सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 456, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 456

४२८ बृहत्संहिता
अथ वञ्जुलश्येनशुकगृध्राणां रुतलक्षणमाह—
वञ्जुलकरुतं तित्तिडिति दीप्तमथ किल्किलीति तत्पूर्णम्।
श्येनशुकगृध्रकङ्काः प्रकृतेरन्यस्वरा दीप्ताः ॥११॥
वञ्जुल का दीप्त शब्द तित्तिड़ और पूर्ण शब्द किल्किली है। बाज, तोता, गिद्ध
और कङ्क के स्वभाव से विपरीत होने पर दीप्त शब्द होता है॥११॥
प्रकृतेः स्वभावतोऽन्यस्वरा विपरीतशब्दा दीप्ता उक्ताः—वञ्जुलकरुतं तित्तिडिति।
यद्वञ्जुलकस्य रुतं तित्तिड्—इति दीप्तमशुभम्। यत् किल्किलीत्येतत्पूर्णं शुभम्। श्येन-
शुकगृध्रकङ्काः प्रसिद्धाः पक्षिणः। एते सर्वे प्रकृतेः स्वभावतोऽन्यस्वरा विपरीतशब्दा दीप्ता
उक्ताः॥११॥
अथ कपोतचेष्टितमाह—
यानासनशय्यानिलयनं कपोतस्य सद्मविशनं वा।
अशुभप्रदं नराणां जातिविभेदेन कालोऽन्यः ॥१२॥
आपाण्डुरस्य वर्षाच्चित्रकपोतस्य चैव षण्मासात्।
कुङ्कुमधूम्रस्य फलं सद्यः पाकं कपोतस्य ॥१३॥
कबूतर का वाहन, आसन और शय्या पर बैठना तथा घर में प्रवेश करना मनुष्यों
के लिये अशुभकारी है। जाति के भेद से फल के समय भी भिन्न-भिन्न होते हैं; जैसे—
सफेद वर्ण के कबूतर का फल एक वर्ष में, चित्र वर्ण के कबूतर का फल छः मास में
तथा कुङ्कुम और धूम्र वर्णसदृश कबूतर का फल उसी समय में होता है॥१२-१३॥
यानासनेति। यानमश्वादि। आसनं पीठम्। यत्रोपविश्यते। शय्या आस्तरणम्। एतेषु
कपोतस्य निलयनं संश्लेषः सद्मविशनं वा गृहप्रवेशनं वा भवति। एतन्नराणां पुंसामशुभ-
प्रदमनिष्टप्रदं भवति। अन्यः परः कालः समयः फलस्य जातिभेदेन योनिविशेषेण भवति।
तं च कालमाह—आपाण्डुरस्येति। आपाण्डुरस्य श्वेतवर्णस्य कपोतस्य वर्षात्
पाकः फलम्। चित्रकपोतस्य नानावर्णस्य षण्मासात् षड्भिर्मासैः पाकः। कुङ्कुमवर्णस्य
धूम्रवर्णस्य च कपोतस्य सद्यस्तस्मिन्नेवाहनि पाकः फलं भवति॥१२-१३॥
अधुना श्यामारुतमाह—
चिचिदिति शब्दः पूर्णः श्यामायाः शूलिशूलिति च धन्यः।
चच्चेति च दीप्तः स्यात् स्वप्रियलाभाय चिक्किचिगिति ॥१४॥
श्यामा पक्षी का चिचित् शब्द पूर्ण, शूलिशूल शब्द शुभ, चच्च शब्द दीप्त और
चिक्किचिग् शब्द मित्रलाभ के लिये होता है॥१४॥
श्यामायाश्चिचिदिति शब्दः पूर्णस्तस्या एव शूलिशूलिति च शब्दो धन्यः शुभः।
चच्चेति च शब्दो दीप्तोऽशुभः। स्याद् भवेत्। चिक्किचिगिति च शब्दः स्वस्यात्मीयस्य प्रियस्य
वल्लभस्य लाभाय प्राप्तये भवति॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA