सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 466, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 466

४३८ बृहत्संहिता
अद्यापृच्छे। यत् करोषि। गमिष्यामि यास्यामि। गमितेति पृष्टश्च पुनर्भूयोऽहं प्रातः
श्वरागम्य आग्नेयीं पूर्वदक्षिणां दिशमाश्रितः स्थितः पृच्छे।
त्वां यदहं प्रचोदयामि पृच्छामि तत् कल्याणि सौभागिनि स्वचेष्टितेन आत्मीयेन
चेष्टितेन यथा येन प्रकारेण निराकुलं निःसंशयं वेद्मि जानामि तथा तन्मे व्याख्यातुं कथयितु-
मर्हसि ।।४२-४४।।
अथ चेष्टितमाह—
इत्येवमुक्ते तरुमूर्धगायाश्चिरिल्विरिल्वीति रुतेऽर्थसिद्धिः।
अत्याकुलत्वं दिशिकारशब्दे कुचाकुचेत्येवमुदाहृते वा ॥४५॥
अवाक्प्रदानेऽपि हितार्थसिद्धिः पूर्वोक्तदिक्कक्रफलैरतोऽन्यत्।
वाच्यं फलं चोत्तममध्यनीचशाखास्थितायां वरमध्यनीचम् ॥४६॥
इस प्रकार कहने के बाद वृक्ष के ऊपर बैठी हुई पिङ्गला 'चिरिलु-इरिलु' शब्द करे
तो कार्य की सिद्धि, 'दिशिकार' और 'कुचाकुच' शब्द उच्चारण करे तो अति आकुलता
तथा मौन बैठी रहे तो अभीष्ट अर्थ की सिद्धि होती है। इसके अतिरिक्त पूर्वकथित दिक्कक्र
फल के द्वारा इसका फल कहना चाहिये। यदि पिङ्गला प्रधान शाखा पर बैठी हो तो
उत्तम, मध्य शाखा पर बैठी हो तो मध्यम और नीचे वाली शाखा पर बैठी हो तो अल्प
फल देने वाली होती है।।४५-४६।।
इत्येवमुक्त इति। इतिशब्दः समाप्तौ। एवमुक्ते कथिते तस्याः पिङ्गलायास्तरुमूर्धगाया
वृक्षमस्तके स्थितायाश्चिरिल्विरिल्वीति रुते अर्थसिद्धिर्भवति। दिशिकारेति शब्दे रुतेऽव्याकुल-
त्वमिति चित्तव्याक्षेपो भवति। कुचाकुचेत्येवम्प्रकारे उदाहृते वाऽत्याकुलत्वमेव।
अवाक्प्रदानेऽपीति। अवाक्प्रदानेऽपि न किञ्चित्सम्भाषणेऽपि हितस्याभीष्टार्थस्य
सिद्धिर्भवतीति। अतोऽन्यदस्मादपरं शुभं पूर्वोक्तदिक्कक्रफलैः। यथा दिक्चक्रे द्वात्रिंश-
द्भागप्रविभक्ते फलान्युक्तानि तद्वदस्या वक्तव्यम्। ऐन्द्रयां दिशि शान्तायामित्यादि। उत्तमायाः
प्रधानायाः स्वशाखास्थिताया वरं श्रेष्ठं फलं वाच्यम्। मध्यमशाखायां स्थितायां मध्यमम्।
नीचशाखायां स्थितायां नीचमल्पमिति।।४५-४६।।
दिङ्मण्डलेऽभ्यन्तरबाह्यभागे फलानि विन्द्याद् गृहगोधिकायाः।
छुच्छुन्दरी चिच्चिडिति प्रदीप्ता पूर्णा तु सा तित्तिडिति स्वनेन ॥४७॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां सर्वशाकुने विरुतं
नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः ।।८८॥
बत्तीस से विभक्त दिक्कक्र के नाभि स्थान और नाभि से बाहर भाग में स्थित
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA