बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 457, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंविरुताध्यायः ४२९
अथ हारीतभारद्वाज्यो रुतमाह—
हारीतस्य तु शब्दो गुग्गुः पूर्णोऽपरे प्रदीप्ताः स्युः ।
स्वरवैचित्र्यं सर्वं भारद्वाज्याः शुभं प्रोक्तम् ॥१५॥
हारीत ( हरियल ) पक्षी का गुग्गु शब्द पूर्ण और सभी शब्द दीप्त होते हैं तथा
भारद्वाज पक्षी के सभी प्रकार के शब्द शुभकारी होते हैं।।१५।।
हारीतस्य तु गुग्गुशब्दः पूर्णः। अपरे अन्ये सर्व एव शब्दाः प्रदीप्ताः स्युर्भवेयुः।
भारद्वाज्याः स्वराणां शब्दानां वैचित्र्यं नानात्वं सर्वं निःशेषं शुभं प्रशस्तं प्रोक्तं कथितम्॥१५॥
करायिकरुतमाह—
किष्किषिशब्दः पूर्णः करायिकायाः शुभः कहकहेति ।
क्षेमाय केवलं करकरेति न त्वर्थसिद्धिकरः ॥१६॥
कोटुक्लीति क्षेम्यः स्वरः कटुक्लीति वृष्टये तस्याः ।
अफलः कोटिकिलीति च दीप्तः खलु गुं कृतः शब्दः ॥१७॥
करायिका पक्षी का किष्किषि शब्द पूर्ण, कहकह शब्द शुभ और करकर शब्द
केवल कल्याण करने वाला; किन्तु अर्थसिद्धि करने वाला नहीं होता है। उस करायिका
का कोटुक्ल शब्द क्षेम करने वाला, कटुक्ल शब्द वृष्टि करने वाला, कोटिकिलि शब्द
निष्फल और गुं शब्द दीप्त होता है।।१६-१७।।
किष्किषीति । करायिकायाः पूर्णकूट्याः किष्किषिशब्दः पूर्णः। कहकहेति शब्दः
शुभः। करकरेति शब्दः केवलं क्षेमाय लब्धपालनाय। न त्वर्थसिद्धिकरोऽर्थसिद्धिं न करोति।
कोटुक्लीति । तस्याः करायिकायाः कोटुक्लीति शब्दः क्षेम्यः क्षेमे साधुः। कटुक्लीति
च शब्दो वृष्टये वर्षणाय भवति। देवो वर्षति। कोटिकिलीति चाफलो निष्फल इत्यर्थः।
खलुशब्दश्चार्थे। गुं कृतः शब्दस्तस्या एव दीप्तः ।।१६-१७।।
अथ दिव्यकचेष्टितमाह—
शस्तं वामे दर्शनं दिव्यकस्य सिद्धिर्ज्ञेया हस्तमात्रोच्छ्रितस्य ।
तस्मिन्नेव प्रोन्नतस्थे शरीराद् धात्री वश्यं सागरान्ताभ्युपैति ॥१८॥
यदि गमन करने वाले के वाम भाग में धन्वन पक्षी हो तो शुभ, उसी वाम भाग में
पृथ्वी से एक हाथ ऊँचे प्रदेश पर हो तो इष्ट कार्यों की सिद्धि करने वाला एवं काफी
उच्च प्रदेश पर हो तो समुद्रपर्यन्त पृथ्वी को वश में करने वाला होता है।।१८।।
दिव्यकस्य धन्वनस्य वामे वामभागे दर्शनमवलोकनं शस्तं शुभम्। तत्रैव वामभागे
भूमेर्हस्तमात्रोच्छ्रितस्य शयप्रमाणोच्चस्य सिद्धिरभीष्टा कार्याणां च ज्ञेया। तस्मिन्नेव वामभागे
यातुः शरीराद् देहात् प्रोन्नतस्थ उच्चतरो भवति, तदा धात्री भूर्वश्यं विधेयित्वं सागरान्ता
समुद्रपर्यन्तामभ्युपैत्युपगच्छति। उक्तं च—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA