बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 459, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंविरुताध्यायः ४३१
प्रदीप्त इत्यर्थः । स चाशस्तफलः । शशको निशि रात्रौ वामपार्श्वगो वामभागतो वाशन् विरुवन्
शस्तफलः शोभनफलो निगद्यते कथ्यते ।। २१ ।।
अथ कपिकुलालकुक्कुटयो रुतमाह—
किलिकिलिविरुतं कपेः प्रदीप्तं न शुभफलप्रदमुद्दिशन्ति यातुः ।
शुभमपि कथयन्ति चुग्लुशब्दं कपिसदृशं च कुलालकुक्कुटस्य ।। २२ ।।
वानर का किलिकिलि शब्द प्रदीप्त और गमन करने वाले के लिये शुभप्रद नहीं
होता है, परन्तु चुग्लु शब्द शुभप्रद होता है तथा कुलालकुक्कुट का शब्द वानर के
समान शुभाशुभ फल देने वाला होता है ।। २२ ।।
कपेर्वानरस्य किलिकिलिविरुतं प्रदीप्तं तच्च यातुर्गमनेच्छोर्न शुभफलप्रदमुद्दिशन्ति
कथयन्ति । चुग्लुशब्दं च शुभफलं कथयन्ति । कुलालकुक्कुटस्य रुतं कपिसदृशं वानर-
तुल्यमिति । यथैवं कपिदीप्तशान्तविरुतमुक्तं तथैव कुलालकुक्कुटस्येति ।। २२ ।।
अथ चाषविरुतचेष्टितमाह—
पूर्णानिनः कृमिपतङ्गपिपीलिकाद्यै-
श्चाषः प्रदक्षिणमुपैति नरस्य यस्य ।
खे स्वस्तिकं यदि करोत्यथवा यियासो-
स्तस्यार्थलाभमचिरात् सुमहत् करोति ।। २३ ।।
कीड़े, पतंगे, चींटी आदि से भरा हुआ मुख वाला चाष पक्षी जिस मनुष्य के प्रदक्षिण-
क्रम से चला जाय या जिस गमन करने वाले के आकाश में स्वस्तिक की तरह चला
जाय, उसको शीघ्र ही अधिक धन का लाभ होता है ।। २३ ।।
यस्य नरस्य चाषः कृमिभिः सरीसृपैः पतङ्गैः शलभैः पिपीलकाः प्रसिद्धास्ताभिः ।
आद्यग्रहणादन्यैरपि प्राणिभिः पूर्णानिनः परिपूरितवक्त्रः प्रदक्षिणमुपैति प्रादक्षिण्येन याति ।
अथवा यस्य यियासोर्यातुमिच्छोः । खे नभसि स्वस्तिकं करोति स्वस्तिकवद्याति तस्यार्थलाभं
वित्तलाभं सुमहदतिप्रभूतमचिराच्छीघ्रमेव करोति ।। २३ ।।
अन्यदप्याह—
चाषस्य काकेन विरुध्यतश्चेत् पराजयो दक्षिणभागगस्य ।
वधः प्रयातस्य तदा नरस्य विपर्यये तस्य जयः प्रदिष्टः ।। २४ ।।
काक के साथ लड़ाई करते हुये चाष की काक से दक्षिण भाग में पराजय हो जाय
तो गमन करने वाले मनुष्य का वध होता है । इससे विपरीत ( काक से उत्तर भाग में
चाष की जय ) हो तो गमन करने वाले की जय होती है ।। २४ ।।
यदि चाषस्य काकेन वायसेन सह विरुध्यतः कलहं कुर्वतः काकाद् दक्षिणभागगतस्य
चाषस्य पराजयः, तदा तस्मिन् काले प्रयातस्य गतस्य नरस्य पुरुषस्य वधो मरणं भवति ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA