सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 455, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 455

विरुताध्यायः ४२७
शुभ होता है। धिक्कार मृग जाति को तथा कुक्कट और कृकवाकु मुर्गे को कहते हैं।
गर्त्ताकुक्कुट और कुलालकुक्कुट गर्त में रहने वाले मुर्गे की और कुड्यमत्स्य एवं गृह-
गोधिका भित्ति में स्थित मीन की संज्ञा है। धन्वन, क्रोड और सूकर—ये सूअर की;
उस्रा गौ की; श्वा, कुक्कुर और सारमेय—ये कुत्ते की एवं सूकरिका चटका जाति की
संज्ञा है॥४-९॥
भषकूटपूरीति । भषः कूटपूरी कुरबकः करायिका एताः सर्वाः पूर्णकूटस्य संज्ञा
नामानि स्युर्भवेयुः। पिङ्ग्लिका पेचिका हक्का एतानि उलूकचेट्या नामानि।
कपोतकी श्यामा पोतकीत्युच्यते। वञ्जुलः खदिरचञ्चुरिति कीर्त्यते कथ्यते। छुच्छुन्दरी
सुगन्धमूषिका नृपसुता राजपुत्री कीर्त्यते। गर्दभः खरो वालेयः प्रोक्त इति कथितः।
स्रोत इति । स्रोतोभेद्यस्तडागभेद्य एकपुत्रकः। कलहकारिका च एतैर्नामभी रला
इति ज्ञेया। सा च निशि रात्रौ भृङ्गारवद्विरुवति वाशति भृङ्गारो दांदानी दमनी। भृङ्गारेण तुल्यं
भृङ्गारवत्। तद्वत् शब्दं करोति। हुङ्कारमुच्चरतीत्यर्थः। केचिद् भृङ्गारः पक्षिविशेष इतीच्छन्ति।
निशि रात्रौ किम्प्रमाणा द्व्यङ्गुलशरीरा द्व्यङ्गुलप्रमाणं शरीरं यस्याः।
दुर्बलिक इति । भाण्डीको दुर्बलिकः प्रोक्तः। असौ दुर्बलिकः प्राच्यानां पूर्वदेशभवानां
दक्षिणः प्रशस्तः। अर्थादेवान्येषां सर्वेषां वामतः। धिक्कारो मृगजातिरुक्ता। कुक्कुटः कृकवा-
कुरिति प्रोक्तः कथितः।
गर्त्ताकुक्कुटस्येति । गर्ता खातं तत्र य उक्तः कुक्कुटस्तस्य कुलालकुक्कुटेति
नाम संज्ञा प्रथितं प्रख्यातम्। कुड्यमत्स्यस्य भित्तिमीनस्य गृहगोधिकेति संज्ञा नाम विज्ञेया
विज्ञातव्या।
दिव्यो धन्वन इति । दिव्यो धन्वन इत्युक्तः कथितः। क्रोडः सूकरः स्याद् भवेत्।
अथशब्दश्चार्थे। गौरुस्रेति ख्याता। श्वा कुक्कुरः सारमेय इति कथितः। जात्या प्रकृत्या
या चटिका सा सूकरिकेत्युक्ता॥४-९॥
अत्रैवोपदैशार्थमाह—
एवं देशे देशे तद्विद्भ्यः समुपलभ्य नामानि ।
शकुनरुतज्ञानार्थं शास्त्रे सञ्चिन्त्य योज्यानि ॥१०॥
इस प्रकार प्रत्येक देश में शकुन के नामों को जानने वाले पण्डितों को शकुन के
नामों को जानकर शकुन के शब्दों को जानने के लिये अच्छी तरह विचार कर शास्त्र-
कथित फलों से उनका मिलान करना चाहिये॥१०॥
एवमनेन प्रकारेण देशे देशे विद्म्यः शकुननामविद्भ्यो नामानि समुपलभ्य ज्ञात्वा
शकुनानां शुभाशुभसूचकानां रुतज्ञानार्थं तच्छब्दज्ञानाय सञ्चिन्त्य विचार्य शास्त्रे ग्रन्थे
योज्यानि संयोजनीयानि॥१०॥

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA