बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
शाकुनेऽन्तरचक्राध्यायः ४१९
अभ्यन्तरे तु नाभ्यां शुभफलदा भवति षट्सु चारेषु।
वायव्यानैर्ऋतयोररयोः क्लेशावहा यात्रा ॥२८॥
प्रदक्षिणक्रम से दक्षिण के आठवें, पश्चिम के दूसरे, छठे, तीसरे, सातवें और
आठवें तथा उत्तर के दूसरे अष्टमांश में शान्त शकुन हो तो मध्यम फल वाली यात्रा
होती है। शेष पच्चीस अष्टमांशों में शुभ फल देने वाली यात्रा होती है। नाभि के मध्य
में वायव्य और नैर्ऋत्य को छोड़कर शेष छः अरों में शकुन हो तो शुभ फल देने वाली
तथा वायव्य और नैर्ऋत्य कोण के अरों में स्थित शकुन हो तो क्लेश देने वाली यात्रा
होती है॥२७-२८॥
याम्येऽष्टांश इति। याम्ये दक्षिणदिग्भागे योऽष्टांशोऽष्टभागस्तस्मिंस्तथा पश्चात्
पश्चिमदिग्भागे नैर्ऋतकोणादारभ्य द्विषट्त्रिसप्ताष्टमेषु, द्वितीयषष्ठतृतीयसप्तमाष्टमेषु।
तथा सौम्येन उत्तरदिग्भागेन च द्वितीयाष्टांशे एतेषु शकुने स्थिते शान्ते मध्यफला यात्रा भवति।
न शुभा नाप्यशुभेत्यर्थः। शेषेष्वन्येषु भागेषु पञ्चविंशत्सङ्ख्यास्वतिशोभना यात्रा भवति।
अभ्यन्तर इति। नाभ्यामभ्यन्तरे नाभिमध्ये षट्सु चाष्टसु चारेषु वायव्यानैर्ऋतवर्जितेषु
स्थिते शकुने शुभफलदा यात्रा भवति। वायव्यानैर्ऋतयोर्द्वयोररयोः क्लेशावहा कष्टप्रदा
यात्रा भवति॥२७-२८॥
एवमिदं यदुक्तं तच्छान्तासु दिक्षु दीप्तासु वक्ष्यामीत्याह—
शान्तासु दिक्षु फलमिदमुक्तं दीप्तास्वतोऽभिधास्यामि।
ऐन्द्र्यां भयं नरेन्द्रात् समागमश्चैव शत्रूणाम् ॥२९॥
ये पूर्वकथित समस्त फल शान्त दिशाओं के कहे गये हैं। अब दीप्त दिशाओं के
फल कहता हूँ। यदि दीप्त पूर्व दिशा में स्थित शकुन हो तो राजा का भय और शत्रुओं
के साथ समागम होता है॥२९॥
इदं यदुक्तं फलं शान्तासु दिक्षु। अतोऽस्मात् परं दीप्तास्वभिधास्यामि कथयिष्यामि।
ऐन्द्र्यां पूर्वस्यां दिशि दीप्तायां स्थिते शकुने नरेन्द्राद् राज्ञो भयं भवति। शत्रूणां रिपूणां
समागमः संयोगो भवति॥२९॥
अन्यदप्याह—
तदनन्तरदिशि नाशः कनकस्य भयं सुवर्णकाराणाम्।
अर्थक्षयस्तृतीये कलहः शस्त्रप्रकोपश्च ॥३०॥
यदि पूर्व दिशा के द्वितीय भाग में दीप्त शकुन हो तो सोने का नाश और स्वर्णकार
को भय होता है। पूर्व दिशा के तृतीय भाग में दीप्त शकुन हो तो धन का नाश, कलह
और शस्त्र का प्रकोप होता है॥३०॥
तदनन्तरदिशि पूर्वस्या परतो द्वितीयभागे स्थिते शकुने दीप्ते कनकस्य सुवर्णस्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
४२० बृहत्संहिता
नाशो भवति, सुवर्णकाराणां च सम्बन्धि भयं भवति। तृतीये भागे अर्थक्षयो वित्तनाशः कलहः
शस्त्रप्रकोपश्च।।३०।।
अन्यदप्याह—
अग्निभयं च चतुर्थे भयमाग्नेये च भवति चौरेभ्यः ।
कोणादपि द्वितीये धनक्षयो नृपसुतविनाशः ।।३१।।
यदि पूर्व दिशा के चतुर्थ भाग (अग्निकोण) में स्थित दीप्त शकुन हो तो अग्नि
और चोरों का भय होता है। अग्निकोण से द्वितीय भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो
धनक्षय और राजपुत्र का नाश होता है।।३१।।
चतुर्थे प्राग्भागादग्निभयं भवति। आग्नेये च कोणे चौरेभ्यस्तस्करेभ्यो भयं भवति।
कोणादपि आग्नेयकोणात् तृतीयभागे धनस्य वित्तस्य क्षयः। नृपसुतविनाशो राजपुत्रस्य
विनाशः क्षयो म्रियत इत्यर्थः।।३१।।
अन्यदप्याह—
प्रमदागर्भविनाशस्तृतीयभागे भवेच्चतुर्थे च।
हैरण्यककारुकयोः प्रध्वंसः शस्त्रकोपश्च ।।३२।।
आग्नेय कोण से तृतीय भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो स्त्री के गर्भ का नाश होता
है। आग्नेय कोण से चतुर्थ भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो स्वर्णकार और चित्रकार
का नाश तथा शस्त्रकोप होता है।।३२।।
कोणादाग्नेयात् तृतीयभागे स्थिते शकुने प्रमदा जाया तस्या गर्भविनाशो भवेत्
स्यात्। चतुर्थे च भागे हैरण्यकः सुवर्णादिविक्रयिआदिकः, कारुकः शिल्पी, तयोः प्रध्वंसो
विनाशो भवति। तथा शस्त्रकोपश्च।।३२।।
अन्यदप्याह—
अथ पञ्चमे नृपभयं मारीमृतदर्शनं च वक्तव्यम् ।
षष्ठे तु भयं ज्ञेयं गन्धर्वाणां सडोम्बानाम् ।।३३।।
आग्नेय कोण से पञ्चम भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो राजा का भय तथा मरकी
और मृत पुरुषों का दर्शन होता है। आग्नेय कोण से षष्ठ भाग में स्थित दीप्त शकुन हो
तो डोम और गन्धर्वों का भय होता है।।३३।।
अथानन्तरं पञ्चमे भागे नृपभयं राजभयं भवति। मारी तत्र जनानां मरको भवति। मृतस्य
पुरुषस्य दर्शनमवलोकनं वक्तव्यं वाच्यम्। षष्ठे भागे गन्धर्वाणां गायनानां सडोम्बानां
डोम्बसहितानां भयं भवति। तेभ्यो भयं भवतीत्यर्थः।।३३।।
अन्यदप्याह—
धीवरशाकुनिकानां सप्तमभागाद् भयं भवति दीप्ते।
भोजनविघात उक्तो निर्ग्रन्थभयं च तत्परतः ।।३४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
शाकुनेऽन्तरचक्राध्यायः ४२१
यदि आग्नेय कोण से सप्तम भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो धीवर और पक्षी
मारने वालों का भय होता है। आग्नेय कोण से अष्टम भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो
भोजन का नाश और नग्न संन्यासी का भय होता है।।३४।।
सप्तमभागे दीप्ते शकुने धीवरः प्रसिद्धः। शाकुनिकः पक्षिघाती। तेभ्यः सकाशाद्भयं
भवति। तत्परतोऽष्टमभागे भोजनस्याशनस्य विघातो नाश उक्तः कथितः। निर्ग्रन्थो नग्न-
क्षपणकस्तस्माच्च भयं भवति।।३४।।
अन्यदप्याह—
कलहो नैर्ऋतभागे रक्तस्रावोऽथ शस्त्रकोपश्च।
अपराद्ये चर्मकृतं विनश्यते चर्मकारभयम् ।।३५।।
नैर्ऋत्य कोण में स्थित दीप्त शकुन हो तो रक्तस्राव और अग्निकोप होता है।
पश्चिम दिशा के प्रथम भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो चमड़े के बने हुये जूते, वस्त्र
आदि का नाश और चर्मकार से भय होता है।।३५।।
नैर्ऋतकोणे कलहो रक्तस्रावोऽसृक्स्रुतिः। शस्त्रकोपः संग्रामश्च भवति। अपराद्ये पश्चिम-
प्रथमभागे चर्मकृतं चर्ममयं वस्त्रोपानहादिकं विनश्यते नाशं याति। चर्मकारभयं चर्मकाराच्च
भीतिर्भवति।।३५।।
अन्यदप्याह—
तदनन्तरे परिव्राट् श्रवणभयं तत्परे त्वनशनभयम्।
वृष्टिभयं वारुण्ये श्वतस्कराणां भयं परतः ।।३६।।
यदि पश्चिम दिशा के द्वितीय भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो तपस्वी और बौद्ध
संन्यासी का भय, तृतीय भाग में स्थित हो तो उपवास का भय, ठीक पश्चिम में स्थित
हो तो वृष्टि का भय तथा पञ्चम भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो कुत्ते और चोरों का
भय होता है।।३६।।
तदनन्तरं द्वितीये भागे परिव्राजकस्य तपस्विनो भयं श्रवणाच्छाक्यभिक्षोश्च भयं भवति।
तत्परे तृतीये भागे त्वनशनभयमुपवासभीतिर्भवति। वारुण्ये पश्चिमायां वृष्टिभयं वर्षणाद्
भीतिर्भवति। परतोऽनन्तरमन्यस्मिन् भागे श्वतस्कराणां सारमेयानां चौराणां च सम्बन्धि
भयं भवति।।३६।।
अन्यदप्याह—
वायुग्रस्तविनाशः परे परे शस्त्रपुस्तवार्तानाम्।
कोणे पुस्तकनाशः परे विषस्तेनवायुभयम् ।।३७।।
यदि पश्चिम दिशा के षष्ठ भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो वातरोगियों का नाश,
सप्तम भाग में स्थित हो तो शस्त्र और पुस्तकों से जीविका करने वालों का नाश,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
४२२ बृहत्संहिता
वायव्य कोण में स्थित हो तो शास्त्र का नाश तथा वायव्य कोण से द्वितीय भाग में स्थित
दीप्त शकुन हो तो विष, चोर और वायु का भय होता है।।३७।।
तत्परतो भागे वायुग्रस्तविनाशः, वायुनाऽनिलेन ग्रस्तः क्रोडीकृतो वायुग्रस्तो वातादिना
विनाशो मरणं भवति। परे परभागेऽन्यस्मिन् शस्त्रपुस्तवार्तानां भवति। शस्त्रमायुधम्, पुस्तं
लिपिकर्म। शस्त्रपुस्तयोर्वार्ता वर्तनं येषां तेभ्यो भयं भवति। कोणे वायव्ये पुस्तकस्य शास्त्र-
स्य विनाशो भवति। परे द्वितीये भागे विषस्तेनवायुकृतं भयम्, विषं प्रसिद्धम्, स्तेनश्चौरः,
वायुर्मरुतः। एभ्यो भयं भवति।।३७।।
अन्यदप्याह—
परतो वित्तविनाशो मित्रैः सह विग्रहश्च विज्ञेयः।
तस्यासन्नेऽश्ववधो भयमपि च पुरोधसः प्रोक्तम् ।।३८।।
यदि वायव्य कोण से तृतीय भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो धन का नाश और
मित्रों के साथ कलह होता है। वायव्य कोण से चतुर्थ भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो
घोड़े का मरण और पुरोहित को भय होता है।।३८।।
परतोऽनन्तरमन्यस्मिन् भागे वित्तस्य धनस्य विनाशः क्षयो भवति। मित्रैः सुहृद्भिश्च
सह विग्रहः कलहो विज्ञेयो ज्ञातव्यः। तस्यासन्ने निकटवर्तिनि द्वितीये भागे अश्वस्य तुरगस्य
वधो मरणं भवति। पुरोधस आचार्यस्य भयं प्रोक्तं कथितम्।।३८।।
अन्यदप्याह—
गोहरणशस्त्रघातावुदक् परे सार्थघातधननाशौ।
आसन्ने च श्वभयं व्रात्यद्विजदासगणिकानाम् ।।३९।।
ठीक उत्तर दिशा में स्थित दीप्त शकुन हो तो गायों की चोरी और शस्त्र का विनाश,
उत्तर दिशा से द्वितीय भाग में व्यापारियों का विनाश और धन का नाश, उत्तर दिशा से
तृतीय भाग में स्थित दीप्त शकुन हो तो व्रात्य ( आठ वर्ष से लेकर सोलह वर्ष के
अन्दर उपनयन करने वाला ), भृत्य और वेश्याओं को भय होता है।।३९।।
उदगुत्तरस्यां दिशि गोहरणं गवामपहरणं शस्त्रस्य च घातो विनाशो भवति। परे द्वितीये
भागे सार्थस्य च घातो वधो धननाशो वित्तहानिश्च भवति। आसन्ने निकटवर्तिनि भागे श्वभयं
सारमेयभयं च भवति। तथा व्रात्यद्विजदासगणिकानां भयं भवति। यस्य ब्राह्मणस्याष्ट-
माद् वर्षादारभ्य षोडशवर्षं यावदुपणयनं कृतं स व्रात्यो द्विजः। दासः कर्मकरः। गणिका
वेश्या। एतासां सम्बन्धि भयं भवति।।३९।।
अन्यदप्याह—
ऐशानस्यासन्ने चित्राम्बरचित्रकृद्वयं प्रोक्तम्।
ऐशाने त्वग्निभयं दूषणमप्युत्तमस्त्रीणाम् ।।४०।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
गौ, अश्व, हस्ति, पुरुष व स्त्री लक्षण (अध्याय ६१-७८)
शाकुनेऽन्तरचक्राध्यायः ४२३
यदि ईशान कोण के समीप ( उत्तर दिशा से चतुर्थ भाग ) में स्थित दीप्त शकुन
हो तो चित्र वस्त्र और चित्र बनाने वाले का भय होता है। ईशान कोण में स्थित दीप्त
शकुन हो तो अग्निभय और उत्तम स्त्रियों में भी दोष होता है।।४०।।
ऐशानस्यासन्ने निकटवर्तिनि भागे चित्राम्बरस्य चित्रवस्त्रस्य चित्रकृतश्चित्रकरस्य सम्बन्धि
भयं प्रोक्तं कथितम्। ऐशाने कोणे त्वग्निभयं हुतवहभीतिरुत्तमस्त्रीणां प्रधानयोषितामपि
दूषणं दुष्टत्वं भवति।।४०।।
अन्यदप्याह—
प्रोक्तस्यैवासन्ने दुःखोत्पत्तिः स्त्रिया विनाशश्च।
भयमूर्ध्वं रजकानां विज्ञेयं काच्छिकानां च ॥४१॥
ईशान कोण के समीप में स्थित दीप्त शकुन हो तो दुःख की उत्पत्ति और स्त्री का
नाश होता है। इससे आगे ( ईशान कोण से तृतीय भाग में ) स्थित दीप्त शकुन हो तो
धोबी और गन्धर्वों का भय जानना चाहिये।।४१।।
प्राक् पूर्वस्यां दिशि तस्यैवैशानकोणस्यासन्ने निकटवर्तिनि भागे दुःखस्योत्पत्तिरागमः।
स्त्रिया योषितो विनाशो मरणं भवति। ऊर्ध्वं द्वितीयभागे रजकानां वस्त्ररागकृतानां काच्छिकानां
गन्धयोजकानां च सम्बन्धि भयं ज्ञेयं ज्ञातव्यम्।।४१।।
अन्यदप्याह—
हस्त्यारोहभयं स्याद् द्विरदविनाशश्च मण्डलसमाप्तौ ।
अभ्यन्तरे तु दीप्ते पत्नीमरणं ध्रुवं पूर्वे ॥४२॥
मण्डल की समाप्ति ( दिक् चक्र के अन्तिम भाग ) में स्थित दीप्त शकुन हो तो
हाथी पर चढ़ने वालों से भय और हाथी का मरण होता है। पूर्व दिशा के आभ्यन्तर
( मध्य भाग ) स्थित अर में स्थित दीप्त शकुन हो तो निश्चय ही स्त्री का मरण होता
है।।४२।।
मण्डलसमाप्तौ मण्डलस्य द्वात्रिंशत्प्रविभक्तस्य यत्र समाप्तिस्तस्यां स्थिते दीप्ते
शकुने हस्त्यारोहेभ्यो भयं भवति। द्विरदो हस्ती तस्य च विनाशो मरणम्। अभ्यन्तरे तु
मध्यभागे पूर्वे प्राग्भागे योऽरस्तस्मिन् दीप्ते तत्रस्थे शकुने ध्रुवं निश्चितं पत्नीमरणम्, पत्नी
भार्या तस्या मरणं भवति।।४२।।
अन्येष्वप्याह—
शस्त्रानलप्रकोपावाग्नेये वाजिमरणशिल्पिभयम् ।
याम्ये धर्मविनाशोऽपरेऽग्न्यवस्कन्दचोक्षवधाः ॥४३॥
अपरे तु कर्मिणां भयमथ कोणे चानिले खरोष्ट्रवधः ।
अत्रैव मनुष्याणां विसूचिकाविषभयं भवति ॥४४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA
४२४ बृहत्संहिता
उदगर्थविप्रपीडा दिश्यैशान्यां तु चित्तसन्तापः ।
ग्रामीणगोपपीडा च तत्र नाभ्यां तथात्मवधः ॥४५॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां सर्वशाकुनेऽन्तरचक्रं
नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥८७॥
आग्नेय कोणस्थित अर में दीप्त शकुन हो तो शस्त्र और अग्नि का प्रकोप, घोड़ का
नाश तथा शिल्पियों से भय होता है। दक्षिण-स्थित अर में दीप्त शकुन हो तो धर्म का
नाश तथा नैर्ऋत्य कोण-स्थित अर में दीप्त शकुन हो तो अग्नि, ऊपर गमन या दुष्ट के
द्वारा मरण होता है। पश्चिम भाग-स्थित अर में दीप्त शकुन हो तो कारीगरों को भय,
वायव्य कोण-स्थित अर में दीप्त शकुन हो तो गदहे और ऊँटों का नाश तथा मनुष्यों
को विसूचिका रोग और विष का भय होता है। उत्तर-स्थित अर में दीप्त शकुन हो तो
धन और ब्राह्मणों को पीड़ा, ईशान कोण-स्थित अर में दीप्त शकुन हो तो मन में
सन्ताप, ग्रामीण और गोपजनों से पीड़ा तथा नाभि में स्थित दीप्त शकुन हो तो अपनी
मृत्यु होती है॥४३-४५॥
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां सर्वशाकुनेऽन्तरचक्राध्यायः सप्ताशीतितमः ॥८७॥
शस्त्रानलेति । आग्नेये कोणे योऽरस्तत्रस्थे दीप्ते शकुने शस्त्रप्रकोपोऽनलस्याग्नेश्च
प्रकोपो भवति। वाजिमरणमश्वविनाशः। शिल्पिभ्यो लेखपुस्तकचित्रकृद्भ्यो भयं भवति।
याम्ये दक्षिणेऽरे धर्मविनाशः। अपरे नैर्ऋते अग्निहुताशनः। अवस्कन्द उपर्यागमनम्।
चोक्षो दुष्ट इति प्रसिद्धः। एभ्यो वधो मरणं भवति।
अपरे त्विति । अपरे पश्चिमे भागे योऽरस्तत्रस्थे शकुने कर्मिणां सम्बन्धि भयं भवति।
अथानन्तरमनिले वायव्येऽरे खराणां गर्दभानामुष्ट्राणां करभाणां च वधो मरणं भवति।
अत्रैव वायव्ये मनुष्याणां पुंसां विसूचिकाभयमुदरशूलभीतिर्विषभयं च भवति।
उदगुत्तरस्यां योऽरस्तत्रार्थस्य धनस्य विप्राणां ब्राह्मणानां च पीडा भवति। ऐशान्यां
दिशि अरे चित्तस्य मनसः सन्तापो भवति। सन्तापश्चित्तविभेदः। तत्र तस्मिन्नेवैशाने भागे
ग्रामीणगोपपीडा भवति। ग्रामीणा ग्राम्यजनाः। गोपा गोपालकाः। एभ्यः पीडा। तथा नाभ्यां
दीप्तायामात्मवध आत्मनो वधो मरणं भवतीति॥४३-४५॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ सर्वशाकुनेऽन्तरचक्रं
नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥८७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
Here is the accurate, line-by-line transcription of the text from the image in original Devanagari and English:
अथ विरुताध्यायः
अथ विरुताध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव दिवसचराणां संज्ञार्थमाह—
श्यामाशयेनशशघ्नवञ्जुलशिखिश्रीकर्णचक्राह्वया-
श्चाषाण्डीरकखञ्जरीटकशुकध्वाङ्क्षाः कपोतास्त्रयः ।
भारद्वाजकुलालकुक्कुटखरा हारीतगृध्रौ कपिः
फेण्टः कुक्कुटपूर्णकूटचटकाः प्रोक्ता दिवासञ्चराः ॥१॥
पोतकी, बाज, शशघ्न, वञ्जुल, मयूर, श्रीकर्ण, चकवा, चाष, अण्डीरक, खञ्जन, तोता,
कौआ, तीन प्रकार के कबूतर, भारद्वाज, गर्त्ताकुक्कुट—ये सभी पक्षी; गदहा; हारियल,
गिद्ध-ये दोनों पक्षी; वानर, फेण्ट पक्षी, मुर्गा, करायिक, चटका—ये पक्षी और सभी
जन्तु दिनचर होते हैं ॥१॥
श्यामा पोतकी। श्येनो वाजिकः। शशघ्नः पक्षी। वञ्जुलः खदिरचञ्चुः। शिखी मयूरः।
श्रीकर्णः पक्षी। चक्राह्वयश्चक्रवाकः। चाषः। अण्डीरकः। खञ्जरीटः। शुकः—एते सर्व
एव पक्षिणः। ध्वाङ्क्षः काकः। कपोतास्त्रयः। आपाण्डुरश्चित्रकपोतः कुङ्कुमधूम्रश्चेति। भारद्वाजः
पक्षी। कुलालकुक्कुटो गर्ताकुक्कुटः। खरो गर्दभः। हारीतगृध्रौ पक्षिणौ। कपिर्वानरः।
फेण्टः पक्षिविशेषः। कुक्कुटः कृकवाकुः। पूर्णकूटः करायिकः। चटकः कलविङ्कः। एते
सर्वे दिवासञ्चरा दिवसचरा उक्ताः कथिताः॥१॥
अथ ये रात्रिसंज्ञास्तेषां च फलमाह—
लोमाशिका पिङ्गलछिप्पिकाख्यौ वल्गुल्युलूकौ शशकश्च रात्रौ।
सर्वे स्वकालोत्क्रमचारिणः स्युर्देशस्य नाशाय नृपान्तदा वा ॥२॥
लोमड़ी, उलूकचेटी, छिप्पिका पक्षी, बागल, उल्लू, खरहा—ये सभी जन्तु रात्रिचर
होते हैं। ये सभी जन्तु अपने काल का अतिक्रमण कर भ्रमण करें (रात्रिचर दिन में
और दिनचर रात्रि में भ्रमण करें) तो देश का नाश और राजा की मृत्यु को सूचित करने
वाले होते हैं॥२॥
लोमाशिका प्रसिद्धा प्राणिविशेषः। पिङ्गल उलूकचेटी। छिप्पिकाख्यः पक्षिविशेषः।
छिप्पिकेत्याख्या नाम यस्य। वल्गुली चर्मचटिका। उलूकः। शशकः प्राणी। एते रात्रौ
चरन्ति। रात्रिचरा वा यदि दिवाचारास्तदा स्वकालोत्क्रमचारिणः। ते च देशस्य जनपदस्य
नाशाय क्षयाय स्युर्भवेयुः। नृपस्य राज्ञोऽन्तदा वा मृत्युकराः स्युः॥२॥
अथोभयचारिण आह—
हयनरभुजगोष्ट्रद्वीपिसिंहर्क्षगोधा
वृकनकुलकुरङ्गश्वाजगोव्याघ्रहंसाः ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
४२६ बृहत्संहिता
पृषतमृगशृगालश्वाविदाख्यान्यपुष्टा
द्युनिशमपि बिडालः सारसः सूकरश्च ॥३॥
घोड़ा, मनुष्य, साँप, ऊँट, चीता, सिंह, रीछ, गोह, भेड़िया, नेवला, हरिण, कुत्ता,
बकरा, गौ, बाघ, हंस, पृषत ( मृगजाति ), मृग, सियार, बिल में रहने वाले प्राणी,
कोयल, बिल्ली, सारस पक्षी, सूअर—ये सभी दिन, रात्रि दोनों में चरने वाले हैं॥३॥
हयोऽश्वः। नरो मनुष्यः। भुजगः सर्पः। उष्ट्रः करभः। द्वीपी चित्रकः। सिंहो हरिः।
ऋक्षः प्राणी। गोधा प्राणिविशेषः। वृको मृगजातिः। नकुलः प्रसिद्धो बिलेशयः प्राणी।
कुरङ्गो हरिणः। श्वा सारमेयः। अजश्छागः। गौः प्रसिद्धा। व्याघ्रः प्राणिविशेषः। हंसः
पक्षी। पृषतो मृगजातिः। मृगः प्रसिद्धः। शृगालः क्रोष्टुकः। श्वाविद् बिलेशयः प्राणी।
श्वाविदित्याख्या नाम यस्य। अन्यपुष्टः कोकिलः। तथा विडालो मार्जारः। सारसः पक्षी।
सूकरो वराहः। एते सर्वे द्युनिशमहोरात्रमपि चरन्ति। रात्रिचरा द्युचराश्चैत इत्यर्थः॥३॥
अथैतेषां व्यवहारार्थं संज्ञामाह—
भषकूटपूरिकुरबककरायिकाः पूर्णकूटसंज्ञाः स्युः।
नामान्युलूकचेट्याः पिङ्गलिका पेचिका हक्का ॥४॥
कपोतकी च श्यामा वञ्जुलकः कीर्त्यते खदिरचञ्चुः।
छुच्छुन्दरी नृपसुता वालेयो गर्दभः प्रोक्तः ॥५॥
स्रोतस्तडागभेद्यैकपुत्रकः कलहकारिका च रला।
भृङ्गारवच्च विरुवति निशि भूमौ द्व्यङ्गुलशरीरा ॥६॥
दुर्बलिको भाण्डीकः प्राच्यानां दक्षिणः प्रशस्तोऽसौ।
धिक्कारो मृगजातिः कृकवाकुः कुक्कुटः प्रोक्तः ॥७॥
गर्तकुक्कुटकस्य प्रथितं तु कुलालकुक्कुटो नाम।
गृहगोधिकेति संज्ञा विज्ञेया कुड्यमत्स्यस्य ॥८॥
दिव्यो धन्वन उक्तः क्रोडः स्यात् सूकरोऽथ गौरुस्रा।
श्वा सारमेय उक्तो जात्या चटिका च सूकरिका ॥९॥
भष, कूटपूरी, कुरबक, करायिका—ये पूर्णकूट की; पिङ्गलिका, पेचिका, हक्का—
ये उलूकचेटी की; कपोतकी और श्यामा पोतकी की; वञ्जुल खदिरचञ्चु की; नृपसुता
और छुच्छुन्दरी छुच्छुन्दर की, वलिय और गर्दभ गदहे की तथा स्रोतोभेद्य, तडागभेद्य
और कलहकारिका—ये रला की संज्ञायें हैं। यह रला दो अंगुल की होती है और रात्रि
में भृङ्गार की तरह शब्द करती है। दुर्बलिक भाण्डरीक को कहते हैं। यह भाण्डरीक पूर्व
देश-निवासियों के दक्षिण भाग में और अन्य देश-निवासियों के वाम भाग में आने से
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
विरुताध्यायः ४२७
शुभ होता है। धिक्कार मृग जाति को तथा कुक्कट और कृकवाकु मुर्गे को कहते हैं।
गर्त्ताकुक्कुट और कुलालकुक्कुट गर्त में रहने वाले मुर्गे की और कुड्यमत्स्य एवं गृह-
गोधिका भित्ति में स्थित मीन की संज्ञा है। धन्वन, क्रोड और सूकर—ये सूअर की;
उस्रा गौ की; श्वा, कुक्कुर और सारमेय—ये कुत्ते की एवं सूकरिका चटका जाति की
संज्ञा है॥४-९॥
भषकूटपूरीति । भषः कूटपूरी कुरबकः करायिका एताः सर्वाः पूर्णकूटस्य संज्ञा
नामानि स्युर्भवेयुः। पिङ्ग्लिका पेचिका हक्का एतानि उलूकचेट्या नामानि।
कपोतकी श्यामा पोतकीत्युच्यते। वञ्जुलः खदिरचञ्चुरिति कीर्त्यते कथ्यते। छुच्छुन्दरी
सुगन्धमूषिका नृपसुता राजपुत्री कीर्त्यते। गर्दभः खरो वालेयः प्रोक्त इति कथितः।
स्रोत इति । स्रोतोभेद्यस्तडागभेद्य एकपुत्रकः। कलहकारिका च एतैर्नामभी रला
इति ज्ञेया। सा च निशि रात्रौ भृङ्गारवद्विरुवति वाशति भृङ्गारो दांदानी दमनी। भृङ्गारेण तुल्यं
भृङ्गारवत्। तद्वत् शब्दं करोति। हुङ्कारमुच्चरतीत्यर्थः। केचिद् भृङ्गारः पक्षिविशेष इतीच्छन्ति।
निशि रात्रौ किम्प्रमाणा द्व्यङ्गुलशरीरा द्व्यङ्गुलप्रमाणं शरीरं यस्याः।
दुर्बलिक इति । भाण्डीको दुर्बलिकः प्रोक्तः। असौ दुर्बलिकः प्राच्यानां पूर्वदेशभवानां
दक्षिणः प्रशस्तः। अर्थादेवान्येषां सर्वेषां वामतः। धिक्कारो मृगजातिरुक्ता। कुक्कुटः कृकवा-
कुरिति प्रोक्तः कथितः।
गर्त्ताकुक्कुटस्येति । गर्ता खातं तत्र य उक्तः कुक्कुटस्तस्य कुलालकुक्कुटेति
नाम संज्ञा प्रथितं प्रख्यातम्। कुड्यमत्स्यस्य भित्तिमीनस्य गृहगोधिकेति संज्ञा नाम विज्ञेया
विज्ञातव्या।
दिव्यो धन्वन इति । दिव्यो धन्वन इत्युक्तः कथितः। क्रोडः सूकरः स्याद् भवेत्।
अथशब्दश्चार्थे। गौरुस्रेति ख्याता। श्वा कुक्कुरः सारमेय इति कथितः। जात्या प्रकृत्या
या चटिका सा सूकरिकेत्युक्ता॥४-९॥
अत्रैवोपदैशार्थमाह—
एवं देशे देशे तद्विद्भ्यः समुपलभ्य नामानि ।
शकुनरुतज्ञानार्थं शास्त्रे सञ्चिन्त्य योज्यानि ॥१०॥
इस प्रकार प्रत्येक देश में शकुन के नामों को जानने वाले पण्डितों को शकुन के
नामों को जानकर शकुन के शब्दों को जानने के लिये अच्छी तरह विचार कर शास्त्र-
कथित फलों से उनका मिलान करना चाहिये॥१०॥
एवमनेन प्रकारेण देशे देशे विद्म्यः शकुननामविद्भ्यो नामानि समुपलभ्य ज्ञात्वा
शकुनानां शुभाशुभसूचकानां रुतज्ञानार्थं तच्छब्दज्ञानाय सञ्चिन्त्य विचार्य शास्त्रे ग्रन्थे
योज्यानि संयोजनीयानि॥१०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
४२८ बृहत्संहिता
अथ वञ्जुलश्येनशुकगृध्राणां रुतलक्षणमाह—
वञ्जुलकरुतं तित्तिडिति दीप्तमथ किल्किलीति तत्पूर्णम्।
श्येनशुकगृध्रकङ्काः प्रकृतेरन्यस्वरा दीप्ताः ॥११॥
वञ्जुल का दीप्त शब्द तित्तिड़ और पूर्ण शब्द किल्किली है। बाज, तोता, गिद्ध
और कङ्क के स्वभाव से विपरीत होने पर दीप्त शब्द होता है॥११॥
प्रकृतेः स्वभावतोऽन्यस्वरा विपरीतशब्दा दीप्ता उक्ताः—वञ्जुलकरुतं तित्तिडिति।
यद्वञ्जुलकस्य रुतं तित्तिड्—इति दीप्तमशुभम्। यत् किल्किलीत्येतत्पूर्णं शुभम्। श्येन-
शुकगृध्रकङ्काः प्रसिद्धाः पक्षिणः। एते सर्वे प्रकृतेः स्वभावतोऽन्यस्वरा विपरीतशब्दा दीप्ता
उक्ताः॥११॥
अथ कपोतचेष्टितमाह—
यानासनशय्यानिलयनं कपोतस्य सद्मविशनं वा।
अशुभप्रदं नराणां जातिविभेदेन कालोऽन्यः ॥१२॥
आपाण्डुरस्य वर्षाच्चित्रकपोतस्य चैव षण्मासात्।
कुङ्कुमधूम्रस्य फलं सद्यः पाकं कपोतस्य ॥१३॥
कबूतर का वाहन, आसन और शय्या पर बैठना तथा घर में प्रवेश करना मनुष्यों
के लिये अशुभकारी है। जाति के भेद से फल के समय भी भिन्न-भिन्न होते हैं; जैसे—
सफेद वर्ण के कबूतर का फल एक वर्ष में, चित्र वर्ण के कबूतर का फल छः मास में
तथा कुङ्कुम और धूम्र वर्णसदृश कबूतर का फल उसी समय में होता है॥१२-१३॥
यानासनेति। यानमश्वादि। आसनं पीठम्। यत्रोपविश्यते। शय्या आस्तरणम्। एतेषु
कपोतस्य निलयनं संश्लेषः सद्मविशनं वा गृहप्रवेशनं वा भवति। एतन्नराणां पुंसामशुभ-
प्रदमनिष्टप्रदं भवति। अन्यः परः कालः समयः फलस्य जातिभेदेन योनिविशेषेण भवति।
तं च कालमाह—आपाण्डुरस्येति। आपाण्डुरस्य श्वेतवर्णस्य कपोतस्य वर्षात्
पाकः फलम्। चित्रकपोतस्य नानावर्णस्य षण्मासात् षड्भिर्मासैः पाकः। कुङ्कुमवर्णस्य
धूम्रवर्णस्य च कपोतस्य सद्यस्तस्मिन्नेवाहनि पाकः फलं भवति॥१२-१३॥
अधुना श्यामारुतमाह—
चिचिदिति शब्दः पूर्णः श्यामायाः शूलिशूलिति च धन्यः।
चच्चेति च दीप्तः स्यात् स्वप्रियलाभाय चिक्किचिगिति ॥१४॥
श्यामा पक्षी का चिचित् शब्द पूर्ण, शूलिशूल शब्द शुभ, चच्च शब्द दीप्त और
चिक्किचिग् शब्द मित्रलाभ के लिये होता है॥१४॥
श्यामायाश्चिचिदिति शब्दः पूर्णस्तस्या एव शूलिशूलिति च शब्दो धन्यः शुभः।
चच्चेति च शब्दो दीप्तोऽशुभः। स्याद् भवेत्। चिक्किचिगिति च शब्दः स्वस्यात्मीयस्य प्रियस्य
वल्लभस्य लाभाय प्राप्तये भवति॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
विरुताध्यायः ४२९
अथ हारीतभारद्वाज्यो रुतमाह—
हारीतस्य तु शब्दो गुग्गुः पूर्णोऽपरे प्रदीप्ताः स्युः ।
स्वरवैचित्र्यं सर्वं भारद्वाज्याः शुभं प्रोक्तम् ॥१५॥
हारीत ( हरियल ) पक्षी का गुग्गु शब्द पूर्ण और सभी शब्द दीप्त होते हैं तथा
भारद्वाज पक्षी के सभी प्रकार के शब्द शुभकारी होते हैं।।१५।।
हारीतस्य तु गुग्गुशब्दः पूर्णः। अपरे अन्ये सर्व एव शब्दाः प्रदीप्ताः स्युर्भवेयुः।
भारद्वाज्याः स्वराणां शब्दानां वैचित्र्यं नानात्वं सर्वं निःशेषं शुभं प्रशस्तं प्रोक्तं कथितम्॥१५॥
करायिकरुतमाह—
किष्किषिशब्दः पूर्णः करायिकायाः शुभः कहकहेति ।
क्षेमाय केवलं करकरेति न त्वर्थसिद्धिकरः ॥१६॥
कोटुक्लीति क्षेम्यः स्वरः कटुक्लीति वृष्टये तस्याः ।
अफलः कोटिकिलीति च दीप्तः खलु गुं कृतः शब्दः ॥१७॥
करायिका पक्षी का किष्किषि शब्द पूर्ण, कहकह शब्द शुभ और करकर शब्द
केवल कल्याण करने वाला; किन्तु अर्थसिद्धि करने वाला नहीं होता है। उस करायिका
का कोटुक्ल शब्द क्षेम करने वाला, कटुक्ल शब्द वृष्टि करने वाला, कोटिकिलि शब्द
निष्फल और गुं शब्द दीप्त होता है।।१६-१७।।
किष्किषीति । करायिकायाः पूर्णकूट्याः किष्किषिशब्दः पूर्णः। कहकहेति शब्दः
शुभः। करकरेति शब्दः केवलं क्षेमाय लब्धपालनाय। न त्वर्थसिद्धिकरोऽर्थसिद्धिं न करोति।
कोटुक्लीति । तस्याः करायिकायाः कोटुक्लीति शब्दः क्षेम्यः क्षेमे साधुः। कटुक्लीति
च शब्दो वृष्टये वर्षणाय भवति। देवो वर्षति। कोटिकिलीति चाफलो निष्फल इत्यर्थः।
खलुशब्दश्चार्थे। गुं कृतः शब्दस्तस्या एव दीप्तः ।।१६-१७।।
अथ दिव्यकचेष्टितमाह—
शस्तं वामे दर्शनं दिव्यकस्य सिद्धिर्ज्ञेया हस्तमात्रोच्छ्रितस्य ।
तस्मिन्नेव प्रोन्नतस्थे शरीराद् धात्री वश्यं सागरान्ताभ्युपैति ॥१८॥
यदि गमन करने वाले के वाम भाग में धन्वन पक्षी हो तो शुभ, उसी वाम भाग में
पृथ्वी से एक हाथ ऊँचे प्रदेश पर हो तो इष्ट कार्यों की सिद्धि करने वाला एवं काफी
उच्च प्रदेश पर हो तो समुद्रपर्यन्त पृथ्वी को वश में करने वाला होता है।।१८।।
दिव्यकस्य धन्वनस्य वामे वामभागे दर्शनमवलोकनं शस्तं शुभम्। तत्रैव वामभागे
भूमेर्हस्तमात्रोच्छ्रितस्य शयप्रमाणोच्चस्य सिद्धिरभीष्टा कार्याणां च ज्ञेया। तस्मिन्नेव वामभागे
यातुः शरीराद् देहात् प्रोन्नतस्थ उच्चतरो भवति, तदा धात्री भूर्वश्यं विधेयित्वं सागरान्ता
समुद्रपर्यन्तामभ्युपैत्युपगच्छति। उक्तं च—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
४३० बृहत्संहिता
वामे शस्तो धन्वनः सिद्धिदाता प्रोत्तुङ्गश्चेद्धस्तमात्रं जयाय।
आकायं चेदुन्नतो वामभागे पृथ्वीलाभं बन्धुनाशं करोति।। इति।।१८।।
अथ सर्पचेष्टितमाह—
फणिनोऽभिमुखागमोऽरिसङ्गं कथयति बन्धुवधात्ययं च यातुः ।
अथवा समुपैति सव्यभागान्न स सिद्ध्यै कुशलो गमागमे च ॥१९॥
यदि गमन करने वाले के सम्मुख सर्प आ जाय तो शत्रुसमागम तथा बन्धुओं के
वध और विनाश को सूचित करता है। यदि गमनसमय में दक्षिण भाग से वाम भाग में
सर्प आ जाय तो कार्यसिद्धि के लिये नहीं होता है।।१९।।
फणिनः सर्पस्याभिमुखागमोऽरिसङ्गं सत्रुसंयोगं यातुः कथयति वक्ति। अथवा बान्धवानां
वधो मरणमत्ययो विनाशः। अथ सव्यभागाद् दक्षिणभागाद्वामभागे समुपैत्यायाति तदा
स सर्पः सिद्ध्यै सिद्धये गमागमे न कुशलः शस्तो न भवति।।१९।।
अथ खञ्जनकचेष्टितमाह—
अब्जेषु मूर्धसु च वाजिगजोरगाणां
राज्यप्रदः कुशलकृच्छुचिशाद्वलेषु ।
भस्मास्थिकाष्ठतुषकेशतृणेषु दुःखं
दृष्टः करोति खलु खञ्जनकोऽब्दमेकम् ॥२०॥
यदि खञ्जन पक्षी कमल या घोड़ा, हाथी और सर्प के मस्तक पर दिखाई दे तो
राज्य को देने वाला होता है, पवित्र स्थान या हरी घास पर दिखाई दे तो कुशल करने
वाला होता है तथा भस्म, हड्डी, काठ, तुष, बाल या तृण पर दिखाई दे तो एक वर्ष तक
दुःख करता है।।२०।।
खञ्जनकोऽब्जेषु पद्मादिषु तथा वाजिनोऽश्वाः, गजा हस्तिनः, उरगाः सर्पाः—एतेषां
मूर्धसु मस्तकेषु दृष्टो राज्यप्रदो भवति। तथा शुद्धप्रदेशे शाद्वलेषु दूर्वासु च दृष्टः कुशलकृत्
कुशलं करोति शुभफलकृद्वा भवति। भस्मनि अस्थिकाष्ठतुषकेशतृणेषु दृष्टोऽब्दं वर्षमेकं
दुःखं करोति। खलुशब्द आगमद्योतनार्थः।।२०।।
अथ तित्तिरशशकयोश्चेष्टितमाह—
किलिकिल्किलि तित्तिरस्वनः शान्तः शस्तफलोऽन्यथापरः ।
शशको निशि वामपार्श्वगो वाशन् शस्तफलो निगद्यते ॥२१॥
तित्तिर पक्षी का किलिकिल्किलि शब्द शान्त तथा शुभ करने वाला और उससे
भिन्न शब्द अशुभ करने वाला होता है। यदि खरहा रात्रि में वाम भाग में होकर शब्द
करे तो शुभ फल होता है।।२१।।
तित्तिरस्वनः किलिकिल्किलीति शान्तः। स च शस्तफलः शोभनः। अपरोऽन्योऽन्यथा
विरुताध्यायः ४३१
प्रदीप्त इत्यर्थः । स चाशस्तफलः । शशको निशि रात्रौ वामपार्श्वगो वामभागतो वाशन् विरुवन्
शस्तफलः शोभनफलो निगद्यते कथ्यते ।। २१ ।।
अथ कपिकुलालकुक्कुटयो रुतमाह—
किलिकिलिविरुतं कपेः प्रदीप्तं न शुभफलप्रदमुद्दिशन्ति यातुः ।
शुभमपि कथयन्ति चुग्लुशब्दं कपिसदृशं च कुलालकुक्कुटस्य ।। २२ ।।
वानर का किलिकिलि शब्द प्रदीप्त और गमन करने वाले के लिये शुभप्रद नहीं
होता है, परन्तु चुग्लु शब्द शुभप्रद होता है तथा कुलालकुक्कुट का शब्द वानर के
समान शुभाशुभ फल देने वाला होता है ।। २२ ।।
कपेर्वानरस्य किलिकिलिविरुतं प्रदीप्तं तच्च यातुर्गमनेच्छोर्न शुभफलप्रदमुद्दिशन्ति
कथयन्ति । चुग्लुशब्दं च शुभफलं कथयन्ति । कुलालकुक्कुटस्य रुतं कपिसदृशं वानर-
तुल्यमिति । यथैवं कपिदीप्तशान्तविरुतमुक्तं तथैव कुलालकुक्कुटस्येति ।। २२ ।।
अथ चाषविरुतचेष्टितमाह—
पूर्णानिनः कृमिपतङ्गपिपीलिकाद्यै-
श्चाषः प्रदक्षिणमुपैति नरस्य यस्य ।
खे स्वस्तिकं यदि करोत्यथवा यियासो-
स्तस्यार्थलाभमचिरात् सुमहत् करोति ।। २३ ।।
कीड़े, पतंगे, चींटी आदि से भरा हुआ मुख वाला चाष पक्षी जिस मनुष्य के प्रदक्षिण-
क्रम से चला जाय या जिस गमन करने वाले के आकाश में स्वस्तिक की तरह चला
जाय, उसको शीघ्र ही अधिक धन का लाभ होता है ।। २३ ।।
यस्य नरस्य चाषः कृमिभिः सरीसृपैः पतङ्गैः शलभैः पिपीलकाः प्रसिद्धास्ताभिः ।
आद्यग्रहणादन्यैरपि प्राणिभिः पूर्णानिनः परिपूरितवक्त्रः प्रदक्षिणमुपैति प्रादक्षिण्येन याति ।
अथवा यस्य यियासोर्यातुमिच्छोः । खे नभसि स्वस्तिकं करोति स्वस्तिकवद्याति तस्यार्थलाभं
वित्तलाभं सुमहदतिप्रभूतमचिराच्छीघ्रमेव करोति ।। २३ ।।
अन्यदप्याह—
चाषस्य काकेन विरुध्यतश्चेत् पराजयो दक्षिणभागगस्य ।
वधः प्रयातस्य तदा नरस्य विपर्यये तस्य जयः प्रदिष्टः ।। २४ ।।
काक के साथ लड़ाई करते हुये चाष की काक से दक्षिण भाग में पराजय हो जाय
तो गमन करने वाले मनुष्य का वध होता है । इससे विपरीत ( काक से उत्तर भाग में
चाष की जय ) हो तो गमन करने वाले की जय होती है ।। २४ ।।
यदि चाषस्य काकेन वायसेन सह विरुध्यतः कलहं कुर्वतः काकाद् दक्षिणभागगतस्य
चाषस्य पराजयः, तदा तस्मिन् काले प्रयातस्य गतस्य नरस्य पुरुषस्य वधो मरणं भवति ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
४३२ बृहत्संहिता
विपर्यये विपरीते काकादुत्तरभागे गतस्य जयः प्रदिष्ट उक्तः। जये सति प्रयातस्य जय
एव। उक्तं च—
पूर्णाननो यस्य करोति चाषः प्रदक्षिणं स्वस्तिकमेव वा खे।
लाभो महांस्तस्य पराभवाय काकेन भङ्गो विजयो जयस्य।। इति।।२४।।
अन्यदप्याह—
केकेति पूर्णकुटवद्यदि वामपार्श्वे
चाषः करोति विरुतं जयकृत्तदा स्यात्।
क्रेक्रेति तस्य विरुतं न शिवाय दीप्तं
सन्दर्शनं शुभदमस्य सदैव यातुः ॥२५॥
यदि चाष वाम पार्श्व में आकर करायिका की तरह 'केका' शब्द करे तो जयकारी
होता है। उसका 'क्रक्र' यह दीप्त शब्द कुशलकारी नहीं होता, किन्तु इसका दर्शन गमन
करने वाले के लिये सदा शुभप्रद होता है।।२५।।
चाषो वामपार्श्वे वामभागे केकेति विरुतं शब्दं करोति तथा पूर्णकुटवत् करायिकावत्
किष्किषिकहकहेति शब्दं करोति, तदा जयकृत् स्याद् भवेत्। तस्य चाषस्य क्रेक्रेति विरुतं
दीप्तं तच्च न शिवाय न श्रेयसे भवति। अस्य चाषस्य सन्दर्शनमवलोकनं यातुः सदैव
सर्वकालं शुभदम्।।२५।।
अथाण्डीरकफेण्टकयोश्चेष्टितमाह—
अण्डीरकष्टीटि रुतेन पूर्णष्टिट्टिशब्देन तु दीप्त उक्तः।
फेण्टः शुभो दक्षिणभागसंस्थो न वाशिते तस्य कृतो विशेषः ॥२६॥
अण्डीरक 'टी' शब्द से पूर्ण और 'टिट्टिट्टि' शब्द से दीप्त होता है। यदि फेण्ट पक्षी
गमन करने वाले के दक्षिण भाग में स्थित हो तो शुभ होता है, इसके शब्द में और कोई
विशेषता नहीं कही गई है।।२६।।
अण्डीरकष्टीटि। अण्डीरकः 'टी' इति रुतेन शब्देन पूर्ण उक्तः। टिट्टिट्टि अनेन
शब्देन तु दीप्त उक्तः कथितः। फेण्टश्चाण्डीरको यातुर्दक्षिणभागसंस्थः शुभः। तस्य फेण्टस्य
वाशिते विरुते न विशेषः कृत उक्तः।।२६।।
अथ श्रीकर्णरुतमाह—
श्रीकर्णरुतं तु दक्षिणे क्वक्वक्वेति शुभं प्रकीर्तितम् ।
मध्यं खलु चिक्किकीति यच्छेषं सर्वमुशन्ति निष्फलम् ॥२७॥
यदि श्रीकर्ण पक्षी दक्षिण भाग में स्थित होकर 'क्वक्वक्व' शब्द करे तो शुभ होता
है, लेकिन उसी का 'चिक्किक्' शब्द मध्यम और शेष सभी प्रकार के शब्द निष्फल
होते हैं।।२७।।
दक्षिणे दक्षिणभागे श्रीकर्णरुतं क्वक्वक्वेति शुभं प्रकीर्तितमुक्तम्। तस्यैव चिक्किचिकि
इति यद्रुतं तन्मध्यफलं न शुभं नाप्यशुभमित्यर्थः। शेषं परिशिष्टं यद्रुतं तत् सर्वं निष्फलं
फलरहितमुशन्ति कथयन्ति मुनय इति॥२७॥
अथ दुर्बलिविरुतमाह—
दुर्बलेरपि चिरिल्विरिल्विति प्रोक्तमिष्टफलदं हि वामतः।
वामतश्च यदि दक्षिणं व्रजेत् कार्यसिद्धिमचिरेण यच्छति॥२८॥
गमन करने वाले के वाम भाग में स्थित भाण्डरीक पक्षी का 'चिरिल्विरिलु' शब्द
हो तो शुभ होता है। वही भाण्डरीक यदि वाम भाग से दक्षिण में आ जाय तो शीघ्र कार्य
की सिद्धि करता है॥२८॥
दुर्बलिर्भाण्डीकस्तस्य दुर्बलेश्चिरिल्विरिल्विति प्रोक्तमिष्टफलदं शोभनं कथितम्। वामतो
वामभागे। यदि वामतो वामभागाद् दक्षिणभागे व्रजेद् गच्छति, तदाऽचिरेण शीघ्रमेव कार्य-
सिद्धिमर्थप्राप्तिं यच्छति ददाति॥२८॥
अस्यैव विशेषरुतमाह—
चिक्किचिकिवाशितमेव तु कृत्वा दक्षिणभागमुपैति तु वामात्।
क्षेमकृदेव न साधयतेऽर्थान् व्यत्ययगो वधबन्धभयाय॥२९॥
यदि वही भाण्डरीक पक्षी 'चिक्किचि' शब्द करके गमन करने वाले के वाम भाग
से दक्षिण भाग में आ जाय तो क्षेम करने वाला होता है; किन्तु अभीष्ट अर्थ की सिद्धि
नहीं करता है। इससे उलटा हो ( दक्षिण भाग से वाम भाग में आ जाय ) तो वध,
बन्धन और भय को करता है॥२९॥
स एवं दुर्बलिकश्चिक्किचीति वाशितमेव तु कृत्वा ततो वामाद् वामभागाद् दक्षिण-
भागमुपैति आगच्छति, तदा क्षेमकृदेव क्षेमं करोति, अर्थानभीष्टान् न साधयते, सिद्धिं तेषां
न ददाति। व्यत्ययगो विपरीतश्चातो वधो मरणं बन्धो बन्धनं भयं भीतिः, एतानि करोति।
यदि दक्षिणभागाद् वाममुपैति॥२९॥
अन्यदप्याह—
क्रक्रेति च सारिका द्रुतं त्रेत्रे वाप्यभया विरौति या।
सा वक्ति यियासतोऽचिराद् गात्रेभ्यः क्षतजस्य विस्रुतिम्॥३०॥
जो मैना 'क्रक्र' शब्द करे या भयरहित होकर 'त्रेत्रे' शब्द करे, वह गमन करने
वाले के शरीर से शीघ्र रुधिर निकलने को सूचित करती है॥३०॥
या सारिका द्रुतं त्वरितं क्रक्रेति विरौति शब्दं करोति। या वा सारिकाऽभया भय-
वर्जिता त्रेत्रे इति विरौति शब्दं करोति, साऽचिराच्छीघ्रमेव यियासतो यातुमिच्छोर्गात्रेभ्यो-
ऽवयवेभ्यः क्षतजस्य रक्तस्य विस्रुतिं स्रावं वक्ति कथयति॥३०॥
बृ० भ० द्वि०-२८
४३४ बृहत्संहिता
अथ फेण्टकरुतमाह—
फेण्टकस्य वामतश्चिरिल्विरिल्विति स्वनः।
शोभनो निगद्यते प्रदीप्त उच्यतेऽपरः ॥३१॥
यदि गमन करने वाले के वाम भाग में फेण्ट ‘चिरिल्विरिल्वु’ शब्द करे तो शुभ
फल देने वाला होता है। इसके अतिरिक्त उसके शब्द दीप्त होते हैं॥३१॥
वामतो वामभागे फेण्टकश्चिरिल्विरिल्विति स्वनं शब्दं यदि करोति, तदा शोभनः
शुभफलप्रदो निगद्यते कथ्यते। अपरोऽन्यः प्रदीप्त उच्यते कथ्यत इति॥३१॥
अथ गर्दभरुतमाह—
श्रेष्ठं खरं स्थास्नुमुशन्ति वाममोङ्कारशब्देन हितं च यातुः ।
अतोऽपरं गर्दभनादितं यत् सर्वाश्रयं तत् प्रवदन्ति दीप्तम् ॥३२॥
गमन करने वाले के वाम भाग में स्थित गदहा श्रेष्ठ है। यदि वह ओंकार शब्द करे
तो गमन करने वाले का हित होता है। इसके अतिरिक्त गदहे के सभी प्रकार के शब्द
दीप्त कहे जाते हैं॥३२॥
खरं गर्दभं वामं वामभागगतं स्थास्नुमेकस्थानस्थितं श्रेष्ठं शोभनमुशन्ति कथयन्ति,
तथौङ्कारशब्देन यदि विरौति तदा यातुर्हितमनुकूलम्। अतोऽपरमन्यद् गर्दभनादितं खरविरुतं
सर्वाश्रयम्, सर्ववर्णा आश्रया यस्य तत् सर्वाश्रयं दीप्तं प्रवदन्ति कथयन्ति॥३२॥
अथ कुरङ्गमृगपृषतरुतमाह—
आकाररावी समृगः कुरङ्ग
ओकाररावी पृषतश्च पूर्णः।
येऽन्ये स्वरास्ते कथिताः प्रदीप्ताः
पूर्णाः शुभाः पापफलाः प्रदीप्ताः ॥३३॥
आकार शब्द करने वाला कुरङ्ग और मृग तथा ओंकार शब्द करने वाला पृषत पूर्ण
होता है। शेष शब्द दीप्त होते हैं। सभी शकुनों के पूर्ण स्वर शुभ और दीप्त स्वर अशुभ
होते हैं॥३३॥
कुरङ्गो मृगजातिः। समृगो मृगेण सहितः। स चाकाररावी, आकारं रौतीति आकाररावी,
स च पूर्णः शुभः। पृषत ओकाररावी पूर्णः। अन्ये परिशिष्टाः स्वरास्ते प्रदीप्ताः कथिता उक्ताः।
सर्वेषां शकुनानां ये पूर्णाः स्वरास्ते शुभाः, ये च प्रदीप्तास्ते पापफला अशुभाः॥३३॥
अथ कुक्कुटरुतमाह—
भीता रुवन्ति कुकुकुक्विति ताम्रचूडा-
स्त्यक्त्वा रुतानि भयदान्यपराणि रात्रौ ।
स्वस्थैः स्वभावविरुतानि निशावसाने
ताराणि राष्ट्रपुरपार्थिववृद्धिदानि ॥३४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
विरुताध्यायः ४३५
रात्रि में भयभीत हुये मुर्गों के 'कुकुकुकु' शब्दों को छोड़कर शेष सभी प्रकार के
शब्द भय देने वाले होते हैं तथा रात्रि के अन्त में स्वस्थ होकर तार स्वर से शब्द करे
तो राज्य, पुर और राजा को बुद्धि करने वाले होते हैं॥३४॥
ताम्रचूड़ाः कुक्कुटा रात्रौ निशि सभयाः 'कुकुकुकु' इति रुवन्ति शब्दं कुर्वन्ति।
तानि तु रुतानि त्यक्त्वा परित्यज्यापराण्यन्यानि भयदानि भवन्ति। स्वस्थैः स्वभाव-
स्थैर्नीरुजैर्परतन्त्रैः स्वभावविरुतानि प्राकृतानि। स्वाभाविकाः शब्दा निशावसाने रात्र्यन्ते तारा-
ण्युच्चतराणि यानि क्रियन्ते तानि राष्ट्रस्य जनपदस्य पुरस्य नगरस्य पार्थिवस्य राज्ञो वृद्धि-
दानि वृद्धिं ददति॥३४॥
अथ छिप्पिकाबिडालविरुतं गोक्षुतं चाह—
नानाविधानि विरुतानि हि छिप्पिकाया-
स्तस्याः शुभाः कुलुकुलुर्न शुभास्तु शेषाः ।
यातुर्बिडालविरुतं न शुभं सदैव
गोस्तु क्षुतं मरणमेव करोति यातुः ॥३५॥
छिप्पिका के अनेक प्रकार के शब्द होते हैं, उनमें 'कुलुकुलु' शब्द शुभ नहीं होते,
शेष सभी शब्द शुभ होते हैं। मार्जार का शब्द गमन करने वाले के लिये अशुभ होता है
तथा गो जाति की छींक यात्रा करने वाले की मृत्यु को सूचित करती है॥३५॥
छिप्पिकाया नानाविधानि बहुप्रकाराणि विरुतानि भवन्ति। तेभ्यो मध्यात् तस्यास्तु
कुलुकुलुशब्दाः शुभाः। शेषा अपरास्तु सर्व एव न शुभाः। बिडालविरुतं मार्जारशब्दो
यातुः सदैव सर्वकालमेव न शुभम्। गोस्तु पुनः क्षुतं यातुर्मरणमेव करोति। उक्तं च—
सर्वत्र पापं क्षुतमुदिशन्ति गोस्तु क्षुतं मृत्युकरं यियासोः।
मार्जारिरावस्खलनं च यातुर्वस्त्रस्य सङ्गस्य न शोभनानि॥ इति॥३४॥
अथोलूकविरुतमाह—
हुंहुंगुग्लुगिति प्रियामभिलषन् क्रोशत्युलूको मुदा
पूर्णः स्याद् गुरुलु प्रदीप्तमपि च ज्ञेयं सदा किस्किसि ।
विज्ञेयः कलहो यदा बलबलं तस्यासकृद्द्वाशितं
दोषायैव तट्टटेति न शुभाः शेषास्तु दीप्तस्वराः ॥३६॥
अपनी प्रिया की अभिलाषा करता हुआ उल्लू आनन्द से 'हुँहुँगुगुलुक' शब्द करता
है। इसका 'गुरुलु' शब्द पूर्ण है। 'किस्किसि' शब्द सदा प्रदीप्त है। जब उल्लू का
बार-बार 'बलबल' शब्द हो तो कलह, 'टट्टट' शब्द दोष करने वाला और शेष सभी
शब्द दीप्त होते हैं॥३६॥
उलूको मुदा हर्षेण प्रियां स्वपत्नीमभिलषन् वाञ्छन् हुंहुंगुग्लुगिति क्रोशति वाशति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
४३६ बृहत्संहिता
गुरुल्विति शब्दः पूर्णः स्याद् भवेत्। सदा सर्वस्मिन् काले किस्किसि रुतं प्रदीप्तमपि ज्ञेयं
ज्ञातव्यम्। यदा तस्योलूकस्यासकृत् पुनः पुनर्बलबलमिति वाशितं तदा कलहो विज्ञेयः।
टटट्टटेति वाशितं दोषायैव भवति। शेषास्तु अन्ये स्वराः सर्वे दीप्तास्ते च न शुभा इति।
अथ सारसविरुतमाह—
सारसकूजितमिष्टफलं तद्यद्युगपद्विरुतं मिथुनस्य।
एकरुतं न शुभं यदि वा स्यादेकरुते प्रविरौति चिरेण॥३७॥
यदि सारस के जोड़े का एक साथ शब्द हो तो इष्ट फल देने वाला होता है। एक
सारस का शब्द शुभ नहीं है। यदि एक के शब्द करने के बाद दूसरा देर तक शब्द
करता रहे तो भी शुभ देने वाला नहीं होता॥३७॥
सारसकूजितमिति। सारसशब्दो मिथुनस्य युग्मस्य युगपत् तुल्यकालं विरुतं
तदिष्टफलं शुभम्। एकरुतमेकस्य रुतं न शुभं यदि वैकरुते पश्चादन्यश्चिरेण प्रविरौति
तदा न शुभम्॥३७॥
अथ पिङ्गलारुतमाह—
चिरिल्विरिल्विति स्वरैः शुभं करोति पिङ्गला।
अतोऽपरे तु ये स्वराः प्रदीप्तसंज्ञितास्तु ते॥३८॥
पिङ्गला 'चिरिल्विरिलु' शब्दों से शुभ करती है। इनसे अन्य सभी शब्द प्रदीप्त-
संज्ञक और अशुभ फल देने वाले होते हैं॥३८॥
पिङ्गला चिरिल्विरिल्विति स्वरैः शब्दैः शुभं करोति। अतोऽस्मादपरे येऽन्ये स्वराः
शब्दास्ते सर्वे प्रदीप्तसंज्ञितास्ते नेष्टाः॥३८॥
अथान्यत्—
इशिविरुतं गमनप्रतिषेधि कुशुक्कुशु चेत् कलहं प्रकरोति।
अभिमतकार्यगतिं च यथा सा कथयति तञ्च विधिं कथयामि॥३९॥
