सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १३६
थीं आज वहाँ तट बन गये हैं, जहाँ दो-चार वृक्ष थे वहाँ आज बहुत से वृक्ष उग
आये हैं और जहाँ बहुत थे वहाँ थोड़े से बच रहे हैं, इस तरह यहाँ की स्थिति
ही बदल गयी है। ज्ञात होता है कि जैसे यह वन ही दूसरा हो, केवल पर्वत आज
भी अपने स्थान पर उसी तरह हैं जिससे यह वही वन है, ऐसी धारणा दृढ़ होती
है—इस उक्ति के द्वारा चिरकालिक विपर्यय के कारण बदली हुई स्थिति वाले
वन के वर्णन से स्थान-विशेष के स्वभाव का बड़ा ही मार्मिक चित्रण प्रस्तुत हो
जाता है, जिससे देशौचित्य की महिमा बढ़ जाती है।
न तु यथा राजशेखरस्य—
कर्णाटीदशनाङ्कितः सितमहाराष्ट्रीकटाक्षाहतः,
प्रौढान्ध्रीस्तनपीडितः प्रणयिनीभ्रूभङ्गवित्रसितः ।
लाटीबाहुविवेष्टितश्च मलयस्त्रीतर्जनीतर्जितः,
सोऽयं सम्प्रति राजशेखरकविर्वाराणसीं वाञ्छति ॥
देशानौचित्यमुद्घाटयितुमाह—न तु यथा राजशेखरस्येति । कर्णा-
ट्यास्तद्देशस्थाया नायिकाया दशनेन दन्तेन तत्क्षतेनेति भावः, अङ्कित-
श्चिह्नितः, सिताया गौरवर्णायाः महाराष्ट्रिया महाराष्ट्रवनितायाः, कटाक्षेण
दृग्भङ्ग्याऽऽहतः, प्रौढायाः परिपूर्णयौवनायाः, आन्ध्रया आन्ध्रदेशस्त्रियाः,
स्तनाभ्यां कुचाभ्यां पीडितः, आन्ध्रयाः पयोधरयोरुत्तुङ्गत्वं जगत्प्रसिद्धमेव,
तेन तत्सम्पर्किणः पीडनं सुयुक्तमिति भावः, प्रणयिन्याः प्रेयस्याः, भ्रूभङ्गेन
कटाक्षनिक्षेपेण, वित्रसितः, लाट्या लाटदेशस्थिताया अङ्गनायाः,
बाहुभ्यां भुजाभ्यां, विवेष्टित आलिङ्गित इति भावः, मलयस्त्रिया मलय-
कामिन्यास्तर्जन्याऽङ्गुलिविशेषेण, तर्जितस्त्रासितश्चाभूदिति शेषः, सोऽयं
स एवायं, राजशेखरकविस्तन्नामककविविशेषः, सम्प्रतीदानीं जरावस्था-
यामिति यावत्, वाराणसी काशीं, वाञ्छति स्पृहयति गन्तुमिच्छ-
तीति भावः ।
देशानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु यथेति ।
कर्णाटीति--जो पहले कर्नाटक देश की वनिताओं के दन्तक्षतों से चिह्नित हुआ,
फिर महाराष्ट्र की गोरी ललनाओं के कटाक्षनिक्षेप का शिकार हुआ, बाद में
आन्ध्र की प्रौढ़ सुन्दिरयों के स्तनों के भार से दब सा गया, फिर प्रेयसी की
कुटिल भ्रुकुटी से भयभीत हुआ, बाद में लाट देश की कामिनियों के बाहुपाश
में आबद्ध हुआ और मलयनितम्बिनी की तर्जनी से तर्जित भी हुआ, वही कवि-
शिरोमणि राजशेखर आज काशी जाने की स्पृहा कर रहा है।

१४० औचित्यविचारचर्चा
अत्र कर्णाटमहाराष्ट्रान्ध्रलाटमलयललनासम्भोगसुभगः कालेन
गलितरागमोहः सम्प्रति राजशेखरकविर्वाराणसीं गन्तुमिच्छतीत्युक्ते
शृङ्गाररस्तरङ्गितवराङ्गनाप्रसङ्गेऽनङ्गनिर्गलदक्षिणापथदेशोद्देशमध्ये
प्रणयिनीभ्रूभङ्गवित्रासित इति देशोपलक्षणविरहितकेवलप्रणयिनीपदेन
देशौचित्यमुपचितमप्यनुचिततां नीतम् ॥ २७ ॥
अत्रोक्तपद्ये "कर्णाटकादिदेशाङ्गनारमणः कालक्रमेण विगतस्पृह
इदानीं राजशेखरकविर्वाराणसीं गन्तुमिच्छतीत्युक्ते" शृङ्गाररसेन
तरङ्गित आप्यायितो यो वराङ्गनाप्रसङ्गश्चारुनितम्बिनीसहवासस्त-
स्मिन्, अनङ्गनिर्गलदक्षिणापथदेशोद्देशमध्ये निर्बाधकामक्रीडास्पद-
तया प्रसिद्धे दक्षिणापथे वक्तव्ये, "प्रणयिनीभ्रूभङ्गवित्रासितः" इत्याकार-
केण देशोपलक्षणविरहितकेवलप्रणयिनीपदेन स्थानविशेषसूचनाहीनकेवल-
प्रणयिनीपदप्रयोगेण, उपचितमुच्छ्रितमपि, देशौचित्यमनुचिततामनौचित्यं
नीतं प्राप्तम् ॥ २७ ॥
इस पद्य में पहले "कर्णाटकादि देशों की श्रेष्ठ सुन्दरियों के रमण में लीन
पीछे वृद्धावस्था के कारण राग-मोहादि से मुक्त होकर अभी राजशेखर कवि
काशी जाने की इच्छा कर रहा है" इस तरह के कथन में शृंगार रस से
आप्लावित वरनारी-संभोग के प्रसंग में निर्बाध काम के लिए प्रसिद्ध दक्षिणापथ
की चर्चा के बीच "प्रणयिनीभ्रूभङ्गवित्रासितः" इस तरह के देश विशेष की चर्चा
से रहित केवल "प्रणयिनी" पद से वह देशौचित्य अनौचित्य के रूप में परिणत
हो गया जो पहले समृद्ध था । तात्पर्य यह है कि उन उन देशों की स्त्रियों के
प्रसंग में आन्ध्र देश की नारी की चर्चा के बाद कवि को दक्षिण-देशीय कामिनी
की चर्चा भी अवश्य करनी चाहिए थी परन्तु वैसा नहीं करके केवल प्रणयिनी
मात्र कह देने से पूर्वदेशौचित्य समाप्त हो गया । इसलिए इस देशानौचित्य से
यह पद्य विरस सा हो गया है ॥ २७ ॥
कुलोचित्यं दर्शयितुमाह—
कुलोपचितमौचित्यं विशेषोत्कर्षकारणम् ।
काव्यस्य पुरुषस्येव प्रियं प्रायः सचेतसाम् ॥ २८ ॥
पुरुषस्येव काव्यस्य कुलोन्नतमौचित्यं सविशेषोत्कर्षजनकं प्रायेण
बाहुल्येन सहृदयानामभिमतम् ।

देशौचित्यमालोच्य सम्प्रति क्रमानुसारं षोडशतमं कुलौचित्यं विवे-
चयितुमाह—कुलोपचितेति । पुरुषस्येव काव्यस्य, विशेषोत्कर्षकारणं
विशेषेण महत्ताया निदानं, कुलोपचितं सद्वंशसमृद्धमौचित्यं, सचेतसां
सहृदयानां, प्रायः प्रियमभिमतं भवतीति शेषः ।
कारिकार्थमेव विशदयति—पुरुषस्येवेति । पुरुषस्य मानवस्य, सवि-
शेषोत्कर्षजनकं सातिशयमहत्त्वकारकं, कुलोन्नतं वंशगतगरिमगरिष्ठ-
मौचित्यं, यथा प्रियं भवति, तथैव काव्यस्यापि कुलौचित्यं, प्रायेण,
सज्जनानामधिकतरमानन्ददायकं भवति ।
देशौचित्य का प्रदर्शन करके अभी क्रमानुसार सोलहवें कुलौचित्य का विचार
करने के लिए कहा गया है--कुलोपचितमिति । पुरुष की तरह काव्य का भी
वैशिष्ट्य-विशेष के जनक, कुलमूलक उपचित औचित्य प्रायः सज्जनों को विशेष
प्रिय होता है ।
इसी अभिप्राय को विशेषतः व्यक्त करने के लिये कहा गया है--पुरुषस्येवेति ।
जैसे सद्वंश का सम्बन्ध मनुष्यों को बहुत बड़ी उत्कृष्टता का कारण और लोक-
प्रिय होता है, उसी तरह कुलमूलक औचित्य अर्थात् महाकुलानुरूप वर्णन काव्य
की उत्कृष्टता का कारण और सहृदयहृदयाभिमत होता है ।
यथा कालिदासस्य—
अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे
नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् ।
मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये
गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् ॥
कुलौचित्यमुदाहर्तुमाह-यथा कालिदासस्येति । अथेति । अथानन्तरं,
स राजा, विषयेभ्यः स्रक्चन्दनवनितादिभ्यो व्यावृत्तो निवृत्त आत्मा
यस्यैवंभूतः सन् वृद्धो भूत्वेत्यर्थः, यूने युवावस्थापन्नाय, सूनवे पुत्राय,
नृपतिककुदं राजचिह्नस्वरूपं, सितातपवारणं श्वेतच्छत्रं, दत्त्वा समर्प्य,
तया देव्या, राजमहिष्या सह, मुनिवनतरुच्छायां मुनिजनसेवितकानन-
वृक्षच्छत्रं, शिश्रिये आश्रितवान् । हि यतः, गलितवयसां वृद्धानामिक्ष्वा-
कूणामिक्ष्वाकुकुलसंभूतानां राज्ञामिदं वृद्धावस्थायां पुत्राय राज्यं समर्प्य
वानप्रस्थाश्रयणं, कुलव्रतं कौलिकनियमोस्तीति शेषः ।
कुलौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है । यथा—कालिदास

स्येति । अथेति--इसके बाद वह राजा वृद्धावस्था में सभी विषयवासनादिक से
चित्त हटाकर राजचिह्न छत्र-चामरादि यथाविधि अपने युवापुत्र को समर्पित
करके स्वयं अपनी राजमहिषी के साथ मुनियों के समान वानप्रस्थ लेकर जंगल
चले गये, क्योंकि इक्ष्वाकुकुल में उत्पन्न होने वाले राजाओं का वृद्धावस्था में ऐसा
ही करने का नियम है ।
अत्र "अथ स राजा वृद्धस्तरुणाय सूनवे राज्यं प्रतिपाद्य तया देव्या
सह तपोवनं भेजे, विरक्तचेतसामिक्ष्वाकूणामन्ते हि कुलव्रतमिदमेव"
इत्युक्ते भूतवर्तमानभाविनां तद्वंश्यानामौचित्यमुन्मीलितम् ।
अत्रोक्तपद्ये "अनन्तरं स राजा वृद्धावस्थायां, युवकाय पुत्राय, राज्यं
दत्वा, तया राजमहिष्या सह, तपोवनं गतवान्, यतो हि वैराग्ययुक्तचित्ताना-
मिक्ष्वाकूणामन्ते एतावदेव कुलव्रतमस्ति" इति वक्तव्ये भूतवर्तमान-
भाविनां विगतसाम्प्रतिकभविष्यतां, तद्वंश्यानामिक्ष्वाकुकुलसंभूतानामौ-
चित्यमानुरूप्यमुन्मीलितमुद्योतितम् ।
इस पद्य में "इसके बाद वह राजा बूढ़ा हो जाने पर अपने युवा पुत्र को
राज्य देकर स्वयं अपनी पत्नी के साथ जंगल चले गये, क्योंकि इक्ष्वाकुकुलोत्पन्न
राजाओं का अन्त में ऐसा ही कौलिक नियम है" इस कथन में भूत, वर्तमान
और भविष्य में जन्म लेने वाले इक्ष्वाकुओं का औचित्य अत्यन्त समृद्ध हो
जाता है ।
न तु यथा यशोवर्मदेवस्य—
उत्पत्तिर्भाण्डकुले यदभीष्टं तत्पदं समाक्रान्तम् ।
भोगास्तथापि दैवात्सकृदपि भोक्तुं न लभ्यन्ते ॥
कुलानौचित्यं दर्शयितुमाह—न तु यथा यशोवर्मेति । उत्पत्तिरिति ।
भाण्डकुले "भांड" इति प्रसिद्धे वंशे, ( मम ) उत्पत्तिर्जन्म, अभूदिति शेषः,
( अथापि ) यत् ( पदम् ) अभीष्टमभिमतं, तत्पदं स्थानं समाक्रान्तं लब्धं,
तथापि सर्वविधभोगसामग्रीसमुपस्थितावपि, दैवाद् विधिवशाद् भोगा भोज्य-
पदार्थाः, सकृदपि मनागपि, भोक्तुं, न लभ्यन्त आसाद्यन्ते ।
कुलानौचित्य का उदाहरण उपस्थित किया जा रहा है--न तु यथेति ।
उत्पत्तिरिति--भांड के कुल में मेरा जन्म हुआ फिर भी जो अभीष्ट था उस पद
की प्राप्ति मुझे हुई, परन्तु विधिविडम्बनावश कुछ भी सुख भोग करने में समर्थ
नहीं हो रहा हूँ ।

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १४३
अत्र ममोत्पत्तिर्भण्डकुले समीहितपदाक्रमणं च निष्पन्नं तथापि
दैवात्पितप्रियावियोगाद्भोगा भोक्तुं न लभ्यन्त इत्यभिहिते स्वसंवेद्यमेव
भण्डकुलमन्यत्राप्रसिद्धं स्वयमेव निर्दिश्यमानमुत्कर्षविशेषणविरहितकेवल-
पदोपादानेन निरर्थकतया निरौचित्यमेव । इक्ष्वाकुकुलस्य तु
निर्विशेषणत्वमुपपद्यत एव, त्रिभुवनप्रसिद्धौचित्यचरित्रत्वात् ॥ २८ ॥
अत्रोक्तपद्ये 'ममोत्पत्तिर्भण्डकुलेऽभूत्समीहितपदप्राप्तिरपि संयाता,
तथापि दैवदुविपाकात्प्रेयसीवियोगेन सांसारिकभोगा भोक्तुं न प्राप्यन्त'
इत्युक्तौ भण्डकुलं स्वसंवेद्यमेव स्वज्ञानविषयतापन्नमेवान्यत्र जनसमाजे-
ऽप्रसिद्धमविज्ञातमेव, स्वयमेव स्वद्वारेणेव, निर्दिश्यमानं कथ्यमानं,
तदुत्कर्षविशेषणविरहितकेवलपदोपादानेनोत्कर्षाधायकविशेषशून्यतया केव-
लं तन्नाम्नैव कथनेन, निरर्थकतया प्रयोजनविशेषशून्यतया, निरौचित्य-
मेवौचित्यरहितमेव, अर्थात् एवंभूतस्य लोकेऽप्रसिद्धस्य कुलस्याख्याने
तत्रोत्कृष्टताधानाय तद्योग्यविशेषणोपाख्यानमुचितमिह तु तद्विपरीतमा-
चरितमिति तत्कुलस्य महिमा नोपचीयतेऽपि तु सर्वथाऽपचीयत एवेति
पूर्णतोऽत्रानौचित्यं कुलस्येति । यद्यपि एतत्पूर्वप्रतिपादितपद्येऽपीक्ष्वाकु
कुले न विशेषणं प्रदत्तमस्ति परन्तु तत्कुलस्य जगत्प्रसिद्धत्वेन स्व
एवोदात्ततासिद्धिरिति बोध्यम् ॥ २८ ॥
इस पद्य में "मेरी उत्पत्ति भण्डकुल में हुई फिर भी स्वाभीष्ट पद की प्राप्ति
संपन्न हुई, तथापि दैवेच्छावश प्रेयसी के वियोग के कारण कुछ भी सुख भोगने
मैं समर्थ न हो सका" इस कथन में जिस भण्डकुल की चर्चा की गयी है
उस कुल की जानकारी जनसाधारण को तो है नहीं, कहने वाला स्वयं ही जानता
है, फिर भी उसने उसकी उदारता सिद्ध करने के लिये कोई ऐसा विशेषण उसमें
नहीं लगाया, केवल नाममात्रतः उसका निर्देश कर दिया जो कि उचित नहीं
हुआ । यद्यपि इसके पूर्व के पद्य में इक्ष्वाकुकुल के लिए भी कोई विशेषण प्रयुक्त
नहीं हुआ है परन्तु वहाँ वह पूर्णतः उचित है, क्योंकि इक्ष्वाकुकुल का औचित्यपूर्ण
चरित्र तीनों लोकों में प्रसिद्ध है, यहाँ ऐसी स्थिति नहीं है । इसलिये कुलानौचित्य
ही व्यक्त होता है ॥ २८ ॥
व्रतौचित्यं दर्शयितुमाह—
काव्यार्थः साधुवादार्हः सद्व्रतौचित्यगौरवात् ।
सन्तोषनिर्भरं भक्त्या करोति जनमानसम् ॥ २९ ॥

काव्यार्थं समुचितव्रतगौरवात्साधुवादयोग्यः सन्तोषपूर्णं जनमनः
करोति । भक्तिविच्छित्तिः ।
कुलोचित्यं प्रदर्श्य सम्प्रति सप्तदशतं व्रतौचित्यं विवेचयितुमाह—
काव्यार्थ इति —सद्व्रतौचित्यस्य गौरवाद् गाम्भीर्यात्, साधुवादार्हः साधु-
वादप्रदानयोग्यः काव्यार्थो जनमानसं विज्ञजनचित्तं, भक्त्या विच्छित्ति-
विशेषोपलब्ध्या, सन्तोषनिर्भरं तुष्टिपूर्णं करोति विधत्ते ।
मूलार्थमेव विशदयति —काव्यार्थ इति । काव्यार्थः समुचितगौरवाद-
नुरूपव्रताचरणमहिम्ना, साधुवादयोग्यः प्रशंसनीयः सन्, जनमनः
सहृदयहृदयं, सन्तोषपूर्णं सन्तुष्टिपरिपूणं, करोति विदधाति । भक्ति-
पदार्थमाह —भक्तिविच्छित्तिर्रानन्द इति भावः ।
कुलोचित्य का प्रदर्शन करके अभी सत्रहवें व्रतौचित्य का विचार किया जा
रहा है—काव्यार्थ इति । सद्व्रताचरण की गंभीरता से प्रशंसनीय काव्यार्थ
विज्ञ जनों के चित्त को आनन्द से आप्लावित कर देता है ।
कारिका के अर्थ को ही विशद किया जा रहा है—अनुरूप व्रताचरण के
वर्णन से काव्यार्थ प्रशंसनीय होता हुआ सहृदयों के मन को अपूर्व आह्लाद प्रदान
करता है । भक्ति पद का अर्थ विच्छित्ति = आह्लाद-विशेष है ।
यथा मम मुक्तावलीकाव्ये—
अत्र वल्कलजुषः पलाशिनः पुष्परेणुभरभस्मभूषिताः ।
लोलभृङ्गवलयाक्षमालिकास्तापसा इव विभान्ति पादपाः ॥
व्रतौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम मुक्तावलीति । अत्रेति । अत्रास्मि-
न्वनेकदेशे, वल्कलजुषो वल्कलधारिणः पलाशिनः पत्रवन्तः, पलाशदण्ड-
धारिणश्च पुष्पाणां कुसुमानां, रेणूनां परागाणां, भरोऽतिशय एव भस्म
भसितं तेन भूषिता लिप्तसर्वाङ्गा, लोलानां चञ्चलानां, भृङ्गाणां भ्रमराणां,
वलयं समूह एवाक्षमालिका जपमाला येषामेवंभूताश्च पादपास्तापसा-
स्तपस्विन इव विभान्ति शोभन्ते । यथा तपस्विनो वल्कलजुषः पलाश-
दण्डधारिणो भस्मच्छुरितसर्वाङ्गा जपमालासनाथितकराश्च भवन्ति,
तथैवेमे पादपा अपि त्वग्युक्ताः पत्रवन्तः पुष्परेणुविच्छुरिता भृङ्गसंघ-
सुशोभिताश्चावलोक्यन्त इति भावः । अत्र पलं मांसमश्नन्तीति व्युत्पत्ति
योगान्मांसभक्षणरूपव्रतविद्धार्थप्रत्यायकस्य पलाशपदस्य प्रयोगो नोचित
इति मादृशाः ।

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १४५
व्रतोचित्य का उदाहरण प्रस्तुत किया जा रहा है—यथा ममेति । अत्रेति—
इस वनप्रदेश में वृक्ष, वल्कल को धारण किये हुए तथा पत्तों से युक्त अन्यपक्ष
में पलाशदंडधारी पुष्पपरागस्वरूप भस्म से विभूषित तथा चञ्चल भ्रमरपंक्तिस्वरूप
जपमाला-मंडित होने के कारण, तपस्वी के समान दिखाई पड़ते हैं । अर्थात् जैसे
तपस्वी वल्कल, पलाश भस्म, और जपमाला से विभूषित रहते हैं उसी तरह ये
वृक्ष भी उन वस्तुओं को धारण किये हुए हैं, अतः तपस्वी-से लग रहे हैं । मेरा
विचार है कि इस पद्य में "पलाशिनः" पद का जो व्यवहार किया गया है वह
उचित नहीं हुआ, क्योंकि "पलं = मांसम्, अश्नन्ति = खादन्ति" इस व्युत्पत्ति से
"पलाशिनः" पद का "मांस भोजन करने वाले" यह अर्थ भी निकलता है जो
कि व्रताचरण करने वालों के लिये पूर्णतः निषिद्ध है । फिर उस (व्रताचरण)
प्रसंग में यह पद कैसे उपयुक्त कहा जा सकता है । वस्तु-तत्त्व क्या है, इसका
विचार विद्वान स्वयं करेंगे ।

१४६ औचित्यविचारचर्चा
स्तम्भ्याः परणाय भरणाय, न्यायगर्भधर्ममयान्तःकरणैर्द्विजैर्ब्राह्मणैर्हुतस्तर्पितो
यो हुतभुगग्निस्तस्य धूमेन धूम्रं कृष्णलोहितमुपकण्ठं समीपदेशो यस्यैवं-
भूतं, द्वारं द्वारं प्रतिद्वारं ( याचनाय ) प्रवृत्तः, प्राणी मनुष्यो मान्यात्मा-
भिमानशीलः, वरं श्रेष्ठः अनुदिनं प्रतिदिनं, तुल्यकुल्येषु समानकुल
जन्मसु, सनाथः प्राप्तयाचितभिक्षो दीनो दरिद्रः, पुनर्न वरमिति शेषः ।
व्रतानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—न तु यथेति ।
पुण्य इति । भूख से विह्वल होकर किसी पुण्यग्राम में अथवा सघन कानन में
श्वेतवस्त्र से ढके हुए भिक्षापात्र को लेकर पेट भरने के लिये ऐसे द्वारों जो कि
धार्मिक ब्राह्मणों के द्वारा नियमानुसार किये गये होम के धूँयें से धूमिल हो
रहे हैं पर याचना करने वाला आत्माभिमानी प्राणी—अच्छा है परन्तु अपने
कुटुम्बियों से ही मांग-मांग कर सनाथ ( संतुष्ट ) होने वाला दरिद्र जन कथमपि
अच्छा नहीं है ।
अत्र वैराग्यनिर्गलवर्णनायां भिक्षाकपालीमादाय क्षुत्क्षामः कुक्षिपूर-
णाय प्रवृत्तो मानी वरं द्वारं द्वारं यष्टिनिविष्टपाणिः परिश्रान्तो, न पुनर-
निशं तुल्यकुल्येषु दीन इत्युक्ते सहजप्रशमविमलमानसविश्रान्तिसन्तोष-
मुत्सृज्य तुल्यकुल्यद्वेषविजिगीषापरमेव वाक्यं भृशमनौचित्यमुद्भावयति ।
वरमेतत्तीव्रव्रतकष्टं न तु स्वजनदैन्ययाचनमिति संसारग्रन्थिबन्धाभिमानो-
पन्यासः ॥२९॥
अत्रोक्तपद्ये, वैराग्यस्य, निर्गलवर्णनायां निर्बाधवर्णने, वैराग्यवर्णने
कैश्चिन्नियामकैः प्रतिबन्धैर्भाव्यं, तद्रहितवैराग्यवर्णने इति यावत् ।
‘भिक्षापात्रं गृहीत्वा, क्षुधापीडितः, उदरपूर्तये याचने प्रवृत्तः स्वात्माभि-
मानी, प्रतिद्वारं, लगुडहस्तः पर्यटितो वरं, न पुनः प्रत्यहं समानवंशोद्भवैषु
दीनः, इत्युक्ते, सहजप्रशमविमलमानसविश्रान्तिसन्तोषं स्वाभाविकशान्ति-
स्वच्छचित्तविश्रामोद्भवसन्तुष्टिमुत्सृज्य परित्यज्य, तुल्यकुल्यद्वेषविजिगी-
षापरं स्वजनोत्कर्षासहिष्णुतया तद्विजयेच्छाप्रतिपादकमेव वाक्यं भृशम-
त्यन्तमनोंचित्यमुद्भावयति जनयति । एतत्तीव्रव्रतकष्टमयं कठिनव्रतजन्य-
क्लेशो वरं, न तु स्वजनदैन्ययाचनमित्यर्थोपन्यासः, संसारग्रन्थिबन्धा-
भिमानः सांसारिकभावनामूलक एवेति भावः । एवञ्च वैराग्यव्रतवर्णनं
पूर्वतनमनुचितमिति प्रासङ्गिकः सारांशो बोध्यः ॥ २९ ॥

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १४७
इस पद्य में वैराग्य का उचित उपबन्ध से रहित वर्णन किया गया है, क्योंकि
इसमें कहा गया है कि— "भिक्षापात्र लेकर, भूख से व्याकुल, पेट को भरने के
में संलग्न आत्माभिमानी जन लकड़ी टेकता हुआ द्वार-द्वार घूमता फिरे यह
अच्छा है, परन्तु स्वजन के आगे रोज-रोज दीनता प्रगट करे यह अच्छा नहीं है।"
इस कथन के द्वारा ऐसा प्रतीत होता है कि स्वाभाविक शान्ति से पवित्र मानस
का एक मात्र विश्रामस्थल संतोष का त्यागकर स्वजनगत द्वेषवश उसे जीतने
की इच्छा से ही उक्त बात कही गयी है और "कठिन व्रत का कष्ट सहना अच्छा
परन्तु स्वजन-याचना नहीं" इस तरह का कथन उसी का हो सकता है जिसे
संबंधन का अभिमान बना है अर्थात् सांसारिक रागद्वेष-युक्त व्यक्ति ही वैसा
हो सकता है, पक्का वैरागी नहीं। ऐसी स्थिति में पूर्वोक्त भिक्षाव्रत का वर्णन
स्वतः अनुचित है ॥ २९ ॥
तत्त्वौचित्यं दर्शयितुमाह—
काव्यं हृदयसंवादि सत्यप्रत्ययनिश्चयात् ।
तत्त्वौचित्याभिमानेन यात्युपादेयतां कवेः ॥ ३० ॥
तत्त्वोचिताख्यानेन कवेः सूक्तं सत्यप्रत्ययस्थैर्यात्संवादि गृह्यतां याति ।
व्रतौचित्यं प्रदर्श्य सम्प्रति क्रमोपगतमष्टादशतं तत्त्वौचित्यं विवेच-
यितुमाह-काव्यमिति । तत्त्वौचिताभिधानेन यथास्थितवस्त्वनुरूपवर्णनेन,
कवेः काव्यं, सत्यप्रत्ययनिश्चयादस्मात्काव्यात्सत्यस्य प्रतीतिर्भवतीत्या-
कारकविश्वासाद्धृदयसंवादि हृदयसम्मतं सदुपादेयतां ग्राह्यतां याति ।
कारिकार्थमेव व्याख्यातुमाह—तत्त्वोचितेति । तत्त्वोचिताख्यानेन वस्तु-
तत्त्वानुरूपवर्णनेन, कवेः, सूक्तं काव्यरूपं, सत्यप्रत्ययस्थैर्यात्सत्य-
प्रतीतिस्थिरतया, संवादि हृदयसम्मतं सत् गृह्यतामुपादेयतां याति
इति ।
व्रतौचित्य का प्रदर्शन करके अभी अठारहवें तत्त्वौचित्य की विवेचना करने
के अभिप्राय से कहा जा रहा है—काव्यमिति । सत्यज्ञान के निर्णय से हृदय-
संवादी, कविका काव्य वस्त्वनुरूपकथन से उपादेयता को प्राप्त करता है ।
कारिकार्थ की ही विवृति की जा रही है—तत्त्वेति । वस्तुतत्त्वानुरूप कथन
से कवि की वाणी सत्यबोध की स्थिरता से हृदयसम्मत होकर ग्राह्य कोटि में
आती है ।

११८ औचित्यविचारचर्चा
यथा मम बौद्धावदानलतिकायाम्—
दिवि भुवि फणिलोके शैशवे यौवने वा
जरसि निधनकाले गर्भशय्याश्रये वा ।
सहगमनसहिष्णोः सर्वथा देहभाजां
नहि भवति विनाशः कर्मणः प्राक्तनस्य ॥
तत्त्वौचित्यमुदाहर्तुमाह--यथा मम बौद्धेति । दिवीति । दिवि स्वर्गे,
भुवि पृथ्व्यां, फणिलोके नागलोके पाताल इत्यर्थः, शैशवे बाल्यावस्थायां,
यौवने युवावस्थायामथवा, जरसि वृद्धत्वे, निधनकाले मृत्युसमये, अथवा
गर्भशय्याश्रये मातृगर्भस्थितिकाले, सर्वथा सर्वप्रकारेण, सहगमनसहिष्णो-
रनुगमनक्षमस्य, देहभाजां शरीरिणां, प्राक्तनस्य पूर्वजन्मकृतस्य कर्मणो
विनाशः क्षयो न भवति ।
तत्त्वौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा ममेति ।
दिवीति । स्वर्गलोक में रहे अथवा पातालमें, गर्भगत हो, बच्चा हो, बूढ़ा हो,
अथवा मरणासन्न ही क्यों न हो, किसी भी स्थिति में साथ जाने की निश्चित
क्षमता रखनेवाले मानवों के पूर्वोपार्जित कर्म का कभी विनाश नहीं हो सकता।
अत्र प्राक्तनस्य कर्मणस्त्रैलोक्ये शैशवयौवनवृद्धत्वावस्थासु देहिनां
सहगमने समर्थत्वान्न विनाशोऽस्तीत्युक्ते निःसंशयसकलजनहृदयसंवादि-
तत्त्वाख्यानमौचित्यं ख्यापयति ।
अत्रोक्तपद्ये, "पूर्वापार्जितस्य कर्मणस्त्रिलोक्यां बाल्य-तारुण्य-वार्धक्या-
वस्थासु शरीरिणां सहगमने समर्थत्वान्न क्षयो भवति" इत्युक्ते निःसंशय-
सकलजनहृदयसंवादित्त्वाख्यानं सन्देहरहितसम्पूर्णमानवमनोभावानुमो-
दिततत्त्वाभिधानमौचित्यं ख्यापयति प्रकाशयति ।
इस पद्य में "तीनों लोकों में तथा शैशवादि सभी अवस्थाओं में प्राणियों के
साथ जाने में समर्थ पूर्वोपार्जित कर्म का विनाश नहीं होता है।" इस कथन में
निश्चित रूप से सकलजनमनोऽनुमोदित जिस वास्तविकता ( वस्तुतत्त्व ) का
उद्घाटन हुआ है वह औचित्य को प्रशस्त करता है ।
न तु यथा माघस्य--
बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते न पीयते काव्यरसः पिपासितैः ।
न विद्यया केनचिदुद्धृतं कुलं हिरण्यमेवार्जय निष्फलाः कलाः ॥
तत्त्वानौचित्यमुदाहर्तुमाह--न तु यथा माघस्येति । बुभुक्षितैरिति ।

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १४९

बुभुक्षितैर्भो जनेच्छावद्भिर्व्याकरणं पाणिनीयादिकं शब्दशास्त्रं, न भुज्यते
खाद्यते, व्याकरणाध्ययनमुदराग्निप्रशमने न समर्थमिति भावः, (एवं)
पिपासितैस्तृषावद्भिः, काव्यरसः शृङ्गारादिलक्षणः, न, पीयते, काव्य-
रसोऽपि जलतृष्णाशान्तये न क्षम इति भावः, (यथा) विद्यया विद्या-
ध्ययनेनेति भावः, केनचित्केनापि, कुलं वंशः, उद्धृतं, विद्याध्ययनमात्रेण
वंशोद्धारो न केनापि संपादित इति भावः, (एवं प्रकारेण) कला
वैदुष्यकवित्वादिका, निष्फला निष्प्रयोजना, अतः हिरण्यं सुवर्णमेवार्जय,
क्षुत्पिपासादिनिवारणोपायभूतधनोपार्जनमेव विधेयं न वैदुष्योपार्जनमिति
भावः।
तत्त्वानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—न तु यथा माघ-
स्येति । बुभुक्षितैरिति । कहीं भूखे व्याकरण खाते देखे गये हैं ? अथवा प्यासों की
प्यास शृंगारादि काव्यरसों से बुझ सकी है ? या कोई विद्याध्ययनमात्र से कुल
की मर्यादा बढ़ा सका है ? नहीं, कभी नहीं। कलायें तो व्यर्थ की चीजें हैं, इन्हें
छोड़ो, पैसे कमाने की चिन्ता करो । उन्हीं से सभी आवश्यकतायें पूरी होती हैं ।
अत्रायथार्थार्थितापरत्वेन धनमेवार्जय, क्षुधितैर्व्याकरणं न भुज्यते,
न च काव्यरसः पिपासितैः पीयते, न च विद्यया कुलं केनचिदुद्धृतमित्युक्ते
सर्वमेतद्दारिद्र्यदैन्यविद्रुतधैर्यकातरतया तत्त्वविरहितं विपरीतमपन्यस्त-
मनौचित्यसंयुक्तमेव । विद्यानामेव सर्वसम्पत्प्रसविनीनां कुलोद्धारक्षमत्वं
नान्यस्य ॥ ३० ॥
अत्रास्मिन्पद्येऽयथार्थाऽवास्तविकी याऽर्थिता धनलोलुपता,
यत्परत्वेन तन्मयतया, “सम्पत्तिमेवोत्पादय, क्षुधाविह्वलैः शब्दशास्त्रं न
खाद्यते, नापि तृषाकुलितचेतोभिः काव्यरसः पीयते, न च शास्त्राध्ययनेन
केनापि वंश उज्ज्वलित” इत्युक्ते, एतत्सर्वं शास्त्राध्ययनादिनिषेधपूर्वक-
धनोपार्जनपरं वाक्यं, दारिद्र्यदैन्याभ्यां विद्रुतमुपप्लुतं यद्धैर्यं तेन
कातरतयाऽधीरतया, तत्त्वविरहितं सत्यांशहीनमत एव विपरीतं विरुद्ध-
मुपन्यस्तं प्रतिपादितम्—(अत एव) अनौचित्यसंयुक्तमेवास्तीति भावः ।
यतो हि, सर्वसम्पत्प्रसविनीनां सकलविभूतिजनयितॄणां, विद्यानां शास्त्राणा-
मेव, कुलोद्धारक्षमत्वं वंशमर्यादासंवर्धनशीलत्वमस्ति नान्यस्य धनादेरिति
सारांशः ॥ ३० ॥
इस पद्य में "अनुचित धनलोलुपता के कारण अर्थ का ही उपार्जन करो,

१५० औचित्यविचारचर्चा
क्योंकि व्याकरण न भूख को मिटा सकता है, न काव्यरस प्यास को ही, शास्त्र
पढ़ लेने मात्र से ही कहीं कोई अपने कुल का उद्धार करता हुआ भी नहीं देखा
गया है" ऐसा जो कहा गया है वह दरिद्रता और दीनता के चलते अधैर्य की
स्थिति में प्रगट होने के कारण सत्य से दूर और साथ ही विपरीत भी है, अतः
पूर्णतः अनौचित्य से परिपूर्ण है । वस्तुतः सभी संपत्तियों की जननी विद्यामें ही
कुलोद्धार की क्षमता रखती हैं, अन्य कोई नहीं ॥ ३० ॥
सत्त्वौचित्यं दर्शयितुमाह—
चमत्कारं करोत्येव वचः सत्त्वोचितं कवेः ।
विचाररुचिरोदारचरितं सुमतेरिव ॥ ३१ ॥
सत्त्वोचितं कवेर्वचश्चमत्कारं करोति, सुमतेरिव विचार्यमाणं रुचिर-
मुदारचरितम् ।
तत्त्वौचित्यप्रतिपादनानन्तरं क्रमोपगतमेकोनविंशतितमं सत्त्वौचित्यं
विवेचयितुमाह—चमत्कारमिति । सत्त्वोचितमन्तर्बलोपयुक्तं, कवेर्वचः
काव्यं, सुमतेः सुधियः, विचारचरितोदारचरितं विवेकानुमोदितोदात्त-
चरित्रमिव, चमत्कारं विच्छित्तिविशेषं, करोति सम्पादयत्येव । कारि-
कार्थमेव विवृणोति—सत्त्वोचितमिति । सत्त्वमन्तर्बलं, तदुचितं तदनुरूपं
कवेर्वचः काव्यं, चमत्कारं करोत्याह्लादं जनयति । विचार्यमाणे विचारे
क्रियमाणे, रुचिरं मनोज्ञं, सुमतेर्विदुष उदारचरितमुदात्तचरित्रमिव ।
उदाहरण-प्रत्युदाहरणादि के द्वारा तत्त्वौचित्य का प्रदर्शन करने के बाद
उन्नीसवें सत्त्वौचित्य की विवेचना की जा रही है—चमत्कारमिति । किसी वस्तु
के अन्तर्बल के अनुरूप कवियों की वाणी विवेकानुमोदित सुधीजनों के उदात्त
चरित्र की तरह अपूर्व चमत्कृति प्रदान करती है। कारिका की ही व्याख्या करने
के लिये कहा गया है—सत्त्वोचितमिति । सत्त्व के अनुरूप वर्णन से कवि की सूक्ति
उसी तरह अपूर्व आनन्द प्रदान करती है जैसे विचार करने पर सुन्दर प्रतीत
होने वाला सज्जनों का उदात्तचरित्र ।
यथा मम चित्रभारते नाटके—
नदीवृन्दोद्दामप्रसरसलिलापूरिततनुः,
स्फुरत्स्फीतज्वालानिविडवडवाग्निक्षतजलः ।
न दर्पं नो दैन्यं स्पृशति बहुसत्त्वः पतिरपा-
मवस्थानां भेदाद्भवति विकृतिर्नैव महताम् ॥

संस्कृत-हिन्दीव्याख्योपेता १५१
सत्त्वौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम चित्रेति। नदीति। बहुसत्त्वः
समुल्लसन्नानातरंगौघानां पतिः समुद्रः, नदीनाम् सरित्समूहस्योद्दाम उत्कटः,
प्रसरः प्रसारो येषां तादृशैः सलिलैरापूर्ता भरिता तनुः शरीरं
यस्यैवंभूतः सन्, दर्पं गर्वं, न, स्पृशति प्राप्नोति, स्फुरन्तीभिर्देदीप्यमा-
नाभिः, स्फीताभिरुज्ज्वलाभिर्ज्वालाभिः शिखाभिर्निबिडेन जटिलेन,
वडवाग्निना, क्षतं शोषितं, जलं यस्यैवंभूतः सन्, दैन्यं दीनतां, वा, न,
स्पृशत्याश्रयति । अवस्थानां परिस्थितीनां, भेदाद्विपर्ययान्महतां महाश-
यानां, विकृतिर्विकारः, नैव, भवति जायते
सत्त्वौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा ममेति ।
नदीति । बड़े आदमियों के हृदय पर परिस्थिति

१५२ औचित्यविचारचर्चा
न तु यथा भट्टेन्दुराजस्य--
आश्चर्यं वडवानलः स भगवानाश्चर्यमम्भोनिधि-
र्यत्कर्मातिशयं विचिन्त्य मनसः कम्पः समुत्पद्यते ।
एकस्याशयघस्मरस्य पिबतस्तृप्तिर्न जाता जलै-
रन्यस्यापि महात्मनो न वपुषि स्वल्पोऽपि जातः श्रमः ॥
सत्त्वानौचित्यमुदाहर्तुमाह--न तु यथा भट्टेन्दुराजस्येति । आश्चर्य-
मिति । वडवानलो वडवाग्निराश्चर्यं प्रथमत आश्चर्यविषय इति भावः,
(द्वितीयतः) स प्रसिद्धो भगवान्महाशयो जलनिधिः समुद्रः, आश्चर्य-
माश्चर्यविषयः, यत्कर्म ययोः कार्यं, विचिन्त्य स्मृत्वापीत्यर्थः मनसश्चित्त
स्यातिशयं यथा स्यात्तथा, कम्पः कम्पनं, समुत्पद्यते सञ्जायते । किं
तदाश्चर्यकारणमित्युच्यते--एकस्येति । आशयघस्मरस्याश्रयविनाशकस्य
पिबतः शोषयतः एकस्य वडवाग्नेरित्यर्थः, जलैरम्भोभिस्तृप्तिः सन्तोषः,
न, जाताऽभूत् । अद्यावधि तत्कर्मप्रवृत्त एवायमवलोक्यत इत्यतृप्तेरेव
माहात्म्यमिति भावः, अन्यस्याप्यपरस्यापि समुद्रस्यापीत्यर्थः महात्मनः
सज्जनस्य, वपुषि शरीरे, स्वल्पोऽपि मनागति, श्रम आयासः न जातो
नाभवत् । वडवाग्नेः शोषणेनापि न समुद्रशरीरे मनागप्यायासो दृग्गोचरी
भवतीति तदुभयमाश्चर्यकारणमिति भावः ।
सत्त्वानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है- न तु यथेति ।
आश्चर्यमिति । बड़वानल और समुद्र दोनों आश्चर्य के विषय हैं, इनके क्रिया-
कलापों के स्मरणमात्र से हृदय में एक कंपन उत्पन्न हो जाता है, क्योंकि एक तो
(बड़वानल) शोषण के द्वारा अधिक से अधिक जल पी लेने पर भी तृप्त नहीं
हुआ है (आज तक उस व्यवसाय में लगा ही हुआ है) और दूसरा (समुद्र)
इतना ताप सहकर भी अपने शरोर पर कुछ भी क्लेश का अनुभव नहीं करता ।
अत्र वडवानलसमुद्रयोः सत्त्वमहत्त्वे वक्ष्यमाणे नातिविपुलाशयत्वा-
देकस्य पिबतः, पयोभिस्तृप्तिर्न जाता, द्वितीयस्य तदुपजीव्यमानस्य न
मनागपि खेदः, तदेतदुभयमाश्चर्यमित्युक्ते निःसन्तोषतया सततया च
कस्य न वडवाग्नेर्लज्जा न च जलनिधेराश्रितैकार्थिपूरणसामर्थ्यमित्यसत्त्वे
सत्त्वस्तुतिरनौचित्यमावहति ॥ ३१ ॥
अत्रोक्तपद्ये, वडवानलसमुद्रयोः सत्त्वमाहात्म्येऽभिधास्यमाने, नाति-
विपुलाशयत्वादाशयस्थ जलाशयस्य समुद्रस्येति यावत्, वडवाग्नितृप्ति-

क्षमनैपुण्यविरहादिति भावः, पिबतः पानं कुर्वतः, शोषयत इति भावः,
पयोधिजलैः सन्तोषो नाभूत्, अगाधसमुद्रजलपानादपि न तृप्त इति महा-
श्चर्यविषय इति भावः, तदुपजीव्यमानस्य तस्य वडवाग्नेर्जीवनहेतोरिति
यावत्, द्वितीयस्य, (समुद्रस्य) न मनागपि स्वल्पोऽपि श्रमोऽभूत्, तस्मा-
दिदमुभयमपि परमाश्चर्यजनकमित्युक्ते' सततया विस्तृतया, वडवाग्नेर्निः-
सन्तोषतयाऽतृप्तिकतया, कस्य लज्जा न जायते, अपि तु सर्वस्य लज्जा
जायत एवेति भावः, न वा जलनिधेः समुद्रस्याश्रितैकार्थिपूरणसामर्थ्यं
शरणागतैकमात्रयाचकजनयाचनापूर्तिक्षमतेत्यसत्त्वे द्वयोरपि सत्त्वाभावे
सिद्धे सति, तयोः सत्त्वस्तुतिरनौचित्यं जनयति ॥ ३१ ॥
इस पद्य में बड़वानल और समुद्र के सत्त्वाधिक्य के वर्णन-क्रम में "समुद्र के
बहुत जलाशय नहीं होने के कारण जल पीते हुए एक (बड़वानल) की
तृप्ति नहीं हुई तथा दूसरे (समुद्र) को इस ताप से कुछ भी कष्ट नहीं हुआ,
इसलिये ये दोनों (समुद्र और वडवानल) आश्चर्य के विषय हैं" इस तरह के
कथन से विस्तृत तृष्णा के कारण बड़वानल असंतोषी के समान और एकमात्र
शरणागत व्यक्ति की याचना को पूर्ण करने में असमर्थ होने के कारण समुद्र
क्षुद्र जीव के समान ज्ञात होने लगते हैं। ऐसी स्थिति में इन दोनों के सत्त्वाधिक्य
की स्तुति अनौचित्य को ही व्यक्त करती है ॥ ३१ ॥
अभिप्रायाैचित्यं दर्शयितुमाह—
अकदर्त्थनया सूक्तमभिप्रायसमर्थकम् ।
चित्तमावर्जयत्येव सतां स्वस्थमिवार्जवम् ॥ ३२ ॥
अक्लेशेनाभिप्रायसमर्थकं काव्यं हृदयमावर्जयति, सज्जनानां
निर्मलमार्जवमिव ।
सत्त्वौचित्यविवेचनानन्तरमिदानीमवसरप्राप्तं विंशतितममभिप्रायाै-
चित्यं परिभाषितुमाह—अकदर्त्थनयेति । अकदर्त्थनयाऽक्लेशेन-
भिप्रायसमर्थकं तात्पर्यग्राहकं, सूक्तं सत्कथनं काव्यरूपमिति भावः,
स्वस्थं समनुकूलमार्जवं विनय इव, सतां सज्जनानां, चित्तं चेत आवर्ज-
यत्यनुरञ्जयत्येव ।
कारिकार्थमेव स्फारयति—अक्लेशेनेति । अक्लेशेन सरलतयाऽभि-
प्रायसमर्पकं तात्पर्यबोधकं काव्यं, निर्मलं विमलमार्जवं विनय इव, सज्ज-
नानां सहृदयानां हृदयमावर्जयत्यानन्दयति ।

