सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 201, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 201

देशौचित्यमालोच्य सम्प्रति क्रमानुसारं षोडशतमं कुलौचित्यं विवे-
चयितुमाह—कुलोपचितेति । पुरुषस्येव काव्यस्य, विशेषोत्कर्षकारणं
विशेषेण महत्ताया निदानं, कुलोपचितं सद्वंशसमृद्धमौचित्यं, सचेतसां
सहृदयानां, प्रायः प्रियमभिमतं भवतीति शेषः ।
कारिकार्थमेव विशदयति—पुरुषस्येवेति । पुरुषस्य मानवस्य, सवि-
शेषोत्कर्षजनकं सातिशयमहत्त्वकारकं, कुलोन्नतं वंशगतगरिमगरिष्ठ-
मौचित्यं, यथा प्रियं भवति, तथैव काव्यस्यापि कुलौचित्यं, प्रायेण,
सज्जनानामधिकतरमानन्ददायकं भवति ।
देशौचित्य का प्रदर्शन करके अभी क्रमानुसार सोलहवें कुलौचित्य का विचार
करने के लिए कहा गया है--कुलोपचितमिति । पुरुष की तरह काव्य का भी
वैशिष्ट्य-विशेष के जनक, कुलमूलक उपचित औचित्य प्रायः सज्जनों को विशेष
प्रिय होता है ।
इसी अभिप्राय को विशेषतः व्यक्त करने के लिये कहा गया है--पुरुषस्येवेति ।
जैसे सद्वंश का सम्बन्ध मनुष्यों को बहुत बड़ी उत्कृष्टता का कारण और लोक-
प्रिय होता है, उसी तरह कुलमूलक औचित्य अर्थात् महाकुलानुरूप वर्णन काव्य
की उत्कृष्टता का कारण और सहृदयहृदयाभिमत होता है ।
यथा कालिदासस्य—
अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे
नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् ।
मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये
गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् ॥
कुलौचित्यमुदाहर्तुमाह-यथा कालिदासस्येति । अथेति । अथानन्तरं,
स राजा, विषयेभ्यः स्रक्चन्दनवनितादिभ्यो व्यावृत्तो निवृत्त आत्मा
यस्यैवंभूतः सन् वृद्धो भूत्वेत्यर्थः, यूने युवावस्थापन्नाय, सूनवे पुत्राय,
नृपतिककुदं राजचिह्नस्वरूपं, सितातपवारणं श्वेतच्छत्रं, दत्त्वा समर्प्य,
तया देव्या, राजमहिष्या सह, मुनिवनतरुच्छायां मुनिजनसेवितकानन-
वृक्षच्छत्रं, शिश्रिये आश्रितवान् । हि यतः, गलितवयसां वृद्धानामिक्ष्वा-
कूणामिक्ष्वाकुकुलसंभूतानां राज्ञामिदं वृद्धावस्थायां पुत्राय राज्यं समर्प्य
वानप्रस्थाश्रयणं, कुलव्रतं कौलिकनियमोस्तीति शेषः ।
कुलौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है । यथा—कालिदास