बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 460, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४३२ बृहत्संहिता
विपर्यये विपरीते काकादुत्तरभागे गतस्य जयः प्रदिष्ट उक्तः। जये सति प्रयातस्य जय
एव। उक्तं च—
पूर्णाननो यस्य करोति चाषः प्रदक्षिणं स्वस्तिकमेव वा खे।
लाभो महांस्तस्य पराभवाय काकेन भङ्गो विजयो जयस्य।। इति।।२४।।
अन्यदप्याह—
केकेति पूर्णकुटवद्यदि वामपार्श्वे
चाषः करोति विरुतं जयकृत्तदा स्यात्।
क्रेक्रेति तस्य विरुतं न शिवाय दीप्तं
सन्दर्शनं शुभदमस्य सदैव यातुः ॥२५॥
यदि चाष वाम पार्श्व में आकर करायिका की तरह 'केका' शब्द करे तो जयकारी
होता है। उसका 'क्रक्र' यह दीप्त शब्द कुशलकारी नहीं होता, किन्तु इसका दर्शन गमन
करने वाले के लिये सदा शुभप्रद होता है।।२५।।
चाषो वामपार्श्वे वामभागे केकेति विरुतं शब्दं करोति तथा पूर्णकुटवत् करायिकावत्
किष्किषिकहकहेति शब्दं करोति, तदा जयकृत् स्याद् भवेत्। तस्य चाषस्य क्रेक्रेति विरुतं
दीप्तं तच्च न शिवाय न श्रेयसे भवति। अस्य चाषस्य सन्दर्शनमवलोकनं यातुः सदैव
सर्वकालं शुभदम्।।२५।।
अथाण्डीरकफेण्टकयोश्चेष्टितमाह—
अण्डीरकष्टीटि रुतेन पूर्णष्टिट्टिशब्देन तु दीप्त उक्तः।
फेण्टः शुभो दक्षिणभागसंस्थो न वाशिते तस्य कृतो विशेषः ॥२६॥
अण्डीरक 'टी' शब्द से पूर्ण और 'टिट्टिट्टि' शब्द से दीप्त होता है। यदि फेण्ट पक्षी
गमन करने वाले के दक्षिण भाग में स्थित हो तो शुभ होता है, इसके शब्द में और कोई
विशेषता नहीं कही गई है।।२६।।
अण्डीरकष्टीटि। अण्डीरकः 'टी' इति रुतेन शब्देन पूर्ण उक्तः। टिट्टिट्टि अनेन
शब्देन तु दीप्त उक्तः कथितः। फेण्टश्चाण्डीरको यातुर्दक्षिणभागसंस्थः शुभः। तस्य फेण्टस्य
वाशिते विरुते न विशेषः कृत उक्तः।।२६।।
अथ श्रीकर्णरुतमाह—
श्रीकर्णरुतं तु दक्षिणे क्वक्वक्वेति शुभं प्रकीर्तितम् ।
मध्यं खलु चिक्किकीति यच्छेषं सर्वमुशन्ति निष्फलम् ॥२७॥
यदि श्रीकर्ण पक्षी दक्षिण भाग में स्थित होकर 'क्वक्वक्व' शब्द करे तो शुभ होता
है, लेकिन उसी का 'चिक्किक्' शब्द मध्यम और शेष सभी प्रकार के शब्द निष्फल
होते हैं।।२७।।