सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ९५
रह कर तथा मौक्तिकमाला ( पक्षान्तर में भोजन ) का त्याग कर मानो सद्‌व्रती
के समान व्रताचरण कर रहा हो ।
अत्र शत्रुस्त्रियो व्रतं चरन्तीति वक्तव्ये स्तनयुगं बाष्पसलिलस्नातं
शोकाग्निसमीपवर्ति विमुक्तभोजनं विगतमुक्ताहारं च सद्‌व्रतं चरतीत्युक्ते
कर्तृपदमौचित्यमुपचितं जनयति ।
अत्रोक्तपद्ये, "शत्रुस्त्रियो व्रतं चरन्ति" इति वक्तव्येऽभिधातव्ये,
"स्तनयुगं बाष्पसलिलस्नातं, शोकाग्निसमीपवर्ति, विमुक्तभोजनं विगत-
मुक्ताहारं च सत् सद्‌व्रतं चरति" इत्युक्ते इति कथने कर्तृपदं स्तनयुग-
मिति पदम्, उपचितं समृद्धम्, औचित्यं जनयति ।
इस पद्य में "शत्रु की स्त्रियाँ व्रत का आचरण कर रही हैं" ऐसा कहने के
अभिप्राय से "उसके कुचद्वय बाष्पजल से स्नात, हृदयस्थ शोकाग्नि के समीपवर्ती,
भोजन और मौक्तिकहारादि का त्याग कर सद्‌व्रत का आचरण कर रहा है"
ऐसा कहने पर "स्तनयुगम्" इस कर्तृपद के औचित्य से एक अपूर्व स्पृहणीयता
का समावेश हो जाता है ।
न तु यथा परिमलस्य—
आहारं न करोति नाम्बु पिबति स्त्रैणं न संसेवते,
शेते यत्सिकतासु मुक्तविषयश्चण्डातपं सेवते ।
त्वत्पादाब्जरजः प्रसादकणिकालोभोन्मुखस्तन्मरौ,
मन्ये मालवसिंह ! गुर्जरपतिस्तीव्रं तपस्तप्यते ॥
कर्तृपदानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह - न तु यथा परिमलस्येति । गुर्जर-
देशविजयानन्तरं मालवपतेः प्रशंसायां प्रयुक्तोऽयं श्लोकः—आहारमिति ।
हे मालवसिंह मालवाधीश्वर ! ( पराजितो गुर्जरपतिर्मरुगहनं प्रविश्य )
आहारं भोजनं, न करोति दुःखतोऽनुपलब्धेर्वा हेतोरिति भावः । अम्बु
जलं न पिबति. स्त्रीणां समूहः स्त्रैणस्तं न संसेवते नोपास्ते, सिकतासु
बालुकासु भूमिष्विति भावः, शेते, मुक्तविषयस्त्यक्तस्रक्चन्दनादिः,
चण्डातपं दुःसहसूर्यरश्मिं, यद् यस्मात्सेवते तत्तस्मात् तव पादावेवाब्जे-
कमले, तयोः रजांसि धूलयस्तान्येव प्रसादस्तस्य कणिकायाः कणमात्रस्य
लोभेनोन्मुखस्तत्परः सन्, मरौ मरुभूमौ, तीव्रं कठिनं, तपस्तपस्यां तप्यते
इति मन्ये ।
कर्तृपदानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--न तु यथा

९६ औचित्यविचारचर्चा

परिमलस्येति । गुर्जर देश की विजय कर लेने के बाद मालवाधीश की प्रशंसा में
यह श्लोक कहा गया है--आहारमिति । हे मालवाधीश ! ( पराजित होकर
गुर्जराधिपति मरुकानन में प्रवेश कर ) न भोजन करता है, न जल ही पीता है,
स्त्रियों को तो पास भी नहीं फटकने देता, भूमि पर ही शयन करता है, विषय
( स्रक्-चन्दनादि ) का त्याग कर सूर्य की दुःसह किरणों में देह सुखा रहा है।
मालूम होता है जैसे तुम्हारी कृपा प्राप्त करने के लिए कठिन तपस्या कर रहा हो।
अत्र गुर्जरपतिर्विद्रुतो मरुगहनं प्रविष्टः परित्यक्ताहारादिसमस्त-
विषयश्चण्डातोपसेवी तपश्चरतोति यदुक्तं तत्कर्तृपदस्य विशेषाभि-
प्रायोचितं न किञ्चिदुपलक्ष्यते शत्रुत्रासतरलतया मरुकान्तारान्तरा वसन्नः
सकलविषयसुखभोगपरिभ्रष्टः किमन्यत्कुरुताम् । स्तनयुगवत्कर्तृपदस्य
चमत्कारोचितं न किंचिदभिहितम् ।
अत्र पद्ये, विद्रुतः पलायितो गुर्जरपतिर्मरुगहनं मरुकाननं प्रविष्टः,
परित्यक्ताहारादिसमस्तविषयः परिहृतभोजनादिसंपूर्णासांसारिकबन्धनः,
चण्डातोपसेवी दुःसहरौद्रसेवनशीलस्तपस्यां चरति—इत्येवंरूपेण
यदुक्तं यदुपन्यस्तं तत् कर्तृपदस्य गुर्जरपतिरूपस्य, विशेषाभिप्रायोचितं
तात्पर्यविशेषानुरूपं न किञ्चित् उपलक्ष्यते विज्ञायते, (यतो हि) शत्रु-
त्रासतरलतया शत्रुभयचञ्चलतया, मरुकान्तारान्तरावसन्नो मरुकानना-
भ्यन्तरनिवासावसादशीलः, सकलविषयसुखभोगपरिभ्रष्टः सम्पूर्णसांसा-
रिकविषयभोगवञ्चितः अन्यदपरं किं कुरुताम् । स्तनयुगवत् स्तनयुगमश्रु-
स्नातमिति पद्यस्थस्तनयुगानुरूपमत्र कर्तृपदस्य चमत्कारोचितं विच्छित्ति-
विशेषजनकं न किमपि कथितम् । मरुकानने प्रोक्तसकलसामग्रीसमुप-
लब्धेर्नितरामसम्भवतया तदसेवनातिरिक्तस्य पथोऽभावेन तत्त्यागस्यैव
नान्तरीकतयौचित्यमिति नैतत्कथनेन किमप्यपूर्वमभिहितं भवतीति
सिद्धमस्य कर्तृपदस्यानौचित्यमिति बोध्यम् ।
इस पद्य में--“पराजित होकर गुर्जरराज मरुकानन में प्रवेश कर गये हैं,
आहारादि समस्त विषय-वासनादिक से वञ्चित होकर तीव्र सूर्यरश्मि को सहते
हुए कठिन तपस्या कर रहे हैं।” इस कथन से कुछ ऐसा विशेष अभिप्राय
परिलक्षित नहीं हो रहा है जिससे कि कर्तृपद का औचित्य सिद्ध हो सके, क्योंकि
शत्रु के डर से मरुभूमि-निवासजन्य अवसाद से युक्त सभी वैषयिक सुखभोग
से रहित होकर वे बेचारे और कर ही क्या सकते हैं ? जैसे पूर्वोक्त श्लोक—

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ९७
( "स्तनयुगमश्रुस्नातम्" ) के स्तनयुगकर्तृक तप से एक अनिर्वचनीय आनन्द
की अनुभूति होती है उस तरह यहाँ कोई चमत्कारी अर्थ व्यक्त नहीं होता है,
इसलिये यहाँ पर कर्तृपद का अनौचित्य स्पष्ट ही परिलक्षित हो रहा है।
कर्मपदौचित्यं यथा मम लावण्यवत्याम्—
सदा सक्तं शैत्यं विमलजलधारापरिचितं,
घनोल्लासः क्ष्माभृत्पृथुकटकपातो वहति यः।
विधत्ते शौर्यश्रीश्रवणनवनीलोत्पलरुचिः,
स चित्रं शत्रूणां ज्वलदनलतापं भवदसिः॥
कर्तृपदोचित्यप्रदर्शनानन्तरं कर्मपदौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम
लावण्येति। सदासक्तमिति। यः ( भवदसिः ) क्ष्माभृतां राज्ञां पृथौ
विस्तीर्णे कटके सेनायां, पाती पतनशीलः, जलाशयपक्षे क्ष्माभृतः पर्वतस्य,
पृथौविस्तीर्णात्कटकात्सान

९८ औचित्यविचारचर्चा
काम करने वाली वह ( तुम्हारी तलवार ) शत्रुओं के हृदय में प्रज्वलित अग्नि
के ताप के समान संताप उत्पन्न कर देती है—यह आश्चर्य है, क्योंकि जलधारा
की समता रखनेवालों के लिये शैत्यप्रदान स्वाभाविक गुण होना चाहिए । यहां
तो उसके विरुद्ध यह संताप प्रदान कर रही है । फिर क्यों न आश्चर्य हो ?
अत्र निश्चलममलजलधारागतं शैत्यं तैक्ष्ण्यं शीतलत्वं च घनोल्लासो
निबिडोत्साहः पर्जन्यतुल्योदयश्च क्ष्माभृतां सानुसैन्यनिपाती वहति सः
शौर्यश्रीश्रवणनवनीलोत्पलतुल्यस्त्वत्खड्गश्चित्रं शत्रूणां संतापं करोतीति
यदुक्तं तत्कर्मभूतस्य तापस्य शिशिरतरसामग्रीजन्मनः परं वैचित्र्यं
रुचिरमौचित्यमासूत्रितम् ।
अत्रोक्तपद्ये, शैत्य-विमलजलधारापरिचित-घनोल्लासक्ष्माभृत्कट-
कपातीतिपदानि द्व्यर्थकानि तेषामेकमेकमर्थमादायापाततोऽसेः शीतलता-
धारित्वं प्रतीयते, एवं शौर्यश्रीत्यादिविशेषणेनापि कमलतुल्यत्वबोधनद्वारा
तस्य शिशिरत्वमेव पोष्यते, एवञ्च तादृशशिशिरतरसामग्रीसंभूतासिनिष्ठ-
कृतसाध्यत्वं तापस्य विरुद्धमप्युच्यमानं चमत्कारविशेषविधायकमिति
कर्मकारकोचित्यस्योदाहरणतामासादयति पद्यमेतदिति भावः ।
उक्त पद्य में तलवार की समता निर्मल और शीतल जलवाली नदी से
दिखायी गयी है फिर उसके द्वारा ताप की सृष्टि की गयी है । इस तरह शीतल
उपादान से अग्नि के समान ताप की उत्पत्ति का प्रतिपादन यहाँ एक अपूर्व
औचित्य का द्योतक हो गया है जिससे सहृदयों के हृदय में एक विलक्षण
चमत्कार का उदय हो जाता है । यह सारी विचित्रता कर्मपद के वैशिष्ट्य से
ही सम्भव हुई है, इसलिए यह कर्मपदौचित्य का स्पष्ट संकेत कर रहा है ।
न तु यथा ममैवावसरसारे—
भग्नाहितश्वसितवातविबोध्यमानः
काष्ठाश्रयेण सहसैव विवृद्धिमाप्तः ।
तापं तनोति निहतारिविलासिनीनां
वह्निद्युतिर्भुवननाथ ! भवत्प्रतापः ॥
कर्मपदानौचित्यं दर्शयितुमाह—न तु यथा ममैवेति । भग्नेति ।
भुवननाथ ! हे राजन् ! भग्ना विद्रुता येऽहिताः शत्रवस्तेषां श्वसितवातेन
निःश्वासपवनेन विबोध्यमानः प्रज्वाल्यमानः, काष्ठाश्रयेण दिग्दिगन्तश्र-
यणेन, दारुसम्बन्धेन च, विवृद्धिमतिशयप्रौढतामाप्तः, प्राप्तः, अत एव

वह्निद्युतिरग्नितुल्यकान्तिः, वह्निरपि पवनेन प्रज्वाल्यते, काष्ठस्य ( इन्ध-
नस्य ) आश्रयणमवाप्य निरतिशयं विवर्धते, भवत्प्रतापोऽपि तथैवाच-
रतीत्युभयोस्तुल्यतेति भावः । भवत्प्रतापः निहतारिविलासिनीनां मारित-
शत्रुस्त्रीणां, तापं सन्तापं, तनोति विस्तारयति ।
कर्मपदानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--न तु यथा
ममैवेति । भग्नेति । हे राजन् ! आपका प्रतापमर्दितशत्रुओं के निःश्वासवायु से
प्रज्वलित काष्ठ ( इन्धन ) के संयोग से अतिशय विवृद्ध, अग्नि के समान, मारे
गये शत्रुओं की स्त्रियों के सन्ताप की वृद्धि कर रहा है ।
अत्र विद्रुतारिनिःश्वसितानिलप्रबोध्यमानः काष्ठाश्रयेण दिक्‌चक्र-
पूरणेन प्रौढतां प्राप्तः पावकतुल्यस्त्वत्प्रतापः शत्रुकान्तानां तापमात्रं तनो-
तीति तत्समुचितमाश्चर्यं न किंचित् ।
अत्रोक्तपद्ये विद्रुतारिनिःश्वसितेत्यारभ्य शत्रुकान्तानां तापमात्रं
तनोतीति यदुक्तं तत् समुचितमुचितमेव, नाश्चर्यं न विस्मयजनकं किंचित्
किमपि । अर्थात् वह्नेर्दाहकत्वं स्वाभाविकमेव, तदकरणमेवानुचितम्, अत
एवात्र प्रतापस्य सर्वथाग्नितुल्यतया तत्कर्तृकसन्तापरूपकर्मणो प्यानुषङ्गि-
कत्वमेवेति तद्वर्णनेन न किमपि वैशिष्ट्यमुद्भासितमिति सिद्धं कर्मपदानौ-
चित्यमिति बोध्यम् ।
इस पद्य में राजा के प्रताप की महिमा को बढ़ाने के लिए ऐसे-ऐसे विशे-
षणों का प्रयोग किया गया है जिससे आग के साथ उसकी पूरी समता सिद्ध हो
जाती है फिर उस प्रतापाग्नि के द्वारा मारित राजाओं की पत्नियों को सन्ताप
प्रदान कर समता की शेष कमी की भी पूर्ति की गयी है, इस तरह पद्य बहुत
ही सुन्दर प्रतीत होता है, परन्तु औचित्यवाद की कसौटी पर कसने से ज्ञात
होता है कि इसमें का कर्मपद उचित हुआ, क्योंकि ताप देना अग्नि का स्वाभाविक
गुण है, न देना ही अनुचित होता । अतएव यहाँ पर राजा का प्रताप जब अग्नि-
तुल्य सिद्ध हो गया है तब उसका भी संतापमात्र प्रदान करना एक साधारण
बात हुई, कुछ विशेष नहीं । ऐसी स्थिति में इस वर्णन से सहृदयों के हृदय में
आनन्द-विशेष का संचार न होकर एक उपेक्षणीयता का ही भाव जग जाता है,
जो कि सत्काव्य के लिए एक भारी कलंक है । इसलिए यह कर्मपदानौचित्य का
उदाहरण हुआ है ।

१०० औचित्यविचारचर्चा
करणौचित्यं यथा गौडकुम्भकारस्य—
लाङ्गूलेन गभस्तिमान्वलयितः प्रोतः शशी मौलिना,
व्याधूता जलदाः सटाभिरुडवो दंष्ट्राभिरुत्तम्भिताः ।
प्रोत्तीर्णो जलधिर्दृशैव हरिणा स्वैराट्टहासोर्मिभि-
र्लङ्केशस्य च लङ्घितो दिशि दिशि प्राज्यः प्रतापानलः ॥
कर्मपदौचित्यानौचित्ये प्रदर्श्य सम्प्रति करणपदौचित्यमुदाहर्तुमाह—
यथा गौडेति । लाङ्गूलेनेति । रामकार्यार्थं प्रस्थितस्य हनुमतो वर्णन-
मिदम् । हरिणा हनुमता, लाङ्गूलेन पुच्छेन, गभस्तिमान्सूर्यो वलयितो
वेष्टितः, मौलिना मस्तकप्रान्तेन शशी चन्द्रः प्रोतो व्याप्तः, सटाभिः
स्कन्धस्थरोमसङ्घैर्जलदा मेघा व्याधूता इतस्ततो विक्षिप्ताः निर्जिता इति
भावः, दंष्ट्राभिः दन्तैरुडवस्तारा उत्तम्भिता आयासिताः, दृशैव दृष्ट्यैव,
जलधिः समुद्रः प्रोत्तीर्णो लङ्घितस्तथा स्वैरस्य स्वेच्छया कृतस्याप्रतिह-
तस्येति भावः, अट्टहासस्याट्टाट्टहासस्योर्मिभिस्तरङ्गैः दिशि दिशि दिक्षु,
प्राज्यः प्रचुरो लङ्केशस्य रावणस्य, प्रतापानलः प्रभाववह्निर्लङ्घितः शमितः ।
कर्म पद का औचित्यानौचित्य दिखाकर अभी करणपदौचित्य का उदाहरण
दिखाने के लिये कहा गया है—यथा गौडेति । लाङ्गूलेनेति । हनुमान् के वर्णन-
प्रसंग में यह श्लोक कहा गया है । भगवान् राम के कार्य से महावीर हनुमान्
आकाशमार्ग से समुद्र-लंघन कर रहे हैं, इनके पूँछ की चमक से सूर्य, मस्तक की
कान्ति से चन्द्रमा, सटा ( पीठ पर के बाल ) की भयंकरता से मेघ, दाँतों की
द्युति से तारे अप्रतिभ हो रहे हैं, मालूम होता है जैसे दृष्टि से ही समुद्र फाँद
गये हों । इतना ही नहीं अपने अप्रतिहत अट्टाट्टहास के तरंग से दिशाओं में व्याप्त
रावण के प्रतापानल को क्षणमात्र में शान्त कर दिया हो ।
अत्र हरिणा हनुमता जलनिधितरणे तरणिलाङ्गूलेन वलयितः,
किरीटप्रान्तेन शशी प्रोतः, सटाभिर्मेघा व्याधूतास्तारा दंष्ट्राभिरायासि-
तास्तीर्णोऽब्धिर्दृष्ट्यैवाट्टहासतरङ्गैर्लङ्केशस्य विस्तीर्णः प्रतापाग्निः शमित
इति बहुभिः करणपदैरुत्साहाधिवासितैर्विस्मयशिखरारोहणसोपा-
नैरिव रघुपतिप्रभावारम्भविजयध्वजायमानस्य पवनसूनोरौचित्यातिशयः
प्रकाशितः ।
अत्र पूर्वपद्ये हनुमता जलनिधितरणे लाङ्गूलेन सूर्यो वेष्टितः, किरीट-
प्रान्तेन चन्द्रः प्रोतः, स्कन्धस्थरोमराजिभिर्मेघा व्याधूताः, दंष्ट्राभिस्तारा