१५४ औचित्यविचारचर्चा
सत्त्वौचित्य की विवेचना कर चुकने के बाद अभी अवसर-प्राप्त बीसवें
अभिप्रायौचित्य की मीमांसा करने अभिप्राय से कहा जा रहा है—अकदर्थन-
येति। जैसे स्वस्थ = निर्मल, आर्जव = कोमलता, विनय, सज्जनों के चित्त को
आवर्जित = आनन्दित करते हैं उसी तरह अक्लेशेन = सरलता से वक्तृतात्पर्य-
बोधक-काव्य सहृदयों के मन को मुग्ध कर देता है।
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है—अक्लेशेनेति । सरलता से अभि-
प्रायबोधक काव्य निष्छल हृदय से किये गये विनय के सामने सज्जनों के हृदय
को अपूर्व आनन्द प्रदान करता है।
यथा दीपकस्य—
श्येनाङ्घ्रिग्रहदारितोत्तरकरो ज्याङ्कप्रकोष्ठान्तर,
आताम्राधरपाणिपादनयनप्रान्त पृथूरःस्थलः।
मन्येऽयं द्विजमध्यगो नृपसुतः कोऽप्यम्ब ! निःशम्बलः,
पुत्र्येवं यदि कोष्ठमेतु सुकृतैः प्राप्तो विशेषातिथिः॥
अभिप्रायौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा दीपकस्येति। श्येनेति। युवानं
राजपुत्रमागतमवलोक्य कस्याश्चित्स्वैरविहारिण्याः तत्पुत्र्याश्चोक्तिप्रत्युक्ति-
रूपेष प्रयुक्तमिदं पद्यम्। अम्ब ! हे मातः ! श्येनस्य तन्नामकपक्षिविशेष-
स्याङ्घ्रयोश्चरणयोर्ग्रहेण ग्रहणेन, दारितः क्षतः, उत्तरकरः कराग्रभागो
यस्य सः, ज्याङ्कौ मौर्वीगुणचिह्नं प्रकोष्ठान्तरे मणिबन्धमध्ये यस्य सः,
आताम्रस्ताम्रवर्णो रक्त इति यावत्, अधरस्य, पाण्योर्हस्तयोः, पादयो-
श्चरणयोर्नयनयोश्च, प्रान्तः प्रदेशो यस्य सः, पृथून्नतमुरःस्थलं हृदयं यस्य
सः, द्विजमध्यगो भूसुरमध्यवर्ती निःशम्बलो ऽनिराश्रयः, कोऽपि नृपसुतो
राजपुत्रोऽयं पुरोवर्तीति, मन्येऽनुमिनोम्यहमिति शेषः। एवमातिथेयितया
स्वात्मानं प्रकटयन्त्याः पुत्र्या वचनमाकर्ण्य तन्मातोत्तरयति—पुत्रि !
हे पुत्रि ? यद्येवं यदि त्वदुक्तं सत्यं तर्हि, सुकृतैः पुण्यैः प्राप्तो लब्धो
विशेषातिथिरसाधारणोऽभ्यागतः, कोष्ठं गृहाभ्यन्तरमेतु सादरं गृहमाया-
त्विति भावः।
अभिप्रायौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा दीप-
कस्येति। श्येनेति। किसी सुन्दर युवक पथिक को देखकर कोई स्वैरविहारिणी
अपनी माँ से कह रही है कि ऐ माँ ! आश्रय की खोज में भटकता हुआ यह
युवक पथिक कोई राजकुमार मालूम पड़ रहा है, क्योंकि पालित बाज (पक्षि-

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १५५
विशेष) के चरणाघात से इसकी अँगुलियाँ क्षत हो गयी हैं, तथा धनुर्गुण के
चिह्न पहुँचे पर स्पष्ट लक्षित हो रहे हैं. इतना ही नहीं इसके विशाल वक्षःस्थल,
तथा हाथ पैर, ओठ एवं आँख की लालिमा भी इस बात की पुष्टि कर रही है।
पुत्री का उसे आश्रय देने का यह अभिप्राय समझ कर उसकी मां ने कहा कि
ऐ बेटी ! यदि ऐसी बात है तो आदरपूर्वक इसे घर ले आओ, क्योंकि विशिष्ट
अतिथि की प्राप्ति बहुत बड़े शुभकर्म का फल है।
अत्र स्वैररमणी रमणीयं दिवसावसाने युवानं पथिकमालोक्याभि-
प्रायसूचकं जननीमेवं ब्रूते — "यदसौ राजपुत्राकृतिः श्येनग्रहणाराचपरि-
चयोचितः सायंसमये प्राप्तः इत्युक्ते मात्राप्यभिप्रायपूरकमभिहितम्—
पुत्रि ! यद्येवं तत्कोष्ठाङ्कं प्रविशतु सुकृतैर्विशेषोऽतिथिः प्राप्तः पूज्य इत्ये-
तेन स्फुटाभिप्रायसूचकमौचित्यमुपचितमाचकास्ति ।
अस्मिन्पद्ये स्वच्छन्दविहारिणी काचिद्रमणी सायंकाले मधुराकृतिं
तरुणं पथिकमालोक्य स्वमातरमेवं प्रकारेण तात्पर्यव्यञ्जकं वाक्यं
कथयति—"यदयं पुरो वर्तमानो राजकुमाराकारः, श्येनग्रहस्य नाराचस्य
समग्रलोहनिर्मितबाणस्य च परिचयेन ज्ञानेनोचितो युक्तो दिनशेषे
समुपस्थितः, पुत्र्या इति कथनानन्तरं तज्जनन्यापि रात्रिविश्रामप्रदान-
रूपकन्याकातात्पर्यसमर्थने कथितम्—"पुत्रि ! यदि त्वदुक्तं वचः सत्यं
तर्हि नूनमयं प्रकोष्ठाभ्यन्तरं प्रविशतु, यतो हि पुण्यैः प्राप्तोऽसाधा-
रणोऽभ्यागतः पूज्य एव" एतत्कथनेन स्पष्टतात्पर्यव्यञ्जकमौचित्यमभि-
प्रायौचित्यमिति भावः, उपचितं समृद्धं यथा स्यात्तथा, चकास्ति
विद्योतते ।
इस पद्य में स्वैरविहारिणी कोई रमणी सायंकाल में सुन्दर तरुण पथिक को
देखकर "इसका आतिथ्य करना चाहिए" इस अभिप्राय से अपनी माता को कह
रही है कि यह पथिक राजकुमार जैसा लग रहा है, क्योंकि अँगुलियों में बाज के
नखों के और पहुँचे पर धनुष की डोरी के चिह्न हैं, इस सायंकाल के समय
यह प्रायः आश्रय की खोज कर रहा है । पुत्री की बात सुनकर उसके अभिप्राय
के समर्थन में उसकी माता ने कहा कि बेटी ! यदि ऐसी बात है तो शीघ्र
इसे कोठरी में बैठाओ, क्योंकि ऐसा अतिथि भाग्य से ही मिलता है, इसका
आदर करना ही चाहिए । इस कथन से यहाँ अभिप्रायौचित्य का बहुत ही सुन्दर
चित्रण हुआ है ।

३५६ औचित्यविचारचर्चा
न तु यथाऽस्यैव--
अयि विरहविचित्ते ! भर्तुरर्थे तथार्ता
सपदि, निपतिता त्वं पादयोश्चण्डिकायाः ।
स्वयमुपहितधूपस्थालकच्छत्रशृङ्गो-
द्दलितमपि ललाटं येन नैवाललक्षे ॥
अभिप्रायानौचित्यमुदाहर्तुमाह- न तु यथास्यैवेति । अयीति ।
परनायकसम्भोगजन्यनखक्षतादिगोपनं कुर्वन्त्या अविनयवत्या समर्थने
तत्सख्या उक्तिरियम् । अयि विरहविचित्ते चिरवियोगविभ्रान्तचित्ते !
भर्तुः स्वामिनोऽर्थे, पत्ये इति भावः, आर्ता विह्वला, दूरस्थपतिकल्याणा-
शंसाव्यग्रेति यावत्, सपदि शीघ्रं, चण्डिकायाः भगवत्याः सर्वमङ्गलायाः,
पादयोश्चरणयोस्तथा तेन प्रकारेण ससम्भ्रमेणेति यावत्, निपतिता
प्रणिपातार्थमवनता, येन स्वयमात्मनोपहितं स्थापितं, यद्धूपस्थालकं
धूपपात्रं, तस्य छत्रस्योर्ध्वभागस्य, शृङ्गेण कोट्योद्दलितं क्षतं, ललाटं
मस्तकमपि नैवालक्ष आलक्षितवती । कपालस्थितनखक्षतादिकं धूप-
स्थालजन्यमेवास्ति न तु परपुरुषसम्पर्कसम्भवमिति भावः ।
अभिप्रायानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है- न तु
यथेति । अयीति । परनायक संभोगजन्य नखक्षत को व्याज से गोपन करती हुयी
अविनयवती के प्रति उसी के समर्थन में उसकी सखी कह रही है कि-ऐ
विरहोन्मत्ते ! तू स्वामी के लिये ( विदेशस्थ प्रति के कल्याण के लिये ) व्यग्र
होकर शीघ्रतावश दुर्गाजी के पैर पर पछाड़ खाकर इस तरह गिरी, जिससे तुम्हें
स्वयं स्थापित धूपस्थाल का भी ध्यान नहीं रहा, उसी पर गिर पड़ी और उसके
अग्र भाग से तेरे ललाट आदि स्थलक्षत-विक्षत हो गये हैं । तात्पर्य यह है कि
ये ललाटादिस्थित नखक्षत धूपथालीजन्य ही हैं, परपुरुष संभोगजन्य नहीं ।
अत्राविनयवत्याः सुचिरात्पत्यावागते ललाटनखोल्लेखापह्नववचने
सख्या समुपदिश्यमाने हे विरहोन्मत्ते भर्तुरर्थे चण्डिकापादपतने स्वयं-
स्थापितधूपस्थालकोटिक्षतमपि न लक्षितं भवत्या ललाटमित्युक्तौ स्वैरा-
पह्नवशिक्षामात्रमेवोपलक्ष्यते, न तु तस्याः सख्या वा कश्चिदभि-
प्रायविशेषः ॥ ३२ ॥
अस्मिन्पद्ये बहुदिनात्परं स्वामिन्युपागतेऽविनयवत्या व्यभिचारिण्या
नायिकाया ललाटे कपाले यो नखोल्लेखः परपुरुषसम्पर्कजन्यनखच्छेद-

स्तस्यापह्नववचनेऽपलापवार्तायां, सख्या, समुपदिश्यमाने प्रतिपाद्यमाने,
"अयि वियोगविक्षिप्तचित्ते ! स्वामिकल्याणकामनयाऽम्बिकाचरणोपनमने
निजरक्षितधूपपात्राग्रभागकृतक्षतोऽपि भालदेशस्त्वया न परिज्ञातः"
इत्युक्तौ स्वैरापह्नवशिक्षामात्रमेव स्वकृतकदाचारशिक्षणमात्रमेव विज्ञायते,
न तु तस्यास्तत्सख्या वा कोऽपि नूतनोऽभिप्रायविशेषः परिज्ञायते इति
शेषः । अतोऽत्राभिप्रायानौचित्यं स्पष्टमिति भावः ॥ ३२ ॥
इस पद्य में बहुत दिनों के बाद स्वामी के आने पर उसकी व्यभिचारिणी
स्त्री के लिये ललाटस्थितनखक्षतगोपनयोग्य वचन का उपदेश देती हुयी उसकी
सखी कह रही है कि ‘ऐ विरहोन्मत्ते ! पति की कल्याणभावना से आकुल होकर
देवी-दुर्गा के पैर पर गिरने में तुमने स्वस्थापित धूपपात्र का भी ध्यान नहीं रखा,
जिससे तुम्हारे ललाट क्षत-विक्षत हो गये हैं" इस तरह के कथन से स्वेच्छाचार
को छिपाने की शिक्षा देना ही केवल अवगत होता है न कि उस स्वेच्छाचारिणी
अथवा उसकी सखी का कोई विशिष्ट अभिप्राय । अतः यह पद्य अभिप्रायानौचित्य
का उदाहरण होता है ॥ ३२ ॥
स्वभावौचित्यं दर्शयितुमाह—
स्वभावौचित्यमाभाति सूक्तीनां चारु भूषणम् ।
अकृत्रिममसामान्यं लावण्यमिव योषिताम् ॥ ३३ ॥
स्वभावोचितत्वं कविवाचामाभरणमाभाति, अकृत्रिममनन्यसामान्यं
लावण्यमिव ललनानाम् ।
अभिप्रायौचित्यप्रदर्शनानन्तरं क्रमानुगतमेकविंशतितमं स्वभावौचित्यं
विवेचयितुमाह--स्वभावौचित्यमिति । सूक्तीनां काव्यानां, चारु भूषणं
सुन्दरमाभरणं, स्वभावौचित्यं प्रकृत्यनुरूपवर्णनम्, अकृत्रिमं स्वाभाविकम्
असामान्यमनन्यसाधारणं, योषितां कामिनीनां, लावण्यं सौन्दर्यमिवाभाति
सर्वतोभावेन शोभते ।
कारिकामेव व्याख्यातुमाह--स्वभावोचितत्वमिति । स्वभावोचितत्वं
प्रकृत्यानुरूप्यं, कविवाचां काव्यानामाभरणं भूषणं सत् आभाति शोभते,
अकृत्रिमं कृत्रिमतारहितमनन्यसामान्यमनन्यसाधारणं ललनानां सुन्दरीणां
लावण्यं सौन्दर्यमिव ।
अभिप्रायौचित्य के प्रदर्शन के बाद क्रमानुसार इक्कीसवें स्वभावौचित्य
की विवेचना करने के लिये कहा गया है—स्वभावौचित्यमिति । काव्यों के लिये

१५८ औचित्यविचारचर्चा
सुन्दर आभरणस्वरूप स्वभावानुरूपवर्णन, स्त्रियों के अनन्यसाधारण अकृत्रिम
सौन्दर्य की तरह अत्यधिक भूषित होता है ।
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है—स्वभावौचित्यमिति । स्वभाव के
अनुरूप वर्णन काव्यों का वैसा ही अलंकार है जैसा अकृत्रिम और अनन्यसामान्य
लावण्य नायिका का ।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
कर्णोत्तालितकुन्तलान्तनिपतत्तोयक्षणासङ्गिना,
हारेणेव वृतस्तनो पुलकिता शीतेन सीत्कारिणी ।
निर्धौताञ्जनशोणकोणनयना स्नानावसानेऽङ्गना,
प्रस्यन्दत्कबरीभरा न कुरुते कस्य स्पृहार्द्रं मनः ॥
स्वभावौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम मुनिमतेति । कर्णेति । कर्णाभ्यां
श्रवणाभ्यां तन्मूलाभ्यामिति भावः, उत्तालितान्यूर्ध्वं क्षिप्तानि यानि
कुन्तलान्यलकास्तेषामन्तेभ्यो निपतन्ति यानि तोयान्यम्बुकणास्तेषां क्षणं
निमेषमात्रमासङ्गिना सम्पर्किणाऽत एव हारेण मौक्तिकेनेव, वृतस्तन्या-
वृतकुचा हारविभ्रमकारिणा कुन्तलनिपतद्वारिव्रजसन्तानेन परिलसितेति
भावः, शीतेन स्नानजन्यशीतानुभवेनेति यावत्, पुलकिता रोमाञ्चिता,
सीत्कारिणो सीत्कारयुक्ता च, निर्धौतं प्रक्षालितमञ्जनं कज्जलं ययोरेवं-
भूतेऽत एव शोणे रक्तवर्णे कोणे ययोस्तथाभूते नयने नेत्रे यस्याः सा,
प्रस्यन्दत्कबरीभरा प्रस्रवन्मुक्तकेशकलापा, स्नानावसाने स्थिता सद्यः
स्नातेति यावत्, अङ्गना ललना, कस्य पुरुषस्य, मनश्चित्तं, स्पृहार्द्रं कामना-
कोमलं, न करोत्यपि तु करोत्येव ।
स्वभावौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा ममेति ।
कर्णेति । कान के पास से नीचे की ओर फेंके गये घुघराले बालों से गिरते हुए
अम्बुकणों की पंक्ति से क्षणभर हार का भ्रम उत्पन्न कर देने वाले स्तनों से युक्त,
शीत से रोमाञ्चित और सीत्कार करती हुयी, अञ्जन घुल जाने के कारण रक्ताभ
नेत्रों वाली, तथा जलस्रावी अथ च उन्मुक्त, केशकलाप वाली, सद्यःस्नाता
तरुणी किसके मन में लालसा नहीं जगा देती है ।
अत्र “व्याससूनोः शुकस्य गाढवैराग्य निःसङ्गस्य, गगनगङ्गातीरे
स्नातोत्तीर्णास्त्रिदशयोषितो विवसनास्तद्दर्शननिःसङ्कोचाः पश्यतः प्रशम-
विमलमनसः स्मरव्यतिकरनिर्विकारतायां कर्णमूलोत्क्षिप्तालकपर्यन्तनि-