सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 464, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 464

४३६ बृहत्संहिता
गुरुल्विति शब्दः पूर्णः स्याद् भवेत्। सदा सर्वस्मिन् काले किस्किसि रुतं प्रदीप्तमपि ज्ञेयं
ज्ञातव्यम्। यदा तस्योलूकस्यासकृत् पुनः पुनर्बलबलमिति वाशितं तदा कलहो विज्ञेयः।
टटट्टटेति वाशितं दोषायैव भवति। शेषास्तु अन्ये स्वराः सर्वे दीप्तास्ते च न शुभा इति।
अथ सारसविरुतमाह—
सारसकूजितमिष्टफलं तद्यद्युगपद्विरुतं मिथुनस्य।
एकरुतं न शुभं यदि वा स्यादेकरुते प्रविरौति चिरेण॥३७॥
यदि सारस के जोड़े का एक साथ शब्द हो तो इष्ट फल देने वाला होता है। एक
सारस का शब्द शुभ नहीं है। यदि एक के शब्द करने के बाद दूसरा देर तक शब्द
करता रहे तो भी शुभ देने वाला नहीं होता॥३७॥
सारसकूजितमिति। सारसशब्दो मिथुनस्य युग्मस्य युगपत् तुल्यकालं विरुतं
तदिष्टफलं शुभम्। एकरुतमेकस्य रुतं न शुभं यदि वैकरुते पश्चादन्यश्चिरेण प्रविरौति
तदा न शुभम्॥३७॥
अथ पिङ्गलारुतमाह—
चिरिल्विरिल्विति स्वरैः शुभं करोति पिङ्गला।
अतोऽपरे तु ये स्वराः प्रदीप्तसंज्ञितास्तु ते॥३८॥
पिङ्गला 'चिरिल्विरिलु' शब्दों से शुभ करती है। इनसे अन्य सभी शब्द प्रदीप्त-
संज्ञक और अशुभ फल देने वाले होते हैं॥३८॥
पिङ्गला चिरिल्विरिल्विति स्वरैः शब्दैः शुभं करोति। अतोऽस्मादपरे येऽन्ये स्वराः
शब्दास्ते सर्वे प्रदीप्तसंज्ञितास्ते नेष्टाः॥३८॥
अथान्यत्—
इशिविरुतं गमनप्रतिषेधि कुशुक्कुशु चेत् कलहं प्रकरोति।
अभिमतकार्यगतिं च यथा सा कथयति तञ्च विधिं कथयामि॥३९॥
पिङ्गला का 'इशि' शब्द गमन को रोकने वाले और 'कुशुकुशु' शब्द क्लेश करने
वाले होते हैं। यह पिंगला अभीष्ट कार्य की सिद्धि को जिस प्रकार सूचित करती है, उस
विधि को कहता हूँ॥३९॥
इशीति विरुतं तस्या गमनप्रतिषेधि यात्राविघ्नं करोति। यदि कुशुक्कुशुशब्दं करोति
तदा कलहं करोति। सा च पिङ्गला यथा येन प्रकारेणाभिमतकार्यगतिमभिमतकार्याणां
गतिमभिमतसिद्धिं कथयति वक्ति। तथा तं च विधिमभीष्टार्थसिद्धिं कथयामि वदामि॥३९॥
तमेवाह—
दिनान्तसन्ध्यासमये निवासमागम्य तस्याः प्रयतश्च वृक्षम्।
देवान् समभ्यर्च्य पितामहादीन्नवाम्बरस्तं च तरुं सुगन्धैः॥४०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA