सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 453, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 453

Here is the accurate, line-by-line transcription of the text from the image in original Devanagari and English:

अथ विरुताध्यायः
अथ विरुताध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव दिवसचराणां संज्ञार्थमाह—
श्यामाशयेनशशघ्नवञ्जुलशिखिश्रीकर्णचक्राह्वया-
श्चाषाण्डीरकखञ्जरीटकशुकध्वाङ्क्षाः कपोतास्त्रयः ।
भारद्वाजकुलालकुक्कुटखरा हारीतगृध्रौ कपिः
फेण्टः कुक्कुटपूर्णकूटचटकाः प्रोक्ता दिवासञ्चराः ॥१॥
पोतकी, बाज, शशघ्न, वञ्जुल, मयूर, श्रीकर्ण, चकवा, चाष, अण्डीरक, खञ्जन, तोता,
कौआ, तीन प्रकार के कबूतर, भारद्वाज, गर्त्ताकुक्कुट—ये सभी पक्षी; गदहा; हारियल,
गिद्ध-ये दोनों पक्षी; वानर, फेण्ट पक्षी, मुर्गा, करायिक, चटका—ये पक्षी और सभी
जन्तु दिनचर होते हैं ॥१॥
श्यामा पोतकी। श्येनो वाजिकः। शशघ्नः पक्षी। वञ्जुलः खदिरचञ्चुः। शिखी मयूरः।
श्रीकर्णः पक्षी। चक्राह्वयश्चक्रवाकः। चाषः। अण्डीरकः। खञ्जरीटः। शुकः—एते सर्व
एव पक्षिणः। ध्वाङ्क्षः काकः। कपोतास्त्रयः। आपाण्डुरश्चित्रकपोतः कुङ्कुमधूम्रश्चेति। भारद्वाजः
पक्षी। कुलालकुक्कुटो गर्ताकुक्कुटः। खरो गर्दभः। हारीतगृध्रौ पक्षिणौ। कपिर्वानरः।
फेण्टः पक्षिविशेषः। कुक्कुटः कृकवाकुः। पूर्णकूटः करायिकः। चटकः कलविङ्कः। एते
सर्वे दिवासञ्चरा दिवसचरा उक्ताः कथिताः॥१॥
अथ ये रात्रिसंज्ञास्तेषां च फलमाह—
लोमाशिका पिङ्गलछिप्पिकाख्यौ वल्गुल्युलूकौ शशकश्च रात्रौ।
सर्वे स्वकालोत्क्रमचारिणः स्युर्देशस्य नाशाय नृपान्तदा वा ॥२॥
लोमड़ी, उलूकचेटी, छिप्पिका पक्षी, बागल, उल्लू, खरहा—ये सभी जन्तु रात्रिचर
होते हैं। ये सभी जन्तु अपने काल का अतिक्रमण कर भ्रमण करें (रात्रिचर दिन में
और दिनचर रात्रि में भ्रमण करें) तो देश का नाश और राजा की मृत्यु को सूचित करने
वाले होते हैं॥२॥
लोमाशिका प्रसिद्धा प्राणिविशेषः। पिङ्गल उलूकचेटी। छिप्पिकाख्यः पक्षिविशेषः।
छिप्पिकेत्याख्या नाम यस्य। वल्गुली चर्मचटिका। उलूकः। शशकः प्राणी। एते रात्रौ
चरन्ति। रात्रिचरा वा यदि दिवाचारास्तदा स्वकालोत्क्रमचारिणः। ते च देशस्य जनपदस्य
नाशाय क्षयाय स्युर्भवेयुः। नृपस्य राज्ञोऽन्तदा वा मृत्युकराः स्युः॥२॥
अथोभयचारिण आह—
हयनरभुजगोष्ट्रद्वीपिसिंहर्क्षगोधा
वृकनकुलकुरङ्गश्वाजगोव्याघ्रहंसाः ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA