अमृतानुभव एवं चांगदेव पासष्टी (सन्त ज्ञानेश्वर - चिद्विलासवाद एवं अद्वैत अनुभूति सटीक)

प्रकरण पहिलें १३
सांगता वाचेतें वाचा । ठावो वाच्यवाचकाचा ॥ पडतां
काय भेदाचा । विटाळु होये॥५३॥सिंधु आणि गंगेची मिळणी ।
स्त्रीपुरुष नामाची मिरवणी ॥ दिसतसे तरी काय पाणी । द्वैत
होईल ॥५४॥ पाहे पा भास्य भासकथा । आपुलां ठाई दाविता ॥
एकपण काय सविता । मोडीतसे ॥५५॥ चांदाचिया दोंदावरी ।
होता चांदणियाची विखुरी ॥ काय उणें दीप्तीवरी । गिंवसो पा
दीपु ॥ ५६ ॥ मोतियाची कीळ । होय मोतियावरी पांगुळ ॥
अगळे निर्मळ । रूपा ये कीं ॥ ५७ ॥ मात्राचिया त्रिपुटिया ।
प्रणवू काय केला चिरटिया ॥ कीं णकार ती रेघटिया । भेदवला
काई ॥५८॥ अहो ऐक्याचें मुद्दल न ढळे । आणि साजिरेपणाचा
लाभ मिळे ॥ तरी खतरंगाचीं मुकुळें । तुरंबु कां पाणी ॥ ५९ ॥
वाणीनें वाणी असा शब्द उच्चारा. शब्द दोन दिसले तरी, वाणीला
भेदाचा स्पर्श होत नाहीं. ५३. गंगा समुद्राला मिळाली, या वाक्यानें
स्त्री-पुरुष नामाचा भेद दिसला, तरी पाण्याच्या ठिकाणीं भेदाचा स्पर्श
तरी होतो का ? नाहीं. ५४. प्रकाश व प्रकाश्य हीं दोन्ही सूर्याच्या
ठिकाणीं दिसलीं तरी सूर्याच्या एकत्वाची बाधा होत नाहीं. ५५. चंद्र-
बिंबावर चांदण्याचा प्रकाश पडला तरी तो चंद्राहून निराळा आहे का ?
अथवा आम्हांस फक्त दिवा हवा, प्रकाश नको, तर असें म्हणणाराला
प्रकाशाहून दिवा भिन्नपणानें शोधितां येईल काय? नाहीं. ५६. मोत्यावरील
तेज जसें त्याच्यावरच राहतें; उलट तें त्याला अधिक शोभा मात्र आणतें.
५७. अकार, उकार व मकार या तीन मात्रांनी प्रणवाच्या चिरफळ्या
केल्या असें म्हणावें का अथवा देवनागरी भाषेंत ' ण ' असा 'ए ' लिहितात
त्यामुळें ' ण ' अक्षर सिद्ध होतें असें म्हणावयाचें कीं त्याचा भेद होतो
असें म्हणावयाचें ? ५८. आपल्या एकत्वाला धक्का न लागतां जर शोभेचा
लाभ होत असेल तर पाण्यानें आपणांवर उठणारे तरंग हींच पुष्पें, त्यांचा
वास का न घ्यावा ? ५९.

१४ सार्थ अमृतानुभव
म्हणोनि भूतेशु भवानी । वंदिलीं न करोनि सिनानीं ॥ मी निघालों
नमनीं । तें हें ऐसें ॥ ६० ॥ दर्पणाचेनि त्यागें । प्रतिबिंब बिंबीं
रिगे ॥ कां बुडी दीजे तरंगें । वायूचा ठेला ॥ ६१ ॥ नातरी
नीदजात खेवो । पावे आपुला ठावो ॥ तैशी बुद्धित्यागें देवीदेवो ।
वंदिलीं मिया ॥ ६२ ॥ सांडूनि मीठपणाचा लोभु । मिठे सिंधु-
त्वाचा घेतला लाभु ॥ तेवीं अहं देउनि मी शंभु । शांभवी जालों
॥ ६३ ॥ शिवशक्ति समावेशें । नमन केलें म्यां ऐसें ॥ रंभागर्भे
आकाशे । रिघाला जैसा ॥ ६४ ॥
इति श्रीसिद्धानुवादे श्रीमदनुभवामृते शिवशक्ति-
समावेशनमनंनाम प्रथमं प्रकरणं संपूर्णम्
पुरुषाहून प्रकृति निराळी न होतां मीं त्यांना वंदन केलें.
असा हा माझा वंदन करण्याचा सोहळा आहे. ६०. मुखाचें प्रतिबिंब
आरशाच्या त्यागानें मूळ बिंबाशीं म्हणजे मुखाशीं ऐक्य पावतें, किंवा
वायु वाहण्याचा थांबल्याबरोबर तरंग पाण्यांत बुडी मारतात, पाणीरूप
होतात. ६१. झोंप संपताच लगेच आपल्याला आपलेपणाची प्राप्ति होते,
त्याचप्रमाणें जीवपणाच्या उपाधीचा त्याग करून मीं प्रकृतिपुरुषांना वंदन
केलें. ६२. मिठानें मीठपणाचा लोभ सोडल्यावर तें समुद्राएवढें होतें, त्याच-
प्रमाणें अहंपणा सोडून मीं प्रकृपुरुषरूप झालों. ६३. केळीचें सोपट काढलें
कीं, त्यांतील आकाश म्हणजे वायु आकाशरूप होतो, त्याचप्रमाणें प्रकृति-
पुरुषांशीं मीं अभिन्न असून त्याना अशाप्रकारें वंदन केलें. ६४.
याप्रमाणें श्रीमत् अमृतानुभव ग्रंथांतील शिवशक्तिसमावेशनमन नामक
पहिलें प्रकरण समाप्त झालें.
प्रकरण पहिलें समाप्त

प्रकरण दुसरें
आतां उपायवनवसंतू । जो आज्ञेचा आहेवतंतु । अमूर्तचि
परी मूर्तु ॥ कारुण्याचा ॥ १ ॥ मोडोनी मायाकुंजरु । मुक्त-
मोतियाचा वोगरु ॥ जेवविता सद्गुरु । निवृत्ति वंदूं ॥ २ ॥
अविद्येचे आडवे । सुंजीत जीवपणाचे भवे ॥ तया चैतन्याचे धांवे ।
कारुण्यें जो कीं ॥ ३ ॥ जयाचेनि आपांगपातें । बद्ध मोक्षपर्णी
आते ॥ भेटे जाणतया जाणतें । जयापाशीं ॥ ४ ॥ कैवल्या
कनकाचिया दाना । जो न कडसी थोरसाना ॥ द्रष्टयाचिया
दर्शना । पाढाउ जो ॥ ५ ॥ सामर्थ्यांचोनि बिकें । जो
शिवाचेंही गुरुत्व जिंकें ॥ आत्मा आत्ममुख देखे । आरसा
जिये ॥ ६ ॥
नाना प्रकारचीं साधनें हींच जणूं कांहीं अरण्यें. त्यांत वसंतऋतूसारखी
बहरलेली ब्रह्मविद्या. ती जाणून घेण्याची किल्ली म्हणजे श्रीसद्गुरु. हे सद्-
गुरु शरीर धारण करण्याचा त्यांचा स्वभाव नसतांहि केवळ भक्तांचा उद्धार
करण्यासाठीं देह धारण करतात. १. पुनःपुन्हा जन्ममरण घडणें या फेऱ्यांत
सांपडलेल्या जीवांकडे पाहण्यासाठीं धांवून येते. २. सद्गुरु हे मायारूप
हत्तीचा नाश करून त्याच्या जवळच्या मुक्तीची अवस्था हेंच मोतीं त्यांचें
पक्वान्न जीवांना आग्रहानें वाढतात. ३. अशा गुरुरायांना माझें वंदन असो.
जीवाचें अज्ञान सद्गुरूच्या ज्ञानमय कृपाकटाक्षानें नाहींसें होतें, आत्म-
स्वरूपाची प्राप्ति होते. शब्दपंडितांना पूर्ण पंडित भेटतो. ४. सद्गुरु
मोक्षरूपी सोनें दान देतात. लहान, मोठा असा फरक त्यांच्यांजवळ
नसतो. जीवाचें देवपण ते घालवितात, द्वैताचा पराभव करतात. ५.
ज्ञानरूपी सामर्थ्यामुळे त्रैगुण्योपाधीन सृष्टि घडविणाऱ्या देवतांचें कर्तृत्व
त्यांना सहज आकलन झालेलें असतें. सद्गुरुमूर्ति जीवांचे आत्म-
रूपदर्शक आरसेच होत. ६.

१६ सार्थ अमृतानुभव
बोधचंद्राचिया कळा । विखुरल्या एकवळा ॥ कृपापुनीव
लीळा । करी जयाची ॥ ७ ॥ जो भेटलियाचिसवे । पुरति
उपायाचे धांवे ॥ प्रवृत्तिगंगा स्थिरावे । सागरीं जिये ॥ ८ ॥
जयाचेनि अनवसरें । द्रष्टा ले दृश्याचें मोहिरेँ । जो भेटतखेव सरे ।
बहुरुपाचि हें ॥ ९ ॥ अविद्येचे काळवखें । कीं स्वबोधसुदिनीं
फांके ॥ सीतले प्रसादकें । जयाचेनि ॥ १० ॥ जयाचेनि
कृपासलिलें । जीवू हा ठाववरी पाखाळे ॥ जे शिवपणही
वोविळें । अंगीं न लवी ॥ ११ ॥ राखों जातां शिष्यातें ।
गुरुपणही धाडिलें थितें ॥ तरी गुरुगौरव जयातें । सांडीचिना
॥ १२ ॥ एकपण नव्हे सुसास । म्हणोनि गुरुशिष्याचें करुनि
मिस ॥ पाहणेंचि आपली वास । पाहतचि असे ॥ १३ ॥
जयाचेनि कृपातुषारें । परतलें अविद्येचें मोहिरें ॥ परिणमे
आपारें । बोधामृतें ॥ १४ ॥
बोधरूपी चंद्राला अनेक कला पसरल्या असल्या तरी त्या गुरुपादुका-
रूपीं पौर्णिमेला एकत्र होतात. ७. आपण अनेक साधनांसाठी केलेली
धांवाधांव सद्गुरुदर्शनानें संपते. प्रवृत्तीरूपी आपली गंगा सद्गुरुरूपी
समुद्राला मिळते. ८. गुरुमूर्तीचें दर्शन झालें नाहीं, तोपर्यंतच जगाच्या
व्यवहाराची महति. सद्गुरुदर्शनानें जगाचें मिथ्यापण कळतें. ९. सद्गुरु-
बोधरूपी प्रकाश फांकताच अज्ञानरूपी निशा संपते. आत्मसंतुष्ट करणारा
गुरुप्रसाद सर्वत्र पसरतो. १०. गुरुकृपारूपी शुद्धोदकानें हा जीवात्मा
इतका पवित्र होतो कीं, ब्रह्मत्व जरी त्याच्याकडे गेलें, तरी आपल्या
अंगाला तें तो चिकटू देत नाहीं. ११. शिष्यास ज्ञानी करावयाचें
झाल्यानें ते आपला मोठेपणा सोडतात. यांत त्यांचें अद्वितीयत्व कमी
होत नाहीं. १२. दुःखाशिवाय सुखाची किंमत समजत नाहीं; त्याच-
प्रमाणें सद्गुरु आपल्या शिष्याला सांगण्याच्या मिषानें आपले आपणालाच
पाहतात. १३. गुरुकृपेच्या जलकणांनीं अज्ञानाचे हल्ले परतवले जातात.
अपार बोधामृत लाभतें. १४.

प्रकरण दुसरें १७
वेद्या देतां मिठी। वेदकूही सुये पोटीं ॥ तन्ही नव्हेचि उशिटी ।
दिठी जयाची ॥१५॥ जयाचेनि सावायें । जीवू ब्रह्मउपर लाहे ॥
ब्रह्म तृणातळीं जाये । उदासें जेणें ॥ १६ ॥ उपास्तीवरी राब-
तिया । उपायफळीं येती मोडूनियां ॥ वरिवंडिलें जयाचिया ।
अनुज्ञा का ॥ १७॥ जयाचा दिठिवा बसंतु । जंव न रिघे निगम-
वनाआंतु ॥ तंव आपुलिये फळीं हातु । न घेपती ही ॥१८॥ पुढें
दृष्टीचेनि अलगें । खोची कीं निवटे मागें ॥ येवढया जैता नेघे ।
आपणपें जो ॥ १९ ॥ लघुत्वाचेनि मुदलें । बैसला गुरुत्वाचे
सेले ॥ नासूनि नाथिलें । सदैव जो ॥२०॥ नाहीं तें जळीं
बुडिजे । तैं घनवटें जेणें तरिजे ॥ जेणें तरिलियाहि नुरिजे ।
कवर्णी ठायीं ॥ २१ ॥
अशा त्या परमेश्वरस्वरूपी श्रीगुरूला मिठी देतांच, हा शिष्य त्यांशीं
लीन होतो. सद्गुरूची कृपादृष्टि मलिन होत नाहींच. १५. सद्गुरूच्या
आश्रयानेंच 'शिष्य अहं ब्रह्मास्मि' च्या पलीकडे जातो. गुरूंच्या उदासीनते-
मुळें अज्ञानातून तृणापेक्षाहि हलक्या अवदशेला जातो. १६. उपासनेसाठीं
राबल्यावर, त्या साधनेचीं फळें सद्गुरूच्या आज्ञेनें परिपूर्ण होतात. १७.
वेदांतशास्त्र हेंच एक वन. त्यांत सद्गुरूची कृपादृष्टि हाच कोणी वसंत
ऋतु जोपर्यंत अस्तित्वाला येत नाहीं, तोपर्यंत हीं मोक्षरूपी फळें हातीं
येणें शक्य नसतें. १८. सद्गुरूंनीं ज्ञानाचें अंजन आपल्या डोळ्यांत
घातलें कीं, सारें सारें अज्ञान तें नाहींसें करतें. आपण अशी फार मोठी
कर्तबगारी गाजवीत आहोंत, अशी सद्गुरूंच्या ठिकाणीं जाणीवहि नसतें.
१९. श्रीगुरूंचा मोठेपणा शिष्यरूपीं भांडवलावर आहे. तें भांडवल म्हणजे
शिष्यपणा सद्गुरूच घालवितात. २० आपल्याशीं शिष्याला समरस करून
घेतात. कल्पनेनें निर्मिलेल्या मायारूपी पाण्यांत त्यांना कृपाघन श्रीगुरूची
कृपाच तारते. त्यानंतर त्यांचें अस्तित्वहि शिल्लक राहात नाहीं. २१.
सा. अ....२

१८ सार्थ अमृतानुभव
आकाश हें सावेव । न बंधे आकाशाची हाव ॥ ऐसें कोणी-
एक भरीव । आकाश जो ॥ २२ ॥ चंद्रादि सुशीतळें । घडली
जयाचेनि मेळें । सूर्य जयाचेनि उजाळे कवडसेनी ॥ २३ ॥
जीवपणाचेनि त्रासें । यावया आपुलिये दशे । शिवही मुहूर्त पुसे ।
जया जोशयातें ॥ २४ ॥ चांदिणें स्वप्रकाशाचें । लेइला द्वैत-
दुगीचें ॥ तन्ही उघडेपण नवचे । चांदाचें जया ॥ २५ ॥ जो
उघड कीं न दिसे । प्रकाश कीं न प्रकाशे ॥ असतेपणेंचि नसे ।
कव्हणीकडे ॥ २६ ॥ आतां जो तो इहीं शब्दां । के। मिळवूं अनु-
मानाची मांदी ॥ हा प्रमाणाही वो नेदी । कोणाही मा ॥२७॥
आपल्या दृष्टीला दिसणारें हें पंचमहाभूतांनीं युक्त असें जड आकाश
आहे. सद्गुरूच्या ज्ञानरूप चिदाकाशाची बरोबरी त्या जड आकाशाकडून
होणें कठीण आहे. परमात्मा सद्गुरु हा ज्ञानरूप चिदाकारच होय. २२.
चंद्र वगैरे सर्व शांत वस्तुजात याच्यामुळे आकाराला आलें. याच्याच कव-
डशानें सूर्याला प्रकाश मिळाला. २३. अनंत ब्रह्मांडाची घडामोड करणारा
शिव देखील या उपाधीमुळे त्रासून जावा आणि मूळ स्वरूपाला केव्हां
मिळेल, असा त्यानें प्रश्न करावा यांत नवल नाहीं. मग आपण तर मर्त्य
पामर, आपण कोठें बसूं ? २४. चांदण्यांचा प्रकाश चंद्रानें पांघरला
म्हणजे दोन्ही वेगळीं वाटतात. पण प्रकाश चंद्रापासून मिळत असल्यानें
तो चंद्र एकच्या एकच उघड ठरतो. २५. त्याचप्रमाणें तो परमात्मा उघड
असूनहि दिसत नाहीं, स्वयंप्रकाशित असूनहि भासत नाहीं. आणि सर्व-
व्यापक असून जाणवत नाहीं. २६. अनेक शब्दांच्या रूपानें मिळवूं म्हटलें
तरी, तो कोणत्याहि रीतीनें त्यांच्या तडाख्यांत सांपडतच नाहीं. २७.

प्रकरण दुसरें १९
जेथें शब्दाची लिही पुसे । तेणेंसीं चावळों बैसे ॥ दुजयाच्या
रागीं रुसे । एकपणा जो ॥ २८ ॥ प्रमाणाची परी सरे । तैं
प्रमेयेचि अविष्करे ॥ नवल मेचु ये घुरे । नाहींपणाची ॥२९॥
कांहींबाही अळुमाळु । देखे येखादे वेळू ॥ तरी देखे तेंही
विटाळू । जया गांवीं ॥ ३० ॥ तेथें नमनें कां बोलें । केउती
सुये पाउले ॥ आंगीं लावूनि नाडिले । नांवचि येणें ॥ ३१ ॥
नव्हे आत्मया आत्मप्रवृत्ति । वाढवितां के निवृत्ति ॥ या नामाची
वाय बुंथी । सांडीचिना ॥ ३२ ॥ निवर्त्ये तंव नाहीं । मा
निवर्तवी हा काई ॥ तरी कैशी बैसे ठाईं । निवृत्तिनामाच्या
॥३३॥ परी सूर्यासी अंधकारु । कै जाहला होता गोचरु ॥ तरी
तमारी हा डगरु । आलाचि कीं ॥३४॥ तैसें लटिकें येणें रूढ ।
जड येणें उजिवडें ॥ न घडे तेंही घडे । याचिया मावा ॥३५॥
शाब्दिक वर्णनें जेथें कुचकामी तेथें तीं करून तरी काय उपयोग ?
वर्णन करणारा दुसरा असा द्वैतभाव त्यांना खपत नाहीं. ते एकरूप असतात.
२८. सर्व प्रकारचीं उदाहरणें बरोबर ठरत नाहींत, तेव्हांच मूळ स्वरूप
प्रकट होतें. तें निराकारी असूनहि साकार होतें, हें नवल होय. २९.
‘ थोडेसें पाहूं या ,’ असें म्हटलें तरी त्याचा तेथें स्पर्श चालत नाहीं. ३०.
माझ्या या नयनरूपी बोलांचा तेथें कसा प्रवेश होईल ? अनंत रूपांनीं
नटलेल्या परमात्म्यानें सर्व नामें व्यर्थ केलीं. या दृष्टीनें निवृत्ति हें नांव
सार्थच आहे. ३१. जर सद्गुरूच्या ठिकाणीं आत्मप्रवृत्ति नाहीं, मग
‘ निवृत्ति ’ हें नांव तरी कोठें टिकतें ? ३२. ते निवारण करणार म्हणजे
तरी काय करणार ? कारण निवारण करण्यासारखें कांहीं नाहींच. मग
निवृत्ति यांत असा काय मोठेपणा आहे ? ३३. सूर्यानें अंधार पाहिला
आहे तरी कधीं ? ‘ अंधाराचा शत्रु ’ असेंच सूर्याला म्हणतात ना ? ३४.
आणि सत्तेनें खोट्याला खरेपणा मिळतो. अचेतन, मिथ्या जगाला चेतना
मिळते आणि याच्या मायेनें न घडणारेंहि घडतें. ३५.

