औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 218, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१५८ औचित्यविचारचर्चा
सुन्दर आभरणस्वरूप स्वभावानुरूपवर्णन, स्त्रियों के अनन्यसाधारण अकृत्रिम
सौन्दर्य की तरह अत्यधिक भूषित होता है ।
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है—स्वभावौचित्यमिति । स्वभाव के
अनुरूप वर्णन काव्यों का वैसा ही अलंकार है जैसा अकृत्रिम और अनन्यसामान्य
लावण्य नायिका का ।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
कर्णोत्तालितकुन्तलान्तनिपतत्तोयक्षणासङ्गिना,
हारेणेव वृतस्तनो पुलकिता शीतेन सीत्कारिणी ।
निर्धौताञ्जनशोणकोणनयना स्नानावसानेऽङ्गना,
प्रस्यन्दत्कबरीभरा न कुरुते कस्य स्पृहार्द्रं मनः ॥
स्वभावौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम मुनिमतेति । कर्णेति । कर्णाभ्यां
श्रवणाभ्यां तन्मूलाभ्यामिति भावः, उत्तालितान्यूर्ध्वं क्षिप्तानि यानि
कुन्तलान्यलकास्तेषामन्तेभ्यो निपतन्ति यानि तोयान्यम्बुकणास्तेषां क्षणं
निमेषमात्रमासङ्गिना सम्पर्किणाऽत एव हारेण मौक्तिकेनेव, वृतस्तन्या-
वृतकुचा हारविभ्रमकारिणा कुन्तलनिपतद्वारिव्रजसन्तानेन परिलसितेति
भावः, शीतेन स्नानजन्यशीतानुभवेनेति यावत्, पुलकिता रोमाञ्चिता,
सीत्कारिणो सीत्कारयुक्ता च, निर्धौतं प्रक्षालितमञ्जनं कज्जलं ययोरेवं-
भूतेऽत एव शोणे रक्तवर्णे कोणे ययोस्तथाभूते नयने नेत्रे यस्याः सा,
प्रस्यन्दत्कबरीभरा प्रस्रवन्मुक्तकेशकलापा, स्नानावसाने स्थिता सद्यः
स्नातेति यावत्, अङ्गना ललना, कस्य पुरुषस्य, मनश्चित्तं, स्पृहार्द्रं कामना-
कोमलं, न करोत्यपि तु करोत्येव ।
स्वभावौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—यथा ममेति ।
कर्णेति । कान के पास से नीचे की ओर फेंके गये घुघराले बालों से गिरते हुए
अम्बुकणों की पंक्ति से क्षणभर हार का भ्रम उत्पन्न कर देने वाले स्तनों से युक्त,
शीत से रोमाञ्चित और सीत्कार करती हुयी, अञ्जन घुल जाने के कारण रक्ताभ
नेत्रों वाली, तथा जलस्रावी अथ च उन्मुक्त, केशकलाप वाली, सद्यःस्नाता
तरुणी किसके मन में लालसा नहीं जगा देती है ।
अत्र “व्याससूनोः शुकस्य गाढवैराग्य निःसङ्गस्य, गगनगङ्गातीरे
स्नातोत्तीर्णास्त्रिदशयोषितो विवसनास्तद्दर्शननिःसङ्कोचाः पश्यतः प्रशम-
विमलमनसः स्मरव्यतिकरनिर्विकारतायां कर्णमूलोत्क्षिप्तालकपर्यन्तनि-