बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 458, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४३० बृहत्संहिता
वामे शस्तो धन्वनः सिद्धिदाता प्रोत्तुङ्गश्चेद्धस्तमात्रं जयाय।
आकायं चेदुन्नतो वामभागे पृथ्वीलाभं बन्धुनाशं करोति।। इति।।१८।।
अथ सर्पचेष्टितमाह—
फणिनोऽभिमुखागमोऽरिसङ्गं कथयति बन्धुवधात्ययं च यातुः ।
अथवा समुपैति सव्यभागान्न स सिद्ध्यै कुशलो गमागमे च ॥१९॥
यदि गमन करने वाले के सम्मुख सर्प आ जाय तो शत्रुसमागम तथा बन्धुओं के
वध और विनाश को सूचित करता है। यदि गमनसमय में दक्षिण भाग से वाम भाग में
सर्प आ जाय तो कार्यसिद्धि के लिये नहीं होता है।।१९।।
फणिनः सर्पस्याभिमुखागमोऽरिसङ्गं सत्रुसंयोगं यातुः कथयति वक्ति। अथवा बान्धवानां
वधो मरणमत्ययो विनाशः। अथ सव्यभागाद् दक्षिणभागाद्वामभागे समुपैत्यायाति तदा
स सर्पः सिद्ध्यै सिद्धये गमागमे न कुशलः शस्तो न भवति।।१९।।
अथ खञ्जनकचेष्टितमाह—
अब्जेषु मूर्धसु च वाजिगजोरगाणां
राज्यप्रदः कुशलकृच्छुचिशाद्वलेषु ।
भस्मास्थिकाष्ठतुषकेशतृणेषु दुःखं
दृष्टः करोति खलु खञ्जनकोऽब्दमेकम् ॥२०॥
यदि खञ्जन पक्षी कमल या घोड़ा, हाथी और सर्प के मस्तक पर दिखाई दे तो
राज्य को देने वाला होता है, पवित्र स्थान या हरी घास पर दिखाई दे तो कुशल करने
वाला होता है तथा भस्म, हड्डी, काठ, तुष, बाल या तृण पर दिखाई दे तो एक वर्ष तक
दुःख करता है।।२०।।
खञ्जनकोऽब्जेषु पद्मादिषु तथा वाजिनोऽश्वाः, गजा हस्तिनः, उरगाः सर्पाः—एतेषां
मूर्धसु मस्तकेषु दृष्टो राज्यप्रदो भवति। तथा शुद्धप्रदेशे शाद्वलेषु दूर्वासु च दृष्टः कुशलकृत्
कुशलं करोति शुभफलकृद्वा भवति। भस्मनि अस्थिकाष्ठतुषकेशतृणेषु दृष्टोऽब्दं वर्षमेकं
दुःखं करोति। खलुशब्द आगमद्योतनार्थः।।२०।।
अथ तित्तिरशशकयोश्चेष्टितमाह—
किलिकिल्किलि तित्तिरस्वनः शान्तः शस्तफलोऽन्यथापरः ।
शशको निशि वामपार्श्वगो वाशन् शस्तफलो निगद्यते ॥२१॥
तित्तिर पक्षी का किलिकिल्किलि शब्द शान्त तथा शुभ करने वाला और उससे
भिन्न शब्द अशुभ करने वाला होता है। यदि खरहा रात्रि में वाम भाग में होकर शब्द
करे तो शुभ फल होता है।।२१।।
तित्तिरस्वनः किलिकिल्किलीति शान्तः। स च शस्तफलः शोभनः। अपरोऽन्योऽन्यथा