औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 206, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१४६ औचित्यविचारचर्चा
स्तम्भ्याः परणाय भरणाय, न्यायगर्भधर्ममयान्तःकरणैर्द्विजैर्ब्राह्मणैर्हुतस्तर्पितो
यो हुतभुगग्निस्तस्य धूमेन धूम्रं कृष्णलोहितमुपकण्ठं समीपदेशो यस्यैवं-
भूतं, द्वारं द्वारं प्रतिद्वारं ( याचनाय ) प्रवृत्तः, प्राणी मनुष्यो मान्यात्मा-
भिमानशीलः, वरं श्रेष्ठः अनुदिनं प्रतिदिनं, तुल्यकुल्येषु समानकुल
जन्मसु, सनाथः प्राप्तयाचितभिक्षो दीनो दरिद्रः, पुनर्न वरमिति शेषः ।
व्रतानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—न तु यथेति ।
पुण्य इति । भूख से विह्वल होकर किसी पुण्यग्राम में अथवा सघन कानन में
श्वेतवस्त्र से ढके हुए भिक्षापात्र को लेकर पेट भरने के लिये ऐसे द्वारों जो कि
धार्मिक ब्राह्मणों के द्वारा नियमानुसार किये गये होम के धूँयें से धूमिल हो
रहे हैं पर याचना करने वाला आत्माभिमानी प्राणी—अच्छा है परन्तु अपने
कुटुम्बियों से ही मांग-मांग कर सनाथ ( संतुष्ट ) होने वाला दरिद्र जन कथमपि
अच्छा नहीं है ।
अत्र वैराग्यनिर्गलवर्णनायां भिक्षाकपालीमादाय क्षुत्क्षामः कुक्षिपूर-
णाय प्रवृत्तो मानी वरं द्वारं द्वारं यष्टिनिविष्टपाणिः परिश्रान्तो, न पुनर-
निशं तुल्यकुल्येषु दीन इत्युक्ते सहजप्रशमविमलमानसविश्रान्तिसन्तोष-
मुत्सृज्य तुल्यकुल्यद्वेषविजिगीषापरमेव वाक्यं भृशमनौचित्यमुद्भावयति ।
वरमेतत्तीव्रव्रतकष्टं न तु स्वजनदैन्ययाचनमिति संसारग्रन्थिबन्धाभिमानो-
पन्यासः ॥२९॥
अत्रोक्तपद्ये, वैराग्यस्य, निर्गलवर्णनायां निर्बाधवर्णने, वैराग्यवर्णने
कैश्चिन्नियामकैः प्रतिबन्धैर्भाव्यं, तद्रहितवैराग्यवर्णने इति यावत् ।
‘भिक्षापात्रं गृहीत्वा, क्षुधापीडितः, उदरपूर्तये याचने प्रवृत्तः स्वात्माभि-
मानी, प्रतिद्वारं, लगुडहस्तः पर्यटितो वरं, न पुनः प्रत्यहं समानवंशोद्भवैषु
दीनः, इत्युक्ते, सहजप्रशमविमलमानसविश्रान्तिसन्तोषं स्वाभाविकशान्ति-
स्वच्छचित्तविश्रामोद्भवसन्तुष्टिमुत्सृज्य परित्यज्य, तुल्यकुल्यद्वेषविजिगी-
षापरं स्वजनोत्कर्षासहिष्णुतया तद्विजयेच्छाप्रतिपादकमेव वाक्यं भृशम-
त्यन्तमनोंचित्यमुद्भावयति जनयति । एतत्तीव्रव्रतकष्टमयं कठिनव्रतजन्य-
क्लेशो वरं, न तु स्वजनदैन्ययाचनमित्यर्थोपन्यासः, संसारग्रन्थिबन्धा-
भिमानः सांसारिकभावनामूलक एवेति भावः । एवञ्च वैराग्यव्रतवर्णनं
पूर्वतनमनुचितमिति प्रासङ्गिकः सारांशो बोध्यः ॥ २९ ॥