पिङ्गला का 'इशि' शब्द गमन को रोकने वाले और 'कुशुकुशु' शब्द क्लेश करने
वाले होते हैं। यह पिंगला अभीष्ट कार्य की सिद्धि को जिस प्रकार सूचित करती है, उस
विधि को कहता हूँ॥३९॥
इशीति विरुतं तस्या गमनप्रतिषेधि यात्राविघ्नं करोति। यदि कुशुक्कुशुशब्दं करोति
तदा कलहं करोति। सा च पिङ्गला यथा येन प्रकारेणाभिमतकार्यगतिमभिमतकार्याणां
गतिमभिमतसिद्धिं कथयति वक्ति। तथा तं च विधिमभीष्टार्थसिद्धिं कथयामि वदामि॥३९॥
तमेवाह—
दिनान्तसन्ध्यासमये निवासमागम्य तस्याः प्रयतश्च वृक्षम्।
देवान् समभ्यर्च्य पितामहादीन्नवाम्बरस्तं च तरुं सुगन्धैः॥४०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
विरुताध्यायः ४३७
एको निशीथेऽनलदिक्स्थितश्च दिव्यैतरैस्तां शपथैर्नियोज्य ।
पृच्छेद्यथाचिन्तितमर्थमेवमनेन मन्त्रेण यथाशृणोति ॥४१॥
दिनान्तकालिक सन्ध्या समय में पवित्र होकर नवीन वस्त्र धारण करके उस
पिंगला के निवास वृक्ष के समीप जाकर सुगन्धित द्रव्यों ( चन्दन, कुङ्कुम, कस्तूरी,
अगरु आदि द्रव्यों ) से उस वृक्ष का तथा ब्रह्मा, विष्णु, महेश—इन तीनों देवताओं का
पूजन करके मध्य रात्रि के समय एकाकी अग्निकोण में स्थित होकर दिव्य और लौकिक
शपथों में सम्बोधन करते हुये जिस प्रकार से वह सुने, उस प्रकार से वक्ष्यमाण मन्त्रों
के द्वारा पूर्व चिन्तित अर्थ की सिद्धि को पूछना चाहिये॥४०-४१॥
दिनान्तसन्ध्यासमय इति । तस्याः पिङ्गलाया दिनान्ते अस्तसमये यः सन्ध्यासमयः
सन्ध्याकालस्तस्मिन् दिनान्तसन्ध्यासमये निवासं गृहमागम्य गत्वा वृक्षं तरुं प्रयतोऽनुच्छिष्टः
संयतः पितामहादीन् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् देवान् सुरान् समभ्यर्च्य सम्पूज्य। कीदृशः प्रष्टा?
नवाम्बरोऽभिनववसनः सन्, तं तरुं वृक्षं सुगन्धैः सुगन्धद्रव्यैश्चन्दनकुङ्कुमकस्तूरिकागुरु-
प्रभृतिभिरभ्यर्च्य।
ततो निशीथे सुप्तजनेऽर्धरात्रावधौ एक एवानलदिक्स्थ आग्नेयाशासमवस्थितः तां
च पिङ्गलां शपथैः प्रत्ययैर्दिव्यैतरैर्देवानां सम्बन्धिभिः शपथैरितरैरन्यैर्लौकिकैश्च नियोज्य
सन्निवेश्य ततो यथा येन प्रकारेणाशृणोत्याकर्णयति तथाऽनेन वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण यथा-
चिन्तितमेवार्थं तस्याः सिद्धिं पृच्छेत्॥४०-४१॥
अथ मन्त्रमाह—
विद्धि भद्रे मया यत् त्वमिममर्थं प्रचोदिता ।
कल्याणि सर्ववचसां वेदित्री त्वं प्रकीर्त्यसे ॥४२॥
आपृच्छेऽद्य गमिष्यामि वेदितश्च पुनस्त्वहम्।
प्रातरागम्य पृच्छे त्वामाग्नेयीं दिशमाश्रितः ॥४३॥
प्रचोदयाम्यहं यत्त्वां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।
स्वचेष्टितेन कल्याणि यथा वेद्मि निराकुलम् ॥४४॥
हे भद्रे ! मैं जो इस अर्थ को पूछने के लिये आरम्भ कर रहा हूँ, उसको तुम जानती
हो। हे कल्याणि ! तुम सब वाक्यों को जानने वाली कही जाती हो। आज पूछ कर मैं
जाऊँगा, फिर प्रातःकाल में जानने वाला मैं आकर अग्निकोण में स्थित होकर पूछूँगा।
तुम भी जो मैं पूछता हूँ, उसको हे कल्याणि ! अपनी चेष्टा के द्वारा जिस प्रकार निस्संशय
होकर मैं जान सकूँ, उस प्रकार कहने के लिये समर्थ हो॥४२-४४॥
विद्धि भद्रे इति । हे भद्रे कल्याणवति मया यत् त्वमिममर्थं प्रचोदिता प्रष्टुमारब्धा विद्धि
जानीहि। हे कल्याणि सौभागिनि सर्ववचसां निःशेषवाक्यानां त्वं वेदित्री ज्ञप्त्री प्रकीर्त्यसे ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA
४३८ बृहत्संहिता
अद्यापृच्छे। यत् करोषि। गमिष्यामि यास्यामि। गमितेति पृष्टश्च पुनर्भूयोऽहं प्रातः
श्वरागम्य आग्नेयीं पूर्वदक्षिणां दिशमाश्रितः स्थितः पृच्छे।
त्वां यदहं प्रचोदयामि पृच्छामि तत् कल्याणि सौभागिनि स्वचेष्टितेन आत्मीयेन
चेष्टितेन यथा येन प्रकारेण निराकुलं निःसंशयं वेद्मि जानामि तथा तन्मे व्याख्यातुं कथयितु-
मर्हसि ।।४२-४४।।
अथ चेष्टितमाह—
इत्येवमुक्ते तरुमूर्धगायाश्चिरिल्विरिल्वीति रुतेऽर्थसिद्धिः।
अत्याकुलत्वं दिशिकारशब्दे कुचाकुचेत्येवमुदाहृते वा ॥४५॥
अवाक्प्रदानेऽपि हितार्थसिद्धिः पूर्वोक्तदिक्कक्रफलैरतोऽन्यत्।
वाच्यं फलं चोत्तममध्यनीचशाखास्थितायां वरमध्यनीचम् ॥४६॥
इस प्रकार कहने के बाद वृक्ष के ऊपर बैठी हुई पिङ्गला 'चिरिलु-इरिलु' शब्द करे
तो कार्य की सिद्धि, 'दिशिकार' और 'कुचाकुच' शब्द उच्चारण करे तो अति आकुलता
तथा मौन बैठी रहे तो अभीष्ट अर्थ की सिद्धि होती है। इसके अतिरिक्त पूर्वकथित दिक्कक्र
फल के द्वारा इसका फल कहना चाहिये। यदि पिङ्गला प्रधान शाखा पर बैठी हो तो
उत्तम, मध्य शाखा पर बैठी हो तो मध्यम और नीचे वाली शाखा पर बैठी हो तो अल्प
फल देने वाली होती है।।४५-४६।।
इत्येवमुक्त इति। इतिशब्दः समाप्तौ। एवमुक्ते कथिते तस्याः पिङ्गलायास्तरुमूर्धगाया
वृक्षमस्तके स्थितायाश्चिरिल्विरिल्वीति रुते अर्थसिद्धिर्भवति। दिशिकारेति शब्दे रुतेऽव्याकुल-
त्वमिति चित्तव्याक्षेपो भवति। कुचाकुचेत्येवम्प्रकारे उदाहृते वाऽत्याकुलत्वमेव।
अवाक्प्रदानेऽपीति। अवाक्प्रदानेऽपि न किञ्चित्सम्भाषणेऽपि हितस्याभीष्टार्थस्य
सिद्धिर्भवतीति। अतोऽन्यदस्मादपरं शुभं पूर्वोक्तदिक्कक्रफलैः। यथा दिक्चक्रे द्वात्रिंश-
द्भागप्रविभक्ते फलान्युक्तानि तद्वदस्या वक्तव्यम्। ऐन्द्रयां दिशि शान्तायामित्यादि। उत्तमायाः
प्रधानायाः स्वशाखास्थिताया वरं श्रेष्ठं फलं वाच्यम्। मध्यमशाखायां स्थितायां मध्यमम्।
नीचशाखायां स्थितायां नीचमल्पमिति।।४५-४६।।
दिङ्मण्डलेऽभ्यन्तरबाह्यभागे फलानि विन्द्याद् गृहगोधिकायाः।
छुच्छुन्दरी चिच्चिडिति प्रदीप्ता पूर्णा तु सा तित्तिडिति स्वनेन ॥४७॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां सर्वशाकुने विरुतं
नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः ।।८८॥
बत्तीस से विभक्त दिक्कक्र के नाभि स्थान और नाभि से बाहर भाग में स्थित
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA