सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 213, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 213

क्षमनैपुण्यविरहादिति भावः, पिबतः पानं कुर्वतः, शोषयत इति भावः,
पयोधिजलैः सन्तोषो नाभूत्, अगाधसमुद्रजलपानादपि न तृप्त इति महा-
श्चर्यविषय इति भावः, तदुपजीव्यमानस्य तस्य वडवाग्नेर्जीवनहेतोरिति
यावत्, द्वितीयस्य, (समुद्रस्य) न मनागपि स्वल्पोऽपि श्रमोऽभूत्, तस्मा-
दिदमुभयमपि परमाश्चर्यजनकमित्युक्ते' सततया विस्तृतया, वडवाग्नेर्निः-
सन्तोषतयाऽतृप्तिकतया, कस्य लज्जा न जायते, अपि तु सर्वस्य लज्जा
जायत एवेति भावः, न वा जलनिधेः समुद्रस्याश्रितैकार्थिपूरणसामर्थ्यं
शरणागतैकमात्रयाचकजनयाचनापूर्तिक्षमतेत्यसत्त्वे द्वयोरपि सत्त्वाभावे
सिद्धे सति, तयोः सत्त्वस्तुतिरनौचित्यं जनयति ॥ ३१ ॥
इस पद्य में बड़वानल और समुद्र के सत्त्वाधिक्य के वर्णन-क्रम में "समुद्र के
बहुत जलाशय नहीं होने के कारण जल पीते हुए एक (बड़वानल) की
तृप्ति नहीं हुई तथा दूसरे (समुद्र) को इस ताप से कुछ भी कष्ट नहीं हुआ,
इसलिये ये दोनों (समुद्र और वडवानल) आश्चर्य के विषय हैं" इस तरह के
कथन से विस्तृत तृष्णा के कारण बड़वानल असंतोषी के समान और एकमात्र
शरणागत व्यक्ति की याचना को पूर्ण करने में असमर्थ होने के कारण समुद्र
क्षुद्र जीव के समान ज्ञात होने लगते हैं। ऐसी स्थिति में इन दोनों के सत्त्वाधिक्य
की स्तुति अनौचित्य को ही व्यक्त करती है ॥ ३१ ॥
अभिप्रायाैचित्यं दर्शयितुमाह—
अकदर्त्थनया सूक्तमभिप्रायसमर्थकम् ।
चित्तमावर्जयत्येव सतां स्वस्थमिवार्जवम् ॥ ३२ ॥
अक्लेशेनाभिप्रायसमर्थकं काव्यं हृदयमावर्जयति, सज्जनानां
निर्मलमार्जवमिव ।
सत्त्वौचित्यविवेचनानन्तरमिदानीमवसरप्राप्तं विंशतितममभिप्रायाै-
चित्यं परिभाषितुमाह—अकदर्त्थनयेति । अकदर्त्थनयाऽक्लेशेन-
भिप्रायसमर्थकं तात्पर्यग्राहकं, सूक्तं सत्कथनं काव्यरूपमिति भावः,
स्वस्थं समनुकूलमार्जवं विनय इव, सतां सज्जनानां, चित्तं चेत आवर्ज-
यत्यनुरञ्जयत्येव ।
कारिकार्थमेव स्फारयति—अक्लेशेनेति । अक्लेशेन सरलतयाऽभि-
प्रायसमर्पकं तात्पर्यबोधकं काव्यं, निर्मलं विमलमार्जवं विनय इव, सज्ज-
नानां सहृदयानां हृदयमावर्जयत्यानन्दयति ।