२० सार्थ अमृतानुभव
हांगा मायावशें दाविशी । तें माइक म्हणूनी वाळिशी ॥
अमाइक तव नव्हशी । कवणाही विषयो ॥ ३६ ॥ शिव शिवा
सद्गुरु । तुजला गूढा काय करूं ॥ एकाही निर्धार धरूं देतासी
कां ॥ ३७ ॥ नामें रूपें बहुवसें । उभारूनि पाडिलीं वोसें ॥
सत्तेचेनि आवेशें । तोषलासी ना ॥ ३८ ॥ जीवू घेतलिया उणें ।
चालों नेदिसी साजणें ॥ मृत्यु उरे स्वामीपणें । तेंही नव्हे
॥ ३९ ॥ विशेषाचेनि नांवें । आत्मत्वही न साहवे ॥ किंबहुना
नव्हे । कोण्हीच यया ॥ ४० ॥ राती नुरेचि सूर्या । नातरी
लवण पाणिया ॥ नुरे जेवि चेइलिया । नीद जैशी ॥ ४१ ॥
हे सद्गुरो ! आपण मायेच्या प्रकाशरूपीं ज्वालेने जगाचें दर्शन घडवितां
तें न टिकणारें आहे. निषिद्ध आहे असें सांगतां आणि आपण स्वतः तर
मायेच्या पैलतीराला असलेले आहांत ना ? ३६. छे छे, हे गुरुमाउली, हें तुझें
सारेंच गूढ आहे. ते उकलून समजून घ्यायचें ठरवून म्हटलें तरी तूं होऊं देत
नाहींस. ३७. केवढा तुझा व्याप ! किती तुझीं नांवें, अगणित तुझीं रूपें !
पण तूं सारींच पार जमीनदोस्त करतोस. पण या सत्तेचा तुम्हांला संतोष
वाटतो थोडाच ? ३८. छे, तिचा तुम्हांला गर्वहि नाहीं. शिष्यावर कृपा
करण्याआधीं हे गुरो, तुम्ही त्याच्या अहंपणाचा, जीवाभावनेचा बळी घेतां,
त्याला त्याशिवाय सामर्थ्यवान् करीत नाहीं. आपल्याशीं समरस झाल्यावर
तरी तो गुरुरूपानें शिल्लक राहतो म्हणावें तर तसें मुळींच नाहीं. ३९. त्यांतहि
विशेष म्हणजे जीवाला ' आत्मत्व ' हि सहन होत नाहीं. एवढेंच नव्हे,
कांहींच व्हावयाचें नसतें. ४०. सूर्योदयानंतर रात्र नसते. पाण्यांत पडल्यावर
मीठ शिल्लक राहात नाहीं आणि जागे झाल्यावर झोंप नाहीं. ४१.

प्रकरण दुसरें २१
कापुराचे थळीव । नुरेचि आगीची बरव । नुरेचि रूप नांव ।
तैसें यया ॥ ४२ ॥ याच्या हातां पायां पडे । तंव वंद्यत्वें पुढें
न मंडे ॥ न पडेचि हा भिडे । भेदाचिये ॥ ४३ ॥ आपणा-
प्रति रवि । उदो न करी जेवि ॥ हा वंद्य नव्हे तेवी । वंदनासी
॥ ४४ ॥ कां समोरपण आपुलें । न लाहिजे कांहीं केलें ॥ तैसें
वंद्यत्व घातलें । हिरोनी येणें ॥ ४५ ॥ आकाशाचा अरिसा ।
नुठी प्रतिबिंबाचा ठसा ॥ हा वंद्य नव्हे तैसा । नमस्कारासी
॥ ४६ ॥ परी नव्हे तरी न हो । हे वेखासि कां घेवो ॥ परी
वंदितयाही ठावो । उरों नेदी ॥ ४७ ॥ आंगौनि एकुणा झोलु ।
फेडितांचि तरि तो बाहेरीलु ॥ कडु फिटे आंतुलु । न फेडितांचि
॥ ४८ ॥
कापुराचे उत्तमोत्तम अलंकार अग्नीच्या सहवासांत आपलें नांव, रूप
जसें सोडतात, त्याप्रमाणें शिष्याचा गुरूपुढें भेद मावळतो. ४२. श्रीसद्-
गुरूची कितीही विनवणी केली तरी द्वैताचा पसारा मांडीत नाहींत.
भेदाच्या या भिडेला ते लाथाडून देतात. ४३. सूर्य हा स्वतःसाठीं उगवत
नाहीं, त्याप्रमाणें सद्गुरुमूर्ति स्वतःस वंद्य नाहीं. ४४. आपण आपणांस
समोर पाहूं शकत नाहीं; त्याप्रमाणें श्रीगुरूंनीं वंदन स्वतःपुरतें नष्ट केलें
आहे. ४५. आभाळांत प्रतिबिंब पडत नाहीं ना ? तसेंच वेगळेपणा
नसल्यामुळे, सर्वत्र सद्गुरूच भरल्यामुळे त्यांनीं नमस्कार दुसऱ्या कुणाचा
घ्यायचा तरी कसा ? म्हणूनच सद्गुरु हें वंद्यत्वाचे द्योतकहि नाहींत.
आणि नमस्कार करणारेहि नाहींत. ४६. बरे, नसतील सद्गुरु वंद्य तर
नसेनात का, मी कशाला त्यांना हीन लेखूं ? पण हा सद्गुरुराय नमस्कार
करणाराची सुद्धां नांवनिशी शिल्लक ठेवीत नाहीं. ४७. धोतराचें एक टोक
जोरांत ओढलें कीं, सर्व धोतर निसटायला वेळ लागत नाहीं. ४८.

२२ सार्थ अमृतानुभव
नाना बिंबपणासरिसे । घेऊनि प्रतिबिंब नासे ॥ नेलें
वंद्यत्व येणें तैसें । वंदतेनसी ॥ ४९ ॥ नाहीं रूपाची जेथें सोये ।
तेथें दृष्टिचें कांहींच नव्हे ॥ आम्हां फळले हे पाये । ऐशिया दशा
॥ ५० ॥ गुणातैलाचिया सोइरिका । निर्वाहिली दीपकाळिका ॥
ते कां होईल पुळिका । कापुराचिया ॥ ५१ ॥ तया दोहों
परस्परें । होय ना जंव मैल्हेरे ॥ तंव दोहींचेंही सरे । मरिसोंचि
॥ ५२ ॥ तेवि देखेना मी ययातें । तंव गेले वंद्य वंदिते ॥ चेइलिया
कांते । स्वप्नींचि जेवि ॥ ५३ ॥ किंबहुना इया भाषा । द्वैताचा
जेथें उपखा ॥ फेडूनियां स्वसखा । श्रीगुरु वंदिला ॥ ५४ ॥
याच्या सख्याची नवाई । आंगीं एकपणा रूप नाहीं ॥ आणि
गुरुशिष्य दुवाळीही । पवाडु केला ॥ ५५ ॥
बिंबासकट प्रतिबिंब नाहींसें होतें तसें वंदन करणाऱ्याच्या सह
सद्गुरू वंद्य नाहींसे करतात. म्हणजे दुजाभाव घालवितात. ४९. हें सारें
रूप आणि आकार ज्ञानाच्या पलीकडचें आहे तेथें त्या ज्ञानाचा कांहीं
उपयोग नाहीं हें समजायला मात्र सद्गुरूच्या चरणांचा आश्रय घ्यावा
लागतो.हा लाभ आम्हांस झाला आहे. ५०. कापूर ह्या वस्तूची ज्योति वेगळ्या
प्रकारची असते. तेल आणि त्यांत ठेवायची वात यांच्या सहवासानें उपज-
लेली ज्योत ही पण आणखी वेगळ्या प्रकारची असते. ५१. कापुराला
अग्नि लावल्याबरोबर कापूर जळतो, अग्नि नष्ट होतो. ते दोघेहि एकदमच
नाश पावतात. ५२. जागे झालेल्याला स्वप्नांतलें दांपत्यसुख कुचकामी.
श्रीगुरूंना पाहिल्याबरोबर वंदकत्व आणि वंद्यत्व नाहींसें झालें. ५३.
द्वैताचे हें शाब्दिक वर्णनहि निरर्थक म्हणून स्वात्मसखा श्रीगुरूंना मीं
नमस्कार केला. ५४. हें या स्वात्मसखा श्रीगुरूचें आश्चर्य आहे कीं याला
एकटेपणा नाही, रूप नाहीं आणि तरीसुद्धां गुरुशिष्याच्या द्वैतरूपानें
जगभर ज्ञान फैलावले आहे. ५५.

प्रकरण दुसरें २३
कैसा आपणा आपण । दोंवीण सोयरेपण ॥ या याहूनि
विलक्षण । नाहीं ना नोहे ॥ ५६ ॥ जग अवघें पोटीं माये ।
गगनायेवढें होऊनि ठाये ॥ कीं तेचि निसी साहे । नाहींपणाची
॥ ५७ ॥ कां पूर्णते तरी आधारू । सिंधू जैसा दुर्भरू ॥ तैसा
विरुद्धा पाहुणेरू । याच्या घरीं ॥ ५८ ॥ तेजा तमातें कांहीं ।
परस्परें निकें नाहीं ॥ परी सूर्याच्या ठाईं । सूर्यचि असे ॥ ५९ ॥
एक म्हणता भेदें । ते कीं नानात्वें नांदे ॥ विरुद्धे आपणया विरुद्धे ।
होतील काई ॥ ६० ॥ म्हणोनि शिष्य आणि गुरुनाथु । या
दोही शब्दांचा अर्थु ॥ श्रीगुरुचि परी होतु । दोहों ठाईं ॥ ६१ ॥
कां सुवर्ण आणि लेणें ॥ वसतें एके सुवर्णे । बसतें चंद्र चांदिणें ।
चंद्रींचि जेवी ॥ ६२ ॥
उत्पत्ति ही दांपत्याशिवाय होत नसते, यानें आपणालाच आपला
जोडीदार केला आहे. जन्ममरणातीतत्व असें याचें सारेंच विलक्षण आहे.
५६. हें अगडबंब जग याच्या पोटांत सामावलें आहे. उजेडामुळे दिवसा
खूप विस्तृत दिसणारें हें जग काळोखांत रात्रीं जेव्हां बुडतें तेव्हां तें तेथें
नाहींच असें वाटतें. ५७. समुद्र हाच एक भरती आणि ओहोटी यांना
आधार असतो. या एकमेकाविरुद्ध असणाऱ्या द्वैत आणि अद्वैत या पाहु-
ण्यांचा निवास यांच्या घरीं असतो. ५८. अंधार आणि उजेड यांची मैत्री
किती ? अगदीं शून्य, मुळींच नाहीं. बरें, ज्यापासून ते दोघे होतात तो
सूर्य तर एकाला एकच आहे. ५९. त्यावरहि सूर्य एकच म्हणूं तर तो
अनेक रूपांनीं वावरतो आहे. पण हा परस्पर विरोध गुरूंच्या ठायीं
नसतो. ६०. म्हणून श्रीज्ञानेश्वरमहाराज सांगतात कीं, गुरु आणि शिष्य या
दोन शब्दांचा अर्थ मात्र एकच आहे. तो आहे सद्गुरु. ६१. दागिन्यांतलें
सोनेंच हें सर्व दागिन्याभर असतें. तें एकच असतें. चंद्र आणि त्याचें
चांदणें वेगळें नसतें. तें चांदणें चंद्रमय असतें. ६२.

२४ सार्थ अमृतानुभव
नाना कापूर आणि परिमळु । कापूरचि केवळु ॥ गोडी आणि
गुळु । गूळचि जेवि ॥ ६३ ॥ तैसा गुरुशिष्यमिसें । हाचि एकु
उल्हासे ॥ जरी कांहीं दिसे । दोन्हीपणें ॥ ६४ ॥ आरसा
आणि मुखीं । मी दिसे हे उखी । हे आपुलिये ओळखी । जाणे
मुख ॥६५॥ पहा पा निरंजनीं निदेला । तो निर्विवाद एकला ॥
परी चेता चेवविता जाला । दोन्ही तोचि ॥६६॥ जे तोचि चेता
तोचि चेववी । तेवीं हाचि बुझे हा बुझावी ॥ गुरु शिष्यत्व नांदवी ।
ऐसेन हा ॥ ६७ ॥ दर्पणेंवीण डोळां । आपुले भेटीचा सोहळा ॥
भोगिता तरी लीळा । सांगतों हे ॥ ६८ ॥ एवं द्वैतासी उमसो ।
नेदी ऐक्याशी विसकुसो ॥ सोइरिकीचा अतिसो । पोखींतसे
॥ ६९ ॥ निवृत्ति जया नांव । निवृत्ति जया बरव ॥ जया
निवृत्तीची राणीव । निवृत्तीची ॥ ७० ॥
कापूर आणि त्याचा सुवास हें अभिन्न एकच. गूळ आणि गोडी हीं
अभिन्न. ६३. परमात्मारूप सद्गुरु जरी रूपातीत असला, तरी तो
सत्शिष्याच्या प्रतीकानें जगद्विलास करतो. ६४. आपणास आरशाचें
प्रतिबिंब हें आपल्याच मुखाचें आहे हें कळतें व तें क्षणैक असतें हें
आपण जाणतों. ६५. एखाद्या घोर निर्जन अरण्यांत कोणी झोंपला तर तो
एकटा असेना ? पण नंतर तो जागा होणारा आणि जागे करणारा असा
त्याचा तोच दोन्ही असतो. ६६. जागा होणाराच जागे करणारा असतो,
त्याप्रमाणें हा सद्गुरु स्वतः सांगतो व स्वतःलाच समजावून घेतो. अशा
प्रकारे गुरुशिष्यांचे संबंध चालवीत असतो. ६७. आरशाशिवाय नेत्र जर
प्रतिबिंबदर्शनाचा आनंद मिळवूं शकेल, त्याप्रमाणें हें आहे. ६८ तो
द्वैताला फिरकूं देत नाहीं, अद्वैतपणा विस्कटूं देत नाहीं. पण परस्पर
संबंध तर उत्तम तऱ्हेनें पोषीत असतो. ६९. निवृत्तिनाथ ज्यांचें नांव,
निवृत्ति ज्याची शोभा, निवृत्तीचें राज्यपद जो भोगतो; तेच हे खरेखुरे
निवृत्तिनाथ. ७०.

प्रकरण दुसरें २५
वांचोनि प्रवृत्तिविरोधें । कां निवृत्तीचेनि बोधें ॥ आणिजे तैसा
वादे । निवृत्ति नव्हे ॥ ७१ ॥ आपणा देऊनि राती । दिवसा आणि
उन्नति ॥ प्रवृत्ति वारी निवृत्ती । नव्हे तैसा ॥७२॥ ओपसरयाचें
बळ । घेऊनि मिरवे कीळ ॥ तैसें रत्न नव्हे निखिळ । चक्रवर्ती
हा ॥ ७३ ॥ गगनही सूनी पोटीं । जैं चंद्राची पघळे पुष्टी ॥
तैं चांदिणें तेणेंसी उठी । आंग जयाचें ॥ ७४ ॥ तैसें
निवृत्तिपणासी कारण । हाचि आपणया आपण ॥ घेयावया
फूलचि झालें घ्राण । आपुली दृति ॥ ७५ ॥ दिठी मुखाचिये
बरवे । पाठीकडूनि जैं पावे ॥ तैं आरसे धांडोळावे । लागती
काई ॥ ७६ ॥ कीं राती हुन गेलिया । दिवस हुन पातलिया ॥
काय सूर्यपण सूर्या । होआवें लागे ॥ ७७ ॥
प्रवृत्तिमार्गाचा विरोध करून, उपदेशाप्रमाणें निवृत्तिमार्ग चोखाळून
आणि वादविवाद-चर्चा करून; सर्वसामान्यजन व परोक्षज्ञानी निवृत्तिमार्गी
होतात; तसें हे नव्हत. ७१. सूर्य मावळल्यावर रात्र देतो आणि पुन्हां
दिवस निर्माण करून आपलें हित पाहतो; तसे हे नव्हत. ७२. रत्नाचें
तेज अधिक दिसावें म्हणून जसें त्याच्या कोंदणांत एक प्रकारचें पूट देतात
आणि मग तेजःपुंज म्हणून तें मिरवतें; तसे निवृत्तिनाथ नाहींत. स्वयंभु
रत्नराज होत. ७३. चंद्राचा धवल प्रकाश आकाशाला सामावून सर्वत्र
पसरतो त्यावेळीं तो चंद्र आपल्या अंगच्या चांदण्यानें उठून दिसतो. ७४.
मूलभूत निवृत्तिपणाला हे स्वतःच कारण आहेत. आपला वास घ्यावयाला
फुलानेंच स्वतः नाक व्हावें तसें. ७५. मुखाच्या पुढील भागांतून दृष्टि
वावरते, त्याऐवजी ती पाठीमागून वावरली असती तर आरसे हुडकावे
लागले असते काय ? ७६. रात्र संपून दिवस निघाल्यावर का सूर्याला
सूर्यपणा आणावयाचा असतो ? ७७.

२६ सार्थ अमृतानुभव
म्हणोनि बोध्य बोधोनी । घेपे प्रमाणें साधूनि ॥ ऐसा नव्हे
भरवसेनी । गोसावी हा ॥ ७८ ॥ ऐसें करणायावीण । स्वयंभचि
जें निवृत्तिपण ॥ तयाचे श्रीचरण । वंदिले ऐसे ॥ ७९ ॥ आतां
ज्ञानदेवो म्हणे । श्रीगुरुप्रणामे येणें ॥ फेडिलीं वाचाऋणें । चौही
वाचांचीं ॥ ८० ॥
इति श्रीसिद्धानुवादे श्रीमदनुभवामृते श्रीगुरुस्तवन-
कथनंनाम द्वितीयप्रकरणं संपूर्णम्
उपदेशानें हा समजावून घेतां यावा किंवा प्रत्यक्ष प्रमाणांनीं प्राप्त
व्हावा अशा प्रकारचा विश्वास येथें धरतां येत नाहीं. तो इंद्रियांना अगोचर
आहे. ७८. अकृत्रिम स्वयंसिद्ध असें याचें निवृत्तिस्वरूप आहे. त्यांच्या
चरणांना मीं वंदन केलें. ७९. श्रीज्ञानेश्वर म्हणतात कीं, श्रीगुरूंना वंदन
केलें आणि चहूं वाचांचीं ऋणें फेडिलीं. ८०.
याप्रमाणें श्रीसिद्धानुवादरूपीं श्रीमत् अमृतानुभव ग्रंथांतील श्रीगुरुस्तवन
नांवाचें दुसरें प्रकरण समाप्त झालें. ॥
प्रकरण दुसरें समाप्त
—x—

प्रकरण तिसरें
ययाचेनि बोभाटें । आत्मयाची झोंप लोटे ॥ पूर्ण तन्ही ऋण
न फिटे । जे चेणेंचि नीद कीं ॥ १ ॥ येन्हवीं परादिका चौघी ।
जीव मोक्षाच्या उपेगी । अविद्येसवें आंगीं । वेंचती कीर ॥ २ ॥
देहासवें हात पाये । जाती मनासवें इंद्रियें ॥ कां सूर्यासवें जाये ।
किरणजाळ ॥ ३ ॥ नातरी निद्रेचिये अवधी । स्वप्नें मरती
आधीं ॥ तेविं अविद्येचे संबंघीं । अटती इया ॥ ४ ॥ मृतें लोहें
होती । तें रसरूपें जिती ॥ जळोनि इंधनें येती । वन्हीदशे ॥ ५ ॥
लवण आंगें विरे । परी स्वादें जळीं उरे । नीद मरोनि जागरें ।
जीइये निदे ॥ ६ ॥ तेवि अविद्येसवें । चौघी वेचिती जीवें ॥
तत्त्वज्ञानाचेनि नांवें । उडतीच इया ॥ ७ ॥
परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी या चार प्रकारच्या वाणीनें आत्म्याची
झोंप म्हणजे अज्ञान निवृत्त झालें तरी तें संपूर्ण फिटत नाहीं. कारण तो
जागेपणा झोंपेसारखा असतो. १. अविद्येच्या बंधनापासून परादि चार वाणी
मोक्ष प्राप्त करून देण्यास उपयोगी आहेत. पण अविद्येबरोबर आपल्या
स्वरूपाचा त्या नाश करून घेतील तरच त्या मोक्षोपयोगी आहेत. २. देहाचा
नाश झाल्याबरोबर हातपाय जातात. मनाचा लय झाला कीं इंद्रियांचाही
होतो. सूर्याबरोबर जशी किरणें जातात. ३. किंवा झोंप संपतांच स्वप्नाचा
नाश होतो, त्याप्रमाणें अविद्येच्या नाशानें परादि चारही वाणींचा नाश
होतो. ४. जळूनहि लोह भस्मरूपानें जिवंत असतें. लांकूड जळून गेलें
तरी निखारा शिल्लक असतो. ५. स्थूलरूपानें पाण्यांत विरघळलेलें मीठ
स्वादरूपानें असतेंच; झोंप संपली तरी जागृतिरूपानें ती झोंप जिवंत
राहते. ६. चारी वाणी स्थूलरूपानें अविद्येबरोबर नाहींशा झाल्या तरी
तत्त्वज्ञानाच्या रूपानें उत्पन्न होतात. ७.

२८ सार्थ अमृतानुभव
हा तत्त्वज्ञानदिवा । मरोनी इहीं लावावा ॥ तरी हाही शीण-
लेवा । बोधरूपेंचि ॥ ८ ॥ येऊनि स्वप्न मेळवी । गेलिया आपणपा
दावी ॥ दोन्ही दिठी नांदवी । नदी जैशी ॥ ९ ॥ जिति अविद्या
ऐशी । अन्यथा बोधातें गिवशी ॥ तेचि यथाबोधेंशीं । निमाली
उठी ॥ १० ॥ परी जिती ना मेली । अविद्या हे जाकळी ॥
बंधमोक्षी घाली । बांधोनियां ॥ ११ ॥ मोक्षचि बंधु होये । तरी
मोक्ष शब्द कां साहे । अज्ञाना घरीं त्राये । वाउगी यांची ॥ १२ ॥
बागुलाचेनि मरणें । तोषावें कीं बालपणें ॥ येरा तो नाहीं
मा कोर्णे । मृत्यु मानावा ॥ १३ ॥ घटाचें नाहींपण । फुटलेयाची
नागवण ॥ मानितसे ते जाण । म्हणो ये कीं ॥ १४ ॥
या चार वाणींनीं स्वतः मरून तत्त्वज्ञानाचा दिवा लावावा हे ठीक, पण
शुद्ध बोधाच्या दृष्टीनें हीहि कटकटच आहे. स्वप्नप्राप्ति, झोंप आल्यावर
होते व ती गेली कीं, पुरुषाला स्वस्वरूप म्हणजे जागृति आणते. एक झोंपच
स्वप्न व जागृति या दोन्ही दशा दाखविते. ९. 'मी मनुष्य आहें' इ.
अन्यथाबोधाची प्राप्ति जिवंत अविद्या करून देते आणि तिचा स्थूल-
रूपानें नाश झाला कीं, 'मी ब्रह्मरूप आहें' असा यथार्थ बोध होतो.
१०. जिवंत अगर मेलेली अविद्या बंधन करितेच. मेलेली अविद्या
जीवाला मोक्षांत अडकवून टाकते. जीवाला बंधांत जखडून टाकते. ११.
मोक्ष म्हणजेहि बंधनच असेल तर त्या मोक्षाला तरी कांहीं अर्थ आहे का ?
अरे, ह्याचा बडेजाव काय तो अज्ञानाच्या घरीं. म्हणजे असेल. १२.
बागुलबुवाच्या मृत्यूनें बालकास आनंद व्हावा हें ठीक, इतरांना तो
बागुलबुवा नसतोच, मग त्याचा मृत्यु कोणीं मानावा ? १३. नसलेला घट
फुटल्यावर 'फार नुकसान झालें' असें म्हणणाऱ्या अज्ञानी लोकांना
बंधमोक्ष खरे आहेत, असें खुशाल म्हणूं द्या. १४.

प्रकरण तिसरें २९
म्हणोनि बंधचि तंव वावो । मा मोक्षा के प्रसवो ॥ परी मरोनी
केला ठावो । अविद्या तया ॥१५॥ आणि ज्ञान बंधु ऐसें । शिव
सूत्राचोनि मिसें ॥ म्हणितलें असे । सदाशिवें ॥ १६ ॥ आणि
वैकुंठीचेनिही सुजाणें । ज्ञानपाशीं सत्त्वगुणें ॥ बांधिजे हे निरोपण
बहु केलें ॥ १७ ॥ परी शिवें कां श्रीवल्लभें । बोलिलें येणेंचि
लोभें । मानूं तें हें लाभे । न बोलतांची ॥ १८ ॥ जें आत्मज्ञान
निखिळ । तेंही घे ज्ञानाचें बळ ॥ तैं सूर्य चिंती सबळ । तैसें
नोहें ॥ १९ ॥ ज्ञानें श्लाघतु आहे । तैं ज्ञानपण धाडिलें वाये ।
दीप वांचोनि दिवा लाहे । तैं आंग भुललाचि कीं ॥ २० ॥
आपणपे आपणापाशीं । नेणतां देशोदेशीं ॥ आपणपें गिंवसी ।
हें कीरु होये ॥ २१ ॥
बंधच जर मिथ्या, तर मोक्ष तरी खरा कशावरून. अविद्येनें स्वतः
मरून मोक्षाला जागा करून दिली. १५. आणि शिवसूत्रामध्यें शंकरांनींही
'ज्ञान बंधच आहे' असें स्पष्ट म्हटलें आहे. १६. 'जीव सत्त्वगुणानें
ज्ञानपाशांत बद्ध होतो' असें भगवान विष्णूंनींही सविस्तर सांगितलें आहे.
१७. हें आम्ही प्रमाण मानतों याचें कारण तीं शंकरांनीं किंवा विष्णूंनीं
सांगितलीं असेंच नाहीं तर आमचा स्वतःचा अनुभव तसाच आहे ना ! १८.
वृत्तिज्ञानाचा आधार जर शुद्ध आत्मस्वरूप ज्ञान घेईल, तर सूर्यानें
उगविण्यासाठीं कोणाची मदत घ्यावी, अशी काळजी करण्यासारखें नाहीं
का ? १९. शब्दज्ञानाला वृत्तिज्ञानानें जर मोठेपण येईल, तर तें मूलभूत
ज्ञान व्यर्थच होईल. दिवा जर एकादा पदार्थ पाहण्याकरितां दुसऱ्या
दिव्याची अपेक्षा करील; तर तो स्वरूपाला विसरला म्हणावें ? २०. आपण
आपल्याजवळ नित्य असतांना भ्रमानें 'मी हरवलों' असा निश्चय करून
देशोदेशीं आपला शोध करावा. २१.

३० सार्थ अमृतानुभव
परी बहुतां कां दिया । आपणापें आठवलिया ॥ म्हणे मी
यया । कैसा रिझों ॥ २२ ॥ तैसा ज्ञानरूप आत्मा । ज्ञानेंचि
आपुली प्रभा । करितसे सोहमा । ऐसा बंधु ॥ २३ ॥ जें ज्ञान
स्वयें बुडे । म्हणोनी भारी नावडे ॥ ज्ञानें मोक्षु घडे । तें
निमालेनि ॥ २४ ॥ म्हणोनी परादिका वाचा । तो शृंगारु चौ
आंगाचा ॥ एवं अविद्याजीवाचा । जीवत्वत्यागी ॥ २५ ॥
आंगाचेनि ईंधनें उदासु । उठोनि ज्ञानाग्नी प्रवेशु । करी तेथें
भस्मलेशु । बोधाचा उरे ॥ २६ ॥ आंगीं लाविलिया विभूति । ते
परिमाणूही झडती ॥ परी पांडुरत्वें कांति । राहे जैसी ॥ २७ ॥
जळीं जळा वेगळ । कापूर न दिसे अवदळ ॥ परी होऊनि
परिमळु । उरे जेवि ॥ २८ ॥
असा भ्रम कोणाला कदाचित् झाला, आणि कांहीं दिवसांनीं आपलेपण
त्याला आठवलें कीं तो म्हणेल कीं, 'मी हरवलों होतों पण आतां सांपडलों.'
त्याच्या या म्हणण्यानें त्याला आनंद कसा होईल ? कदाचित् मानूं लागला
तर तोही त्याचा भ्रमच होय. २२. आत्मा मूळचा ज्ञानरूप असतांना
सत्त्वगुणासंबंधीं 'मी स्वतः ज्ञानरूप परमात्मा आहें' असें म्हणेल तर तेंच
ज्ञान भ्रम व तोच बंध होय. २३. मूळ स्वरूपज्ञान विसरून गेल्यामुळे
ग्रंथांतून वृत्तिरूप ब्रह्मज्ञानानें पुष्कळ वर्णन केलेलें आहे; आम्हांस त्याचें
महत्त्व वाटत नाहीं. ज्ञानानें मोक्ष घडतो हें खरें. २४. मूळची जी अविद्या,
जिच्यापासून परा आदि चार वाणी भरभराटीस आल्या, त्यांसह या
जीवानें देहत्याग. केल्यावर ती स्वतःहि नाश पावते. २५. शरीररूपीं
लांकडें हीं कंटाळून ज्ञानरूपीं अग्नींत शिरलीं तरी त्यांचा समूळ नाश न
होतां बोधरूपीं भस्माचा अंश उरतोच. २६. भस्म अंगाला लावल्यावर
त्याचें स्थूल परमाणू, कण जरी दिसेनासे होतात, तरी ते अंगावर असतात.
२७. पाण्यांत मिसळल्यावर कापुराचें अस्तित्व झांकत नाहीं, वास पाण्याला
येतोच. २८.

प्रकरण तिसरें ३१
ना वोहळा आंगीं जैसें । पाणी पाणीपणें नसे । तन्हीं
वोल्हासाचेनि मिसें । आधींच ते ॥ २९ ॥ नातरी माध्यान्ह-
काळीं । छाया न दिसे वेगळी ॥ असे पायातळीं । रिगौनियां
॥ ३० ॥ तैसें ग्रासूनि दुसरें । स्वरूपीं स्वरूपाकारें ॥ आपुलेपणें
उरे । बोध जो कां ॥ ३१ ॥ तें ऋणशेष वाचा इया । न फेडवें
मरोनिया ॥ तें पाया पडोनि मियां । सोडविलें ॥ ३२ ॥
म्हणोनि परा पश्यंति । मध्यमा हन भारती ॥ या निस्तारिलिया
लागती । ज्ञानी अज्ञानींची ॥ ३३ ॥
इति श्रीसिद्धानुवादे श्रीमदनुभवामृते वाचाऋणमोचनं
नाम तृतीयप्रकरणं संपूर्णम् ॥ शुभं भवन्तु
ओहळाला पाणी नसलें तरी जागोजागींच्या ओलसरपणावरून ओहोळ
कळतो. २९. बारा वाजण्याच्या वेळीं आपली छाया वेगळी दिसत नाहीं;
पण ती पायांखालीं लपून असते. ३०. त्याप्रमाणें अद्वैती बनून मूळ परमात्मा
स्वरूपाच्या ठिकाणीं स्वबोधाच्या आपलेपणानें उरतोच. ३१. तेंच हें वाचा-
ऋणशेष होय. आपण मरून तें फेडावें म्हटलें तरी तें फिटत नाहीं. म्हणून
मी (श्रीगुरूचें) चरण वंदून, फेडलें. ३२. म्हणून ज्ञानी व अज्ञानी अशा
सर्व पुरुषांनीं या परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी चार वाणींचें ऋण
फेडावें. ३३.
याप्रमाणें श्री अमृतानुभव ग्रंथातील वाचाऋणमोचन नांवाचें तिसरें प