बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 461, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदक्षिणे दक्षिणभागे श्रीकर्णरुतं क्वक्वक्वेति शुभं प्रकीर्तितमुक्तम्। तस्यैव चिक्किचिकि
इति यद्रुतं तन्मध्यफलं न शुभं नाप्यशुभमित्यर्थः। शेषं परिशिष्टं यद्रुतं तत् सर्वं निष्फलं
फलरहितमुशन्ति कथयन्ति मुनय इति॥२७॥
अथ दुर्बलिविरुतमाह—
दुर्बलेरपि चिरिल्विरिल्विति प्रोक्तमिष्टफलदं हि वामतः।
वामतश्च यदि दक्षिणं व्रजेत् कार्यसिद्धिमचिरेण यच्छति॥२८॥
गमन करने वाले के वाम भाग में स्थित भाण्डरीक पक्षी का 'चिरिल्विरिलु' शब्द
हो तो शुभ होता है। वही भाण्डरीक यदि वाम भाग से दक्षिण में आ जाय तो शीघ्र कार्य
की सिद्धि करता है॥२८॥
दुर्बलिर्भाण्डीकस्तस्य दुर्बलेश्चिरिल्विरिल्विति प्रोक्तमिष्टफलदं शोभनं कथितम्। वामतो
वामभागे। यदि वामतो वामभागाद् दक्षिणभागे व्रजेद् गच्छति, तदाऽचिरेण शीघ्रमेव कार्य-
सिद्धिमर्थप्राप्तिं यच्छति ददाति॥२८॥
अस्यैव विशेषरुतमाह—
चिक्किचिकिवाशितमेव तु कृत्वा दक्षिणभागमुपैति तु वामात्।
क्षेमकृदेव न साधयतेऽर्थान् व्यत्ययगो वधबन्धभयाय॥२९॥
यदि वही भाण्डरीक पक्षी 'चिक्किचि' शब्द करके गमन करने वाले के वाम भाग
से दक्षिण भाग में आ जाय तो क्षेम करने वाला होता है; किन्तु अभीष्ट अर्थ की सिद्धि
नहीं करता है। इससे उलटा हो ( दक्षिण भाग से वाम भाग में आ जाय ) तो वध,
बन्धन और भय को करता है॥२९॥
स एवं दुर्बलिकश्चिक्किचीति वाशितमेव तु कृत्वा ततो वामाद् वामभागाद् दक्षिण-
भागमुपैति आगच्छति, तदा क्षेमकृदेव क्षेमं करोति, अर्थानभीष्टान् न साधयते, सिद्धिं तेषां
न ददाति। व्यत्ययगो विपरीतश्चातो वधो मरणं बन्धो बन्धनं भयं भीतिः, एतानि करोति।
यदि दक्षिणभागाद् वाममुपैति॥२९॥
अन्यदप्याह—
क्रक्रेति च सारिका द्रुतं त्रेत्रे वाप्यभया विरौति या।
सा वक्ति यियासतोऽचिराद् गात्रेभ्यः क्षतजस्य विस्रुतिम्॥३०॥
जो मैना 'क्रक्र' शब्द करे या भयरहित होकर 'त्रेत्रे' शब्द करे, वह गमन करने
वाले के शरीर से शीघ्र रुधिर निकलने को सूचित करती है॥३०॥
या सारिका द्रुतं त्वरितं क्रक्रेति विरौति शब्दं करोति। या वा सारिकाऽभया भय-
वर्जिता त्रेत्रे इति विरौति शब्दं करोति, साऽचिराच्छीघ्रमेव यियासतो यातुमिच्छोर्गात्रेभ्यो-
ऽवयवेभ्यः क्षतजस्य रक्तस्य विस्रुतिं स्रावं वक्ति कथयति॥३०॥
बृ० भ० द्वि०-२८