बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 454, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४२६ बृहत्संहिता
पृषतमृगशृगालश्वाविदाख्यान्यपुष्टा
द्युनिशमपि बिडालः सारसः सूकरश्च ॥३॥
घोड़ा, मनुष्य, साँप, ऊँट, चीता, सिंह, रीछ, गोह, भेड़िया, नेवला, हरिण, कुत्ता,
बकरा, गौ, बाघ, हंस, पृषत ( मृगजाति ), मृग, सियार, बिल में रहने वाले प्राणी,
कोयल, बिल्ली, सारस पक्षी, सूअर—ये सभी दिन, रात्रि दोनों में चरने वाले हैं॥३॥
हयोऽश्वः। नरो मनुष्यः। भुजगः सर्पः। उष्ट्रः करभः। द्वीपी चित्रकः। सिंहो हरिः।
ऋक्षः प्राणी। गोधा प्राणिविशेषः। वृको मृगजातिः। नकुलः प्रसिद्धो बिलेशयः प्राणी।
कुरङ्गो हरिणः। श्वा सारमेयः। अजश्छागः। गौः प्रसिद्धा। व्याघ्रः प्राणिविशेषः। हंसः
पक्षी। पृषतो मृगजातिः। मृगः प्रसिद्धः। शृगालः क्रोष्टुकः। श्वाविद् बिलेशयः प्राणी।
श्वाविदित्याख्या नाम यस्य। अन्यपुष्टः कोकिलः। तथा विडालो मार्जारः। सारसः पक्षी।
सूकरो वराहः। एते सर्वे द्युनिशमहोरात्रमपि चरन्ति। रात्रिचरा द्युचराश्चैत इत्यर्थः॥३॥
अथैतेषां व्यवहारार्थं संज्ञामाह—
भषकूटपूरिकुरबककरायिकाः पूर्णकूटसंज्ञाः स्युः।
नामान्युलूकचेट्याः पिङ्गलिका पेचिका हक्का ॥४॥
कपोतकी च श्यामा वञ्जुलकः कीर्त्यते खदिरचञ्चुः।
छुच्छुन्दरी नृपसुता वालेयो गर्दभः प्रोक्तः ॥५॥
स्रोतस्तडागभेद्यैकपुत्रकः कलहकारिका च रला।
भृङ्गारवच्च विरुवति निशि भूमौ द्व्यङ्गुलशरीरा ॥६॥
दुर्बलिको भाण्डीकः प्राच्यानां दक्षिणः प्रशस्तोऽसौ।
धिक्कारो मृगजातिः कृकवाकुः कुक्कुटः प्रोक्तः ॥७॥
गर्तकुक्कुटकस्य प्रथितं तु कुलालकुक्कुटो नाम।
गृहगोधिकेति संज्ञा विज्ञेया कुड्यमत्स्यस्य ॥८॥
दिव्यो धन्वन उक्तः क्रोडः स्यात् सूकरोऽथ गौरुस्रा।
श्वा सारमेय उक्तो जात्या चटिका च सूकरिका ॥९॥
भष, कूटपूरी, कुरबक, करायिका—ये पूर्णकूट की; पिङ्गलिका, पेचिका, हक्का—
ये उलूकचेटी की; कपोतकी और श्यामा पोतकी की; वञ्जुल खदिरचञ्चु की; नृपसुता
और छुच्छुन्दरी छुच्छुन्दर की, वलिय और गर्दभ गदहे की तथा स्रोतोभेद्य, तडागभेद्य
और कलहकारिका—ये रला की संज्ञायें हैं। यह रला दो अंगुल की होती है और रात्रि
में भृङ्गार की तरह शब्द करती है। दुर्बलिक भाण्डरीक को कहते हैं। यह भाण्डरीक पूर्व
देश-निवासियों के दक्षिण भाग में और अन्य देश-निवासियों के वाम भाग में आने से
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA