सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 216, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 216

३५६ औचित्यविचारचर्चा
न तु यथाऽस्यैव--
अयि विरहविचित्ते ! भर्तुरर्थे तथार्ता
सपदि, निपतिता त्वं पादयोश्चण्डिकायाः ।
स्वयमुपहितधूपस्थालकच्छत्रशृङ्गो-
द्दलितमपि ललाटं येन नैवाललक्षे ॥
अभिप्रायानौचित्यमुदाहर्तुमाह- न तु यथास्यैवेति । अयीति ।
परनायकसम्भोगजन्यनखक्षतादिगोपनं कुर्वन्त्या अविनयवत्या समर्थने
तत्सख्या उक्तिरियम् । अयि विरहविचित्ते चिरवियोगविभ्रान्तचित्ते !
भर्तुः स्वामिनोऽर्थे, पत्ये इति भावः, आर्ता विह्वला, दूरस्थपतिकल्याणा-
शंसाव्यग्रेति यावत्, सपदि शीघ्रं, चण्डिकायाः भगवत्याः सर्वमङ्गलायाः,
पादयोश्चरणयोस्तथा तेन प्रकारेण ससम्भ्रमेणेति यावत्, निपतिता
प्रणिपातार्थमवनता, येन स्वयमात्मनोपहितं स्थापितं, यद्धूपस्थालकं
धूपपात्रं, तस्य छत्रस्योर्ध्वभागस्य, शृङ्गेण कोट्योद्दलितं क्षतं, ललाटं
मस्तकमपि नैवालक्ष आलक्षितवती । कपालस्थितनखक्षतादिकं धूप-
स्थालजन्यमेवास्ति न तु परपुरुषसम्पर्कसम्भवमिति भावः ।
अभिप्रायानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है- न तु
यथेति । अयीति । परनायक संभोगजन्य नखक्षत को व्याज से गोपन करती हुयी
अविनयवती के प्रति उसी के समर्थन में उसकी सखी कह रही है कि-ऐ
विरहोन्मत्ते ! तू स्वामी के लिये ( विदेशस्थ प्रति के कल्याण के लिये ) व्यग्र
होकर शीघ्रतावश दुर्गाजी के पैर पर पछाड़ खाकर इस तरह गिरी, जिससे तुम्हें
स्वयं स्थापित धूपस्थाल का भी ध्यान नहीं रहा, उसी पर गिर पड़ी और उसके
अग्र भाग से तेरे ललाट आदि स्थलक्षत-विक्षत हो गये हैं । तात्पर्य यह है कि
ये ललाटादिस्थित नखक्षत धूपथालीजन्य ही हैं, परपुरुष संभोगजन्य नहीं ।
अत्राविनयवत्याः सुचिरात्पत्यावागते ललाटनखोल्लेखापह्नववचने
सख्या समुपदिश्यमाने हे विरहोन्मत्ते भर्तुरर्थे चण्डिकापादपतने स्वयं-
स्थापितधूपस्थालकोटिक्षतमपि न लक्षितं भवत्या ललाटमित्युक्तौ स्वैरा-
पह्नवशिक्षामात्रमेवोपलक्ष्यते, न तु तस्याः सख्या वा कश्चिदभि-
प्रायविशेषः ॥ ३२ ॥
अस्मिन्पद्ये बहुदिनात्परं स्वामिन्युपागतेऽविनयवत्या व्यभिचारिण्या
नायिकाया ललाटे कपाले यो नखोल्लेखः परपुरुषसम्पर्कजन्यनखच्छेद-