औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 208, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें११८ औचित्यविचारचर्चा
यथा मम बौद्धावदानलतिकायाम्—
दिवि भुवि फणिलोके शैशवे यौवने वा
जरसि निधनकाले गर्भशय्याश्रये वा ।
सहगमनसहिष्णोः सर्वथा देहभाजां
नहि भवति विनाशः कर्मणः प्राक्तनस्य ॥
तत्त्वौचित्यमुदाहर्तुमाह--यथा मम बौद्धेति । दिवीति । दिवि स्वर्गे,
भुवि पृथ्व्यां, फणिलोके नागलोके पाताल इत्यर्थः, शैशवे बाल्यावस्थायां,
यौवने युवावस्थायामथवा, जरसि वृद्धत्वे, निधनकाले मृत्युसमये, अथवा
गर्भशय्याश्रये मातृगर्भस्थितिकाले, सर्वथा सर्वप्रकारेण, सहगमनसहिष्णो-
रनुगमनक्षमस्य, देहभाजां शरीरिणां, प्राक्तनस्य पूर्वजन्मकृतस्य कर्मणो
विनाशः क्षयो न भवति ।
तत्त्वौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा ममेति ।
दिवीति । स्वर्गलोक में रहे अथवा पातालमें, गर्भगत हो, बच्चा हो, बूढ़ा हो,
अथवा मरणासन्न ही क्यों न हो, किसी भी स्थिति में साथ जाने की निश्चित
क्षमता रखनेवाले मानवों के पूर्वोपार्जित कर्म का कभी विनाश नहीं हो सकता।
अत्र प्राक्तनस्य कर्मणस्त्रैलोक्ये शैशवयौवनवृद्धत्वावस्थासु देहिनां
सहगमने समर्थत्वान्न विनाशोऽस्तीत्युक्ते निःसंशयसकलजनहृदयसंवादि-
तत्त्वाख्यानमौचित्यं ख्यापयति ।
अत्रोक्तपद्ये, "पूर्वापार्जितस्य कर्मणस्त्रिलोक्यां बाल्य-तारुण्य-वार्धक्या-
वस्थासु शरीरिणां सहगमने समर्थत्वान्न क्षयो भवति" इत्युक्ते निःसंशय-
सकलजनहृदयसंवादित्त्वाख्यानं सन्देहरहितसम्पूर्णमानवमनोभावानुमो-
दिततत्त्वाभिधानमौचित्यं ख्यापयति प्रकाशयति ।
इस पद्य में "तीनों लोकों में तथा शैशवादि सभी अवस्थाओं में प्राणियों के
साथ जाने में समर्थ पूर्वोपार्जित कर्म का विनाश नहीं होता है।" इस कथन में
निश्चित रूप से सकलजनमनोऽनुमोदित जिस वास्तविकता ( वस्तुतत्त्व ) का
उद्घाटन हुआ है वह औचित्य को प्रशस्त करता है ।
न तु यथा माघस्य--
बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते न पीयते काव्यरसः पिपासितैः ।
न विद्यया केनचिदुद्धृतं कुलं हिरण्यमेवार्जय निष्फलाः कलाः ॥
तत्त्वानौचित्यमुदाहर्तुमाह--न तु यथा माघस्येति । बुभुक्षितैरिति ।