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १०१
आयासिताः, दृशैवार्णधिस्तीर्णोऽट्टहासतरङ्गैर्लङ्केशस्य चतुर्दिक्षु प्रसरितः
प्रतापाग्निः शमित इत्येवंप्रकारेण उत्साहाधिवासितैरुत्साहव्यञ्जकैर्विस्मय-
शिखरारोहणसोपानैरिवाऽऽश्चर्यशृङ्गारोहणसोपानस्वरूपैरिव बहुभिरनेकैः
करणपदैः करणकारकबोधकपदैः तत्तत्कर्मणां सयुक्तिकत्वबोधनायप्रयुक्ता-
नैककरणपदैरिति भावः, रघुपतेः रामचन्द्रस्य, प्रभावस्य प्रतापस्यारम्भे
प्रारम्भे, विजयध्वजायमानस्य विजयपताकावदाचरतः, पवनसूनोर्महा-
वीरस्य हनुमतः, औचित्यातिशयो निरतिशयोचित्यं प्रकाशितो व्यक्तीकृतः ।
इस पद्य में समुद्र-तरण करते समय पुच्छ से सूर्य को, मस्तक की ज्योति से
चन्द्रमा को कन्धे के बालों से मेघ को, दन्तच्छवि से तारों को अप्रतिभ बनाते
हुये समुद्र को मानो दृष्टि से ही पार कर लिया हो तथा अपने अट्टहास के
तरंगों से सर्वत्र व्याप्त रावण के प्रतापानल को शान्त कर दिया--इत्यादि
उत्साहवर्धक तथा विस्मयजनक अनेक करणकारणबोधक पदों के प्रयोग से
रामचन्द्र के प्रभावारम्भ में विजयध्वज के समान आचरण करने वाले पवनसुत
हनुमान् का अत्यन्त औचित्य सिद्ध हो जाता है ।
जयत्युपेन्द्रः स चकार दूरतो बिभित्सया यः क्षणलब्धलक्षया ।
दृशैव कोपारुणया रिपोरुरः स्वयं भयाद्भिन्नमिवास्रपाटलम् ॥
करणपदानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह- जयत्युपेन्द्र इति । स प्रसिद्धः,
उपेन्द्रो भगवान्विष्णुर्नृसिंह इति यावत्, जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । यो
नृसिंहो बिभित्सया विदारयितुमिच्छया, दूरतो दूरादेव, क्षणं निमेषमात्रं
नत्वधिककालं यावदिति भावः, लक्षं प्राप्तं, लक्ष्यं शत्रुवक्षःस्थलं
यया तया, तदुरःस्थले निपतन्त्येत्यर्थः, अत एव कोपेन क्रोधेनारुणया
रक्तवर्णया, दृशैव दृष्टयैव, न तु नखद्वारा भेदनेनेत्यर्थं, रिपोः शत्रोर्हिरण्य-
कशिपोरुरो वक्षःस्थलं, भयान्नृसिंहत्रासात्स्वयमात्मनैव, भिन्नं विदीर्ण-
मिवास्रपाटलं स्वीयारुणलोचनरश्मिनिपातेन शोणितवद्रक्तश्वेतं चकार
कृतवान् ।
करणपदानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--जयत्युपेन्द्र
इति । जिस ( भगवान् नृसिंह ) ने हिरण्यकशिपु के हृदय को विदीर्ण करने की
इच्छा दूर से ही क्षण भर देख कर क्रोध से आरक्त अपनी आँखों के द्वारा मानो
भय से स्वयमेव विदीर्ण शत्रु ( हिरण्यकशिपु ) के वक्षःस्थल को श्वेतरक्त बना
दिया, वह जगद्-प्रसिद्ध ( नृसिंहरूपधारी ) भगवान् विष्णु जयी हैं, सर्वश्रेष्ठ हैं ।

१०२ औचित्यविचारचर्चा
अत्र भगवतो नृसिंहस्य कोपरक्तया दृष्ट्यैव क्षणलब्धलक्षया हिरण्यक-
शिपोर्वक्षः स्वयं भयाद्भिन्नमिवेति यदुक्तं तन्महोत्साहपराक्रमस्य प्रति-
नायकस्य रिपोः प्रधाननायकप्रतापोद्दीपनोपकरणीभूताधिकधैर्यस्य स्वयं
विह्वलतया हृदयस्फुटनमित्युपचितमनौचित्यं “दृशैव” इति करणपदस्य
शिरसि विश्रान्तम् ।
अत्र पद्ये भगवतो नृसिंहस्य कोपारुणया क्षणमात्रलब्धलक्षया च
दृष्ट्यैव हिरण्यकशिपोर्हृदयं स्वयमेव भयाद्भिन्नमिवेति यत्प्रतिपादितं
तन्महोत्साहपराक्रमस्यात्युत्साहपराक्रमशीलस्य, प्रधाननायकस्य भगवतो
नृसिंहस्य, प्रतापस्योद्दीपने उद्बोधे उपकरणीभूतं कारणीभूतं, यदधिकधैर्यं
योऽधिको धैर्यातिशयस्तद्युक्तस्य, प्रतिनायकस्य प्रतिपक्षिणो रिपोः शत्रो-
र्हिरण्यकशिपोः स्वयं भयविह्वलतया स्वयमेव भयातुरत्वेन हृदयस्फुटन-
मिति यद्वर्णितं तेनोपचितं विवृद्धमनौचित्यमसमीचीनत्वं “दृशैव” इति
करणपदस्य शिरस्युपरि विश्रान्तम् । अयमत्राभिप्रायः—प्रतिपक्षिनिष्ठ-
चण्डत्वमेव प्रधाननायकस्य प्रतापोद्दीपने कारणं भवति, प्रकृते तु दृशैवेति
करणपदप्रयोगे तद्व्याघातः समुत्पद्यते तेन प्रधाननायकस्य महिमापचितो
भवति, यच्च न कवेर्न च पाठकानामेवाभिमतमित्यनुचिततमम्, सर्वमे-
तद्धि दृशैवेति करणपदजन्यमेव । तेन करणपदानौचित्यं स्पष्टमेवेति ।
उक्त पद्य में “निमेषमात्र देखने का अवसर प्राप्त करनेवाली क्रोध से
आरक्त, भगवान् नृसिंह की आँखों के द्वारा भय से खुद ही विदीर्ण हिरण्यकशिपु
के वक्ष को” ऐसा जो कहा गया है वह अत्यन्त अनुचित है, क्योंकि पराक्रमशील
प्रतिनायक हिरण्यकशिपु का अधिक धैर्य ही प्रधान नायक नृसिंह के प्रताप का
उद्दीपक हो सकता है न कि उसके हृदय का खुद-ब-खुद फट जाना । ऐसी स्थिति
में कवि का ऐसा कथन कैसे उचित कहा जा सकता है ? यह अनौचित्य “दृशैव”
इसी करण पद के द्वारा ही उपस्थित हुआ है, इसलिए इसका उत्तरदायित्व
उसी करणपद पर है ।
संप्रदानौचित्यं यथा भट्ट प्रभाकरस्य--
डिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते,
सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत ।
विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो,
यस्मादाविरभूत्कथाऽद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १०३
सम्प्रदानौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा भट्टेति । दिङ्मातङ्गेति । दिङ्मा-
तङ्गानां दिग्गजानां या घटा संघस्तया विभक्ता विभज्य स्थापिताश्चत्वार
आघाटा अवधिप्रदेशा यस्याः सा, दिग्गजचतुरस्रेति भावः, मही पृथ्वी,
साध्यते स्वायत्तीक्रियते, सिद्धापि स्वायत्ती कृतापि सा विप्राय कस्मै अनुप-
कारिणे ब्राह्मणाय कश्यपायेति भावः, प्रतिपाद्यते प्रदीयते--इत्यनेन पूर्व-
वाक्यार्थः परामृश्यते । वदन्त एव कथयन्त एव, कथनसमकालमेव न तु
कथनोत्तरमिति भावः, वयं सांसारिका लोका रोमाञ्चिताः सञ्जातरोमाञ्चाः
स्म इति शेषः, पश्यतावलोकयत, रोमोद्गममिति भाव । एतेन रोमाञ्चस्य
दर्शनविषयत्वप्रतिपादनेन सत्यता सूच्यते, परशुरामकर्तृकानुपकारि-
ब्राह्मणोद्देश्यककष्टलब्धसमग्रमहीदानरूपपरमौदार्यकृतविस्मयमयचमत्काररु-
चिरौचित्यास्वादप्रयुक्तरोमाञ्चोद्गमशालिनो वयं भवाम इति भावः । अपरं
किम् ? अतः परं तन्महत्त्वं किं वर्णनीयमिति तात्पर्यम् । तस्मै विलक्षण-
त्यागजुषे, रामाय भार्गवाय ( परशुरामाय ) नमो नमस्कृतिरस्त्विति
भावः । यस्मात् भार्गवाद्विदं कथाद्भुतमेतद्विलक्षणदानरूपं कथाश्चर्यमा-
विर्भूदुत्पन्नं, यत्रैव यस्मिन्नेव चास्तं गतं विलयमुपगतम् ।
सम्प्रदानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--यथा भट्टेति ।
दिङ्मातङ्गेति--मनुष्यों के लिए सप्तद्वीपा वसुमती की प्राप्ति बहुत बड़ी अभि-
लाषा का विषय है, परन्तु भगवान् भार्गव ने उसे भी सिद्ध कर लिया । इतना ही
नहीं उस (ससागरा पृथ्वी) को तुच्छ वस्तु के समान केवल एक विप्र (अनुपकारी
ब्राह्मण) को दान भी कर दिया, देखो यह बोलते हुए भी हम ( साधारण
मनुष्य ) रोमाञ्चित हो रहे हैं, इससे अधिक आश्चर्यजनक महिमा किसी की क्या
हो सकती है ? उस अपूर्वत्यागी भगवान् भार्गव को नमस्कार है। ऐसी लोकोत्तर-
दानशीलता की कथा जिससे उत्पन्न होकर फिर जिसमें ही विलीन हो गयी ।
अत्र दिग्गजचतुरस्रा भूः साध्यते, सा च सिद्धा हेलयैवान्नमुष्टिरिवै-
कस्मै विप्रमात्राय प्रतिपाद्यते इति निरतिशयोदाश्चर्यचमत्काररुचिरौ-
चित्यचर्वणया वयं रोमाञ्चिताः पश्यत रोमाञ्चस्य प्रत्यक्षपरिदृश्य-
मानत्वात्, किमपरमपूर्वत्यागिने भार्गवाय तस्मै नम इति विप्रायेति
सम्प्रदानपदगत एवोत्कर्षविशेषः प्रकाशते ।
अत्र पद्ये, “दिग्गजचतुरस्रा सप्तद्वीपा [ससागरा च मही साध्यते,
सिद्धा च सा समग्रा मही लीलयैव मुष्टिपरिमितमन्नमिवैकस्मै न तु बहुभ्यो

१०४ औचित्यविचारचर्चा
विप्रायानुपकारिणे न तु स्वार्थसाधकाय प्रतिपाद्यते" इति कथनक्षणेऽत्य-
न्तोदारतोपपन्नाश्चर्यमिश्रितचमत्कारसुन्दरोचित्याऽऽस्वादनेन वयं ( साध-
रणा लोकाः ) सञ्जातरोमाञ्चाः स्म इति पश्यत, रोमाञ्चस्य प्रत्यक्षपरि-
दृश्यमानत्वेन न मिथ्याशङ्केति भावः । किमपरगतः परं महत्त्वं किं भवे-
दिति तात्पर्यम् । अपूर्वत्यागिने विलक्षणत्यागशीलाय भार्गवाय तस्मै
नम इत्यत्र "विप्रायेति" सम्प्रदानपदगत एवोत्कर्षविशेषो वैशिष्ट्यं प्रका-
शते बुद्धिगोचरीभवति ।
उक्त पद्य में 'ससागरा पृथिवी की प्राप्ति हो असम्भव है लेकिन वह भी
सम्भव हुई, परन्तु मुट्ठीभर अन्न की तरह एकमात्र ब्राह्मण ( कश्यप ) को
उसका दान कर देना तो और भी आश्चर्यजनक है, इस बात की चर्चा करने पर
भी उस दानकर्ता की उदारता के औचित्य की चर्वणा से हम साधारण मनुष्य
रोमाञ्चित हो रहे हैं। देख लो, और इससे अधिक कोई क्या कर सकता है ?
ऐसे अपूर्वदानी महामुनि भार्गव को नमस्कार है" इस तरह के कथन में जो
विलक्षणता दृष्टिगोचर हो रही है वह केवल "विप्राय" इस सम्प्रदानकारक
बोधक पद की ही महिमा है। इसलिए सम्प्रदानगतौचित्य का यह पद्य ज्वलन्त
निदर्शन है।
न तु यथा राजशेखरस्य—
पौलस्त्यः प्रणयेन याचत इति श्रुत्वा मनो मोदते,
देयो नैष हरप्रसादपरशुस्तेनाधिकं ताम्यति ।
तद्वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही,
तुभ्यं ब्रूहि रसातनलत्रिदिवयोर्निर्जित्य किंदीयताम् ॥
सम्प्रदानगतानौचित्यं दर्शयितुमाह—न तु यथा राजेति । पौलस्त्य
इति । परशुयाचनाय रावणद्वारा प्रेषितं दूतं प्रति भार्गवस्योक्तिरियम् ।
( यद्यपि ) पौलस्त्यः ऋषिपुलस्तिवंशोद्भवो रावणः, प्रणयेन प्रेम्णा, न तु
बलात्कारेण, ( परशुं ) याचत इति ( वचः ) श्रुत्वाऽऽकर्ण्य, मनश्चित्तं,
मोदत आनन्दमनुभवति, ( परन्तु ) एषोऽयं हरप्रसादपरशुः शिवप्रसादी-
कृतः ( प्रसादरूपेण शिवद्वारा प्रदत्तः ) देयो दातुं योग्यो न, अस्तीति
शेषः, तेन हेतुनाऽधिकं बहु, ताम्यति क्लाम्यति, मन इति पूर्वोक्तं कर्तृ-
पदमध्याहार्यम्, तत्तस्माद्धेतोः स दशाननो मम गिरा मद्वचसा, वाच्यः
कथनीयः, ( यत् ) मही समग्रापि ससागरा वसुमती, ( मया ) द्विजेभ्यो

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयापेता १०५
ब्राह्मणेभ्य आदरसूचकं बहुवचनं कश्यपायेति भावः, दत्ता वितीर्णा,
( अत एव ) रसातलात्रिदिवयोः पातालतलस्वर्लोकयोः, किं कतरत्,
निर्जित्य जित्वा, तुभ्यं रावणाय, दीयतामिति ब्रूहि कथय । रावणः परशुं
याचते परन्तु स च देय एव नास्ति, पृथ्वी कश्यपायैव दत्तैवञ्च पाताल-
स्वर्गावेव देयमध्येऽवशिष्येते, तयोः किं तुभ्यं दीयतामिति तात्पर्यम् ।
एतेन स्वर्गाद्यपेक्षयापि परशोर्महत्त्वमधिकमिति ध्वनितम् ।
सम्प्रदानगत अनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु
यथा राजेति । फरसा माँगने के लिए रावण के द्वारा भेजे हुए दूत के प्रति
परशुराम की यह उक्ति है—पौलस्त्य इति । ऋषि पुलस्ति के पवित्र वंश में
उत्पन्न होनेवाला प्रतापी रावण प्रेम से ( न कि बलात्कार से ) फरसा माँग रहा
है—यह सुन कर मन प्रसन्न हो रहा है, परन्तु महादेव के प्रसाद रूप में प्राप्त यह
फरसा दिया नहीं जा सकता, इससे मन क्लान्त हो रहा है । इसलिए हे दूत ! तुम
मेरी वाणी में रावण से कहना कि पृथ्वी तो मैंने ब्राह्मणों को दान कर दी है अब
स्वर्ग और पाताल में से क्या जीत कर तुम्हारी माँग पूर्ण करूँ, यह बोलो ।
अत्र रावणदूतेन परशुं याचितो भार्गवो ब्रूते—नैष हरप्रसादलब्धः
परशुर्दानयोग्यः । तत्तस्माद्मद्वचसा स दशग्रीवो वाच्यः—पृथिवी मया
कश्यपाय प्रतिपादिता, तुभ्यं पातालत्रिदिवयोर्मध्यात्किं निर्जित्य दीय-
ताम् इत्यनुचितं मुनेर्लोकहितप्रवृत्तस्य त्रैलोक्यकण्टकभूताय राक्षसाय
भुवनप्रतिपादनम् ।
अत्रोक्तश्लोके रावणदूतेन परशुं याचितः परशुरामः कथयति—शिव-
प्रसादरूपेण प्राप्त एष परशुर्दानयोग्यो नास्ति । तस्माद्धेतोर्मदुक्त्या स
रावणः कथयितव्यः—मया समग्रापि भूः कश्यपाय दत्ता, पातालस्वर्ग-
योर्मध्याज्जित्वा तुभ्यं साम्प्रतं किं दीयताम् इत्येवंरूपेण—लोकहितप्रवृ-
त्तस्य जगतकल्याणनिरतस्य मुनेर्भार्गवस्य, त्रैलोक्यकण्टकभूताय जगत्त्रय-
घातकाय, राक्षसाय रावणाय, भुवनप्रतिपादनं स्वर्गपातालयोरन्यतरप्रदा-
नोक्तिरनुचितमयुक्तमिति ।
उक्त पद्य में रावण के दूत के द्वारा फरसा माँगने पर भगवान् परशुराम
कह रहे हैं कि "शिवप्रसादलब्ध यह फरसा देने योग्य नहीं है । इसलिए मेरी
ओर से उस दशकंठ से कहना कि पृथ्वी तो मैंने पहले ही महामुनि कश्यप को
दे दी है, अब स्वर्ग और पाताल में से जीतकर क्या तुम्हें दूँ, यह बोलो" ऐसा

१०६ | औचित्यविचारचर्चा

कहना लोकहितकारी महर्षि भार्गव के लिए उचित नहीं हुआ, क्योंकि जो रावण
उस समय तीनों लोकों के लिए कंटक-सा हो रहा था, उसको पूरा का पूरा एक
लोक ही जीतकर दे देना अन्याय को बढ़ावा देना ही तो कहा जा सकता है,
इसलिए यहाँ सम्प्रदानकारक का अनौचित्य अत्यन्त स्पष्ट है।
अपादानौचित्यं यथा मालवरुद्रस्य—
एतस्माज्जलधेर्मिताम्बुकणिकाः काश्चिद् गृहीत्वा ततः,
पाथोदाः परिपूरयन्ति जगतीं रुद्धाम्बरा वारिभिः।
भ्राम्यन्मन्दरकूटकोटिघटनाभीतिभ्रमत्तारकां,
प्राप्यैकां जलमानुषीं त्रिभुवने श्रीमानभूदच्युतः ॥
सम्प्रदानौचित्य-प्रदर्शनानन्तरमपादानौचित्यमुदाहर्तुमाह-यथा माल-
वेति। एतस्मादिति। एतस्मात्पुरोवर्त्तमानाज्जलधेः समुद्रात्काश्चित्कि-
यत्यो मिताम्बुकणिकाः परिमिता एव जलकणिकाः, गृहीत्वाऽऽदाय,
पाथोदा मेघास्ततस्तत्पश्चाद्रुद्धमम्बरं यैरेवंभूताः सन्तो वारिभिर्जलैर्ज-
गतीं भुवनतलं परिपूरयन्ति प्लावितां विदधते, ( तथा ) तत एव भ्राम्यत
इतस्ततो गच्छतो मन्दरस्य तन्नामकपर्वतविशेषस्य, कूटस्य शृङ्गस्य, कोटे-
रग्रभागस्य, घटनया योगेन, या भीतिर्भयं, तया भ्राम्यन्तौ चञ्चले
तारके कनीनिके यस्या एवम्भूतामेकां, जलमानुषीं जलजां लक्ष्मीमिति
भावः, प्राप्य लब्ध्वाऽच्युतो भगवान्विष्णुस्त्रिभुवने लोकत्रये, श्रीमान्
लक्ष्मीपतिर्भूत्।
सम्प्रदानौचित्य का उदाहरण दिखाकर अभी अपादानौचित्य का उदाहरण
दिखाने के लिए कहा जा रहा है—यथा मालवेति। एतस्मादिति—इसी समुद्र
से जल के कुछ ही कणों को लेकर मेघ समग्र पृथ्वी को जलाप्लावित कर देते
हैं तथा घूमते हुए मन्दराचल के शृंगों के छोर से छू जाने के कारण उत्पन्न-
भय से चञ्चल नेत्रकनीनिका वाली एक जलपरी को प्राप्त कर भगवान् विष्णु
तीनों लोकों में श्रीमान् ( लक्ष्मीपति अथ च धनी ) हो गये हैं।
अत्र यदुक्तमेतस्मान्महोदधेः परिमिताम्बुकणिकाः प्राप्य जलदा
जगत्पूरयन्ति, तथा भ्रमन्मन्दरकूटकोटिसंघट्टत्रासतरलतारकामेकां जल-
मानुषीं श्रियं प्राप्य श्रीमानच्युतोऽभूदिति तेन सागरगतनिरतिशयोत्कर्ष-
विशेषः प्रदर्शितः। तत्र एतस्माज्जलधेरित्येतत्पदमौचित्यस्य मूलभूमिः।
अस्मिन्पद्ये, पुरोवर्त्तमानादस्मात्समुद्रात्परिमिताम्बुकणानासाद्य मेघाः

संसारं जलाप्लावितं कुर्वन्ति, तथा सञ्चलन्मन्दरशृङ्गकोटिसंघर्षभय-
सञ्चलन्नेत्रकनीनिकामेकां जलजां श्रियं प्राप्य भगवानच्युतः श्रीमान्
(धनाढ्यो लक्ष्मीपतिर्वा) संयात इति यत्प्रतिपादितं तेन सागरगतः
समुद्रनिष्ठोऽतिशयोत्कर्षविशेष उत्कर्षाधिक्यं प्रदर्शितः । तत्रोत्कर्षप्रत्यये
“एतस्माज्जलधे” रित्येतत्पदमपादानकारकबोधकं जलधिपदमेवौचित्यस्य
परमौचित्यानुप्राणितसौष्ठवस्य मूलभूमिराधारशिला ।
इस पद्य में "इसी समुद्र से थोड़े से जलकणों को प्राप्तकर मेघ पृथ्वी को
परिपूर्ण कर देते हैं, तथा इसी से लक्ष्मी प्राप्तकर भगवान् विष्णु श्रीमान् हुए"
इस कथन से बहुत बड़ी महत्ता प्रदर्शित हो जाती है और इस महत्ता की
आधार-शिला "एतस्माज्जलधेः" यह अपादानकारकबोधक पद ही है । इसलिए
अपादानगतौचित्य का यहाँ विलक्षण समावेश दृष्टिगोचर होता है ।
न तु यथा भट्टेन्दुराजस्य—
आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः
किं नाम साधितमनेन महार्णवेन ।
क्षारीकृतं च वडवादहने हुतं च
पातालमूलकुहरे विनिवेशितं च ॥
अपादानानौचित्यमुदाहर्तुमाह—न तु भट्टेन्दुराजस्येति । आदायेति ।
परेषामाहारमाहृत्य धनसञ्चयकर्तु-निन्दासूचिकान्योक्तिरियम् । सरितां
नदीनां मुखेभ्य आननेभ्यो धाराभ्य इति यावत्, परितः सर्वतः, वारि
जलमादाय गृहीत्वा, महार्णवेन समुद्रेण किं नाम साधितं, न किमपि
महत्त्वमयं कार्यं सम्पादितमपि तु दुरुपयोग एव कृतः । तथाहि तज्जलं,
वडवादहने वडवानले हुतं प्रक्षिप्तं, क्षारीकृतं क्षारद्रव्यवल्लवणमयमपेय-
मिति यावद्विहितं पातालं मूलं यस्यैवंभूते कुहरे बिले विनिवेशितञ्च
संस्थापितञ्च । अन्यायोपार्जितस्यापि वित्तस्य न तेन सदुपयोगः कृत
इति भावः ।
अपादानानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु यथेति ।
आदायेति—अन्यायपूर्वक धनसञ्चय करने वाले किसी व्यक्तिविशेष के प्रति
अन्योक्तिरूप से कहा गया है । नदियों के मुख से (उसके आहारस्वरूप) जल को
छीन कर समुद्र ने क्या बना लिया ? पहले (जब तक ऊपर रहा तब तक)

१०८ | औचित्यविचारचर्चा

उसको क्षार(नमकीन) बनाकर अपेय किया। उसके बाद (कुछ नीचे जाने पर)
बड़वाग्नि की ज्वाला में उसे जलाया और अन्त में पाताल में ले जाकर रख
छोड़ा यही तो। तात्पर्य यह है कि अन्यायोपार्जित वित्त का भी यदि सदुपयोग
किया जाय तो एक बात भी है पर यदि उसका सर्वथा दुरुपयोग ही किया जाय
तब तो यह अत्यन्त ही अनुचित है।
अत्र महार्णवव्यपदेशेनान्यायोपार्जितद्रविणदुर्व्ययकारिणः सत्संविभाग
विमुखस्य कस्यचिदुच्यते। सरितां मुखेभ्यः समन्तात्तोयमादायापात्रेभ्यः
प्रतिपादितं दूषितम्। यत्त्वत्र सरिद्भ्यः समादायेति वक्तव्ये सरिन्मुखेभ्य
इत्युक्तं तेन मुखशब्दस्य नैरर्थक्यादत्रानौचित्यमेव पर्यवस्यति।
अत्र पद्ये, समुद्रच्छलेनान्यायपूर्वकोपार्जितधनापव्ययकारिणः सत्का-
र्यविनियोगपराङ्मुखस्य कस्यचिज्जनस्य कृते उच्यते। नदीनामाननेभ्यः
समन्ताज्जल रूपाहारमपहृत्यायोग्येभ्यो वितरितमति निरतिशयनिन्दा-
योग्यम्। अत्र सरिद्भ्य इत्येतावन्मात्रं प्रतिपादयितव्ये छन्दःपूर्त्यर्थं
सरिन्मुखेभ्य इति यदुक्तं तेनात्रानौचित्यमेव पर्यवस्यति-यतो हि मुख-
शब्दोपादानं निरर्थकमेव। अतोऽपादानानौचित्यमिति बोध्यम्। वस्तुतस्तु
मुखशब्दोपादानेन जलस्याहाररूपताप्रतीत्या प्रस्तुतपक्षे दीनजनग्रासहरण-
प्रतीतिश्चमत्कारिणी संपद्यत इति नानौचित्यलेश इति मे प्रतिभाति।
इस पद्य में समुद्रान्योक्ति के द्वारा अन्यायोपार्जित धन का अपव्यय करने
वाले समुचितव्ययविमुख किसी व्यक्तिविशेष के प्रति कहा जा रहा है—नदियों
के मुख से (आहारस्वरूप) जल छीन कर अपात्र (बड़वाग्नि और पातालकुहर)
को समर्पित करना निन्दित है। यहाँ "सरिताओं से जल लेकर" ऐसा कहने के
स्थान में "सरिताओं के मुख से" ऐसा जो कहा गया है उसमें मुख पद की
उक्ति सर्वथा निरर्थक है। इस तरह अपादानकारकबोधक पद की निरर्थकता से
तद्गत (अपादानगत) अनौचित्य स्पष्ट परिलक्षित हो रहा है। परन्तु मुझे तो
ऐसा लगता है कि यहाँ मुखपद निरर्थक नहीं है, क्योंकि उससे प्रस्तुत पक्ष में
दीन जनों के मुखों से ग्रास का छीनना अवगत होता है, जो कि पूर्ण चमत्कारी
है। इसलिये यहाँ अनौचित्य नहीं कहा जा सकता है।
अधिकरणौचित्यं यथा कुन्तेश्वरदौत्ये कालिदासस्य—
इह निवसति मेरुः शेखरः क्ष्माधराणा-
मिह विनिहितभाराः सागराः सप्त चान्ये।

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १०९
इदमहिपतिभोगस्तम्भविव्राजमानं
धरणितलमिहैव स्थानमस्मद्विधानाम् ॥
कारकोचित्यप्रदर्शनक्रमेऽधिकरणौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा कालि-
दासस्येति । इह निवसतीति । महाराजस्य विक्रमादित्यस्य दूतः कुन्ते-
श्वरसभामण्डपे समुचितं स्थानमनासाद्य भूमावेवोपविशन्स्वोत्कर्षं प्रकट-
यति । इहात्रैव पृथिवीतले, क्ष्माधराणां पर्वतानां, शेखरोऽग्रणीर्मेरुर्निव-
सति, इहास्मिन्नेव च पृथिवीतले, विनिहितभाराः प्रक्षिप्तनिजभाराः, सप्त-
सागराः सप्तसंख्याका अप्यब्धयोऽन्ये चोपसागरादयो निवसन्तीति शेषः,
अहिपतेः शेषस्य, भोगरूपे कृष्णात्मके स्तम्भे, विभ्राजमानं शोभमान-
मिदमेतत्पुरोवर्तिधरणितलं पृथ्वीतलमस्तीति शेषोऽस्मद्विधानां मादृशानां
दूतानां महामहिमशालिनामिति व्यज्यते, इहैव पृथ्वीतले स्थानमुचित-
मिति भावः ।
कारकोचित्य के प्रदर्शन के क्रम में अधिकरणौचित्य का उदाहरण दिखाने
के लिये कहा गया है—यथा कालिदासस्येति । इह निवसतीति—महाराज
विक्रमादित्य का दूत कुन्तेश्वर की सभा में आदरपूर्ण स्थान नहीं पाने पर भूमि
पर ही बैठता हुआ अपना उत्कर्ष व्यक्त कर रहा है—कि इसी पृथ्वी पर पर्वतों
का शिरोमणि मेरु निवास करता है, इसी पर सातों महासागर और उपसागर
रहते हैं यह पृथ्वी शेषनाग के फणरूप खूँटे पर शोभित हो रही है, अतः इस
पृथ्वी तल पर ही मेरे समानजनों का बैठना उचित है ।
अत्र महाराजदूतोऽपि सामन्तास्थाने स्वप्रभुसमुचितगौरवपूजार्ह-
मासनमनासाद्य कार्यवशेन भूमावेवोपविष्टः प्रागल्भ्यगाम्भीर्येणैवं ब्रूते—
यथाऽस्मद्विधानां वसुधातल एव भुजगपतिभोगस्तम्भप्रभारभारनिष्कंपे
धरासने स्थानं युक्तं यस्मादिहैव मेरुरचलचक्रवर्ती समुपविष्टः सप्तसागरा
अब्धयश्च, तत्तुल्यतैवास्माकमित्योचित्यमधिकरणपदसम्बद्धमेव ।
अत्र पद्ये महाराजदूतोऽपि विक्रमादित्यप्रेषितदूतोऽप्यपिनाऽस्यादर-
योग्यता सूच्यते, सामन्तास्थाने कुन्तेश्वरसभामण्डपे स्वप्रभोर्निजस्वामिनः
समुचितं योग्यं यद् गौरवं महत्त्वं, तस्य यत्पूजाऽऽदरस्तदर्हं तदुपयुक्तमासन-
मनासाद्याप्राप्य, कार्यवशेन प्रयोजनवशाद्, भूमावेव पृथ्व्यामेवोपविष्टः
प्रागल्भ्यगाम्भीर्येण गम्भीरप्रौढतया, ब्रूते कथयति—यथा मादृशानां महा-
महिमशालिनामिति भावः, वसुधातले एव, भुजगपतेः शेषनागस्य भोगः

११० औचित्यविचारचर्चा
फण एव स्तम्भस्तस्य प्राग्भारेण बलेन निष्कम्पे, धरासने वसुधातलात्म-
कासने, स्थानमुपवेशनं युक्तमुचितं, यत इहैव वसुधातले पर्वताधिपति-
र्मेरुः समुपविष्टः, सप्तमहासमुद्रा अपि, उपविष्टा इति भावः- तत्तुल्य-
तैव तत्समानगरिष्ठतैवास्माकमित्यौचित्यमधिकरणकारकबोधकपदप्रयो-
ज्यमेवेति ।
इस पद्य में महाराज कुन्तेश्वर का दूत सामन्त की सभा में अपने राजा की
प्रतिष्ठा के अनुरूप आदरपूर्ण आसन नहीं पाकर अपने कार्यवश भूमि पर ही बैठ
गया और अपनी गम्भीर प्रौढ़ता से बोल रहा है--हमारे जैसे गरिमा
शालियों के लिए शेषनाग के सबल फणस्तम्भ पर स्थिर होने से निष्कम्पमय रह
सकनेवाली इस भूमि पर ही बैठना उचित है, क्योंकि इसी पृथ्वी पर पर्वतों के
राजा मेरु और सातों महासागर टिके हुए हैं, इससे व्यक्त होता है कि मेरी भी
महत्ता इन्हीं मेरु और महासागरों की जैसी लोकोत्तर है जिसे भूमि छोड़कर और
कोई वहन नहीं कर सकता, क्योंकि यह सर्वसहा है । इससे एक अपूर्व औचित्य
का आभास मिलता है, और यह औचित्य "इहैव" इस अधिकरण पद से सम्बद्ध
है । इसलिए अधिकरणौचित्य का यह एक अच्छा उदाहरण सिद्ध होता है ।
न तु यथा परिमलस्य—
तत्र स्थितं स्थितिमतां वर देव ! दैवाद्
भृत्येन ते चकितचित्तमियन्त्यहानि ।
उत्कम्पिनि स्तनतटे हरिणेक्षणानां
हारान्प्रवर्तयति यत्र भवत्प्रतापः ॥
अधिकरणानौचित्यं प्रदर्शयति—न तु यथेत्यादिना । तत्र स्थितमिति ।
हे स्थितिमतां वर मर्यादाशालिनां श्रेष्ठ ! देव राजन् ते तव, भृत्येन
दासेन मयेति भावः, चकितचित्तं विस्मितहृदयं यथा स्यात्तथा, दैवात्सं-
योगात्तत्र तस्मिन्देशे, इयन्त्येतावन्त्यहानि दिनानि, यावदिति भावः, स्थितं
वासः कृतो, यत्र यस्मिन्प्रदेशे, भवत्प्रतापः श्रीमत्प्रभावः, हरिणेक्षणानां
मृगलोचनानां कामिनीनामिति भावः, उत्कम्पिनि भयवशात्कम्पनशीले
स्तनतटे कुचस्थाने, हारान्मौक्तिकानि माल्यानि, प्रवर्तयति तरलीकरोति ।
अधिकरण कारण के अनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया
है—न तु यथेति । तत्रस्थितमिति — हे मर्यादाशालियों में सर्वश्रेष्ठ ! ( राजन् ! )
आपका किंकर मैं संयोग से इतने दिनों तक आश्चर्य से चकित होकर उस प्रदेश

३. कारिका २६-३९: कारक, लिंग, वचन, उपसर्ग, काल, देश व कुल औचित्य एवं उपसंहार

संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता १११
में रहा, जहाँ आपका प्रताप कामिनियों के कंपनशील स्तनतट पर हार को
उलट-पलट रहा है । अर्थात् आपका प्रभाव लोगों के हृदय में एक आतंक-सा
मचाये हुए है ।
अत्र त्वद्भृत्येन मया तत्र तस्मिन्देशे स्थितं यत्र भवत्प्रतापः कम्प-
तरलस्तनतटे हरिणदृशां हारान्प्रवर्तयतीति यदुक्तं तेन शौर्यशृङ्गारगुणो-
त्कर्षस्तुतौ सर्वतो दिग्गमनाविच्छिन्नप्रसरः प्रतापः परिमित्यं प्राप्तः ।
एकत्र परिच्छिन्ने देशे मया तत्र स्थितं यत्र त्वत्प्रतापस्तरुणीस्तनतटेषु हार-
तरलनं करोत्यन्यदेशे विलक्षणमुपलक्षणम् । सर्वगतश्चेत्प्रतापस्तत्सर्वत्रैव
मया स्थितमिति वक्तव्ये तत्रेत्येकदेशाभिधायि पदं नोपपद्यते, दस्युमात्र-
स्याप्येकदेशे जृम्भमाणप्रतापत्वात् । तदत्राधिकरणपदगतमनौचित्यमुप-
लभ्यते । तत्र तत्र मया स्थितं यत्र यत्र भवत्प्रताप इत्येव स्तुत्युचितं
युक्तयुक्तं स्यात् ॥ २० ॥
अत्र पद्ये, तवानुजीविना मया, तत्र तस्मिन्नेव देशे, केवलं स्थितं यत्र
त्वत्प्रतापः मृगलोचनानां कम्पनान्वितकुचतटे हारान्प्रवर्तयतीत्येवंभूतं
यत्प्रतिपादितं, तेन शौर्यशृङ्गारयोर्गुणोत्कर्षस्य स्तुतौ प्रशंसायामभीष्टायां
सत्यां, सर्वतो दिग्गमनाविच्छिन्नप्रसरः सर्वदिग्व्यापित्वेऽप्रतिहतावसरः
प्रतापः परिमित्यं प्राप्तः स्वल्पतामुपगतम् । ननु एकत्र परिच्छिन्ने देशे
मया तत्र स्थितं यत्र त्वत्प्रतापस्तरुणीस्तनतटेषु-हारतरलनं करोती-
त्युक्तिर्देशान्तरस्याप्युपलक्षणविधया बोधिकेति चेत् ? हन्त ! विलक्षणमिद-
मुपलक्षणमदृष्टश्रुतपूर्वम् । नैवंविधोपलक्ष्योपलक्षणभावो युक्त इत्याशयः ।
चेद्यदि, प्रतापः सर्वगतः सर्वव्यापी, तत्तदा सर्वत्रैव सर्वेष्वेव देशेषु मया
स्थितमिति वक्तव्ये तत्रेत्येकदेशाभिधायिपदं तत्रेत्यस्य स्वभावतो देश-
विशेषबोधकतया पद्ये तत्प्रयोगो नोपपद्यते न संघटते, यत एकदेशे प्रता-
पस्य वर्तमानत्वेऽपि न राज्ञो वैशिष्ट्यस्योपपत्तिर्दस्युमात्रस्यापि केवलस्य
लुण्ठकस्याप्येकदेशे जृम्भमाणप्रतापत्वात्प्रतापबाहुल्यदर्शनादिति भावः ।
तत्तस्माद्धेतोरत्र पद्येऽधिकरणपदगतमधिकरणबोधकतत्रेतिपदनिष्ठमनौ-
चित्यमुपलभ्यते । तत्र तत्र मया स्थितं यत्र यत्र भवत्प्रताप इत्येवैतद्रूपे-
णैव स्तुत्युचितं प्रशंसानुकूलमुक्तं कथितं युक्तमनुरूपं स्यात् । तदन्यथा
प्रतिपादनेनात्राधिकरणपदगतानौचित्यं स्यादेवेति भावः ॥२०॥
इस पद्य में आपका सेवक ( मैं ) उस देश में रहा है जहां आपका प्रताप

११२ औचित्यविचारचर्चा
कामिनियों के धड़कते कुचतट पर हार को सहला रहा है, ऐसे कथन से उनके
प्रताप की सर्वव्यापकता समाप्त हो जाती है, वह एकदेश मात्र में फैल कर रह
जाता है, फिर जिस उद्देश्य से उनके शौर्य और शृङ्गार की गाथा गायी गयी है
वह प्रशंसा न होकर एक तरह से निन्दा ही हो जाती है, क्योंकि उस कथन
से यह स्पष्ट हो जाता है कि जहाँ मैं था वहाँ तो आपका प्रताप वैसा कर रहा
है परन्तु अन्य देश में ऐसी बात नहीं है, और एक देश मात्र में राजा का प्रताप
फैला भी है तो यह कोई खास बड़प्पन की बात नहीं है, क्योंकि एक देश में तो
डाकू या लुटेरा का भी प्रताप फैलता देखा गया है। इसके परिहार के लिए यदि
सब जगह मैं रहा हूँ ऐसा ही अभिप्राय उक्त वाक्य का माना जाय तो वह भी
उचित नहीं होगा, क्योंकि “तत्र” से स्वभावतः किसी खास स्थान का ही बोध
होता है। इसलिए यहाँ अधिकरणपदगत अनौचित्य स्पष्ट परिलक्षित हो रहा
है। मैं वहां सब जगह था जहां-जहां आपका प्रताप फैल रहा है—ऐसा यदि कहा
जाता तो पूर्ण प्रशंसा के अनुकूल होता और अचित्य का व्याघात भी नहीं
होता ॥ २० ॥
लिङ्गोचित्यं दर्शयितुमाह—
उचितेनैव लिङ्गेन काव्यमायाति भव्यताम् ।
साम्राज्यसूचकेनेव शरीरं शुभलक्ष्मणा ॥ १२ ॥
प्रस्तुतार्थोचितेन लिङ्गेन काव्यं भव्यतामुपयाति राजलक्षणेनेव
शरीरम् ।
कारकोचित्यं प्रदर्श्य क्रमोपगतं नवमं लिङ्गोचित्यं दर्शयितुमाह—
उचितेनैवेति । उचितेनैवानुरूपेणैव, लिङ्गेन स्त्रीपुंनपुंसकरूपेण, काव्यं,
साम्राज्यसूचकेन साम्राज्यव्यञ्जकेन, शुभलक्ष्मणा शुभकारकलक्षणेन,
शरीरं वपुरिव, भव्यतां स्पृहणीयतामायति प्राप्नोति ।
कारिकार्थं विवृणोति—प्रस्तुतार्थेनेति । प्रस्तुतार्थोचितेन वर्णनीयार्था-
नुरूपेण लिङ्गेनलिङ्गनिर्देशेनेति भावः, काव्यं कविकर्म, राजलक्षणेन
राजचिह्नेन शरीरमिव भव्यतां सुन्दरतामुपयाति समुपगच्छति ।
कारकोचित्य के उदाहरण प्रत्युदाहरण दिखलाकर अब अवसरप्राप्त नवे
लिङ्गोचित्य की विवेचना करने के लिये कहा गया है—उचितेनैवेति—जैसे राज्य
सूचक शुभ लक्षण से शरीर शोभित होता है उसी तरह स्त्रीलिंग पुलिंग आदि
के समुचित प्रयोग से काव्य स्पृहणीय हो जाता है ।

संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ११३
इसी अर्थ को स्पष्ट करने के लिये कहा गया है—प्रस्तुतार्थोचितेनेति—वर्ण-
नीय अर्थ के अनुरूप लिंग के प्रयोग से काव्य उसी तरह चमक उठता है जैसे
राजचिह्न से शरीर ।
यथा मम ललितरत्नमालायाम्—
निद्रां न स्पृशति त्यजत्यपि धृतिं धत्ते स्थितिं न क्वचिद्
दीर्घां वेत्ति कथां व्यथां न भजते सर्वात्मना निर्वृतिम् ।
तेनाराधयता गुणस्तव जपध्यानेन रत्नावलीं,
निःसङ्गेन पराङ्गनापरिगतं नामापि नो सह्यते ॥
लिङ्गोचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा ममेति । रत्नावलीवियोगेन विकलस्य
वत्सेश्वरस्य वर्णनमिदम् – निद्रामिति । निद्रां स्वापं, न स्पृशति रत्नावली-
वियोगविधुरोऽसौ रात्रौ निद्रां नाप्नोतीति भावः ? धृतिं धैर्यमपि त्यजति
जहाति, क्वचित्कुत्रापि स्थितिं न धत्ते कुत्राप्येकत्र स्थातुं न पारयतीतस्ततो
विक्षिप्तवद् अमतीति भावः, दीर्घा महतीं, कथां कामपि वार्त्ता, व्यथामाधि-
मिव वेत्ति जानाति, सर्वात्मना सर्वतोभावेन निर्वृतिं शान्तिं न भजते
रत्नावल्या गुणस्य दाक्षिण्यादेः स्तवेनोच्चैः कीर्त्तनेन, जपेनान्तर्मुखोच्चारणेन
ध्यानेनाधिमनश्चिन्तनेन च गुणस्तवद्वारेति भावः, रत्नावलीं लङ्केशकुमारी-
माराधयता पूजयता, निःसङ्गेन त्यक्तविषयाभिलाषेण, तेन वत्सराजेन,
पराङ्गनापरिगतमन्यस्त्रीसमाधृतं नामापि किमुत सम्पर्कौ नो सह्यते ।
लिङ्गोचित्य का उदाहरण दिखाया जा रहा है—यथा ममेति । निद्रामिति ।
रत्नावली के वियोग में वत्सराज उदयन इतने उद्विग्न हो गये हैं कि उन्हें निद्रा
नहीं आती, धैर्य छूट रहा है, किसी एक जगह ठहर नहीं सकते हैं, विक्षिप्त के
समान इधर-उधर छटपटाते फिर रहे हैं, किसी तरह की लम्बी बातचीत उन्हें
व्यथादायक होती है। कहीं भी शान्ति नहीं मिल पाती । कहाँ तक बताया जाय,
रत्नावली के अभाव में उसके स्तवन, जप और ध्यान के द्वारा उसकी आराधना
करते हुए जनसंपर्क से दूर रहने वाले उदयन किसी दूसरी स्त्रो का नाम भी
सुनना नहीं चाहते हैं ।
अत्र वत्सेश्वरस्य रत्नावलीविरहविधुरचेतसः स्मरावस्थासमुचितं
विदूषकेन सुसङ्गतायै यदभिहितम्—निद्रां न स्पृशति, धृतिं
त्यजति, स्थितिं न धत्ते, दीर्घां कथां व्यथामिव वेत्ति, निर्वृतिं न भजते,
तां विना तेन तद्गुणजापिना तद्ध्याननिरतेन जनसङ्गत्यागिनाऽन्या-
८ औ०

११४ औचित्यविचारचर्चा
सामङ्गनानां नामापि न सह्यते । तत्र स्थितिधृतिकथानिर्वृतीनां स्त्री-
लिङ्गाभिधानेनाङ्गनात्वाध्यारोपेण परमौचित्यं प्रतिपादितम् ।
अत्रोक्तपद्ये रत्नावलीविरहविधुरचेतसो रत्नावलीवियोगक्लान्त-
चित्तस्य, वत्सेश्वरस्योदयनस्य, स्मरावस्थासमुचितं कामविकारोचितं,
विदूषकेण, सुसङ्गतायै तन्नामकनारीविशेषाय "निद्रां न स्पृशति, धृतिं
त्यजति, स्थितिं न धत्ते, दीर्घां कथां व्यथामिव वेत्ति, निर्वृतिं न भजते,
तां रत्नावलीं विना तद्गुणजापिना तद्गुणजपकारिणा, तद्ध्याननिरतेन
तद्ध्यानलीनेन, जनसङ्गत्यागिना तेन वत्सराजेनान्यासामङ्गनानां
नामापि न सह्यते, इति यदुक्तम् तत्र स्त्रीलिङ्गाभिधानेन स्त्रीलिङ्गकथनेन
स्थितिधृतिकथानिर्वृतादीनामङ्गनात्वाध्यारोपेण स्त्रीत्वारोपेण परमौचित्यं
प्रतिपादितम् । पराङ्गनापरिगतनाममात्रासहनशीलोदयनद्वाराऽऽरोपित-
स्त्रीत्वविशिष्टनिद्रादित्यागोक्तिर्नितरां विच्छित्तिकरी । तत्र च विच्छित्तौ
निद्रादीनां स्त्रीत्वमेव मूलमिति सिद्धमौचित्यं लिङ्गनिर्देशस्येति भावः ।
उक्त पद्य में रत्नावली के वियोग से व्यथित वत्सराज उदयन की कामा-
वस्था के अनुरूप विदूषक ने सुसङ्गतानामक किसी नारी के प्रति "निद्रा नहीं
आती है, धृति ( धैर्य ) नहीं धर पाते हैं, एक जगह स्थिर नहीं रह सकते,
लम्बी बातें व्यथा पहुँचाती हैं, तथा शान्ति नहीं मिलती, उसके बिना उसके
गुणों का स्मरण करते हुए, उसके ध्यान में लीन, जनसंपर्क से अलग होकर अन्य
स्त्रियों का नाम भी सुनना नहीं चाहते" ऐसा जो कहा गया है उसमें स्थिति,
धृति, कथा और निर्वृति आदि पदों के स्त्रीलिंग बोधक होने के कारण उनमें
स्त्रीत्व के आरोप से अत्यधिक औचित्यका प्रतिपादन किया गया है, यह औचित्य
लिंग के समुचित प्रयोग से ही संभव हुआ है, इसलिये इसे लिंगौचित्य के उदा-
हरण के रूप में उपस्थित किया गया है जो कि अत्यन्त समीचीन है ।
न तु यथा मम नीतिलतायाम्—
वरुणारणसमर्थास्वर्गभङ्गैः कृतार्था,
यमनियमनशक्ता मारुतोन्माथसक्ता ।
धनदनिधनसख्या लज्जते मर्त्ययुद्धे
दहनदलनचण्डा मण्डली मद्भुजानाम् ॥
लिङ्गानौचित्यमुदाहर्तुमाह-न तु यथा ममेति । वरुणेति । रावणो
मानवेन सह युद्धे निजहीनतामनुभवन्स्वोत्कर्षं प्रकटयति-वरुणेन सह