानमस्य वक्ष्यामः-
(*स पक्षेणैकेनावसीदति, विवृणोति चक्षुः, समुत्थैकगात्रः समुद्गतशिरो-
ग्रीवस्तिर्यगायभ्यते रज्जुमवलम्बतेऽवसीदन्नूर्ध्वमुच्छ्वसिति । स बहिरायाम-
स्कन्दो नाम प्राणहरो व्याधिः ॥
इति बहिरायामस्कन्दः ॥
व्याविद्धस्कन्दो नाम प्राणहरस्तिर्यग्योनिषु दृश्यते । ( स ) श्लेष्मसंसृष्टा-
न्मारुताद्भवति । स प्रत्याख्येयः ॥
निदानमस्य वक्ष्यामः - अवनम्यमामः शिरोधरां पीडयति । हत्वा वक्षः )
संभज्यत इव उनमन्मध्ये जघनमूत्क्षेप्तुकामः पतति भूमौ, असौ गम्भीरमन्तः
स्तनति निःश्वसिति निस्तब्धताम्रनयनः स्थूलं निःश्वसिति विसंज्ञकल्पः ॥ स
व्याविद्धस्कन्दाभिभूतः प्रजहाति प्राणानिति ॥
तत्र श्लोकाः-

---

* धनुराकारचिह्नान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति ।
१ क. गरुडाम्लाम्बु० । ग. गरुम्लुचुवा० । २ क. ०जशि० । ३ क.
०दृष्टाननो नि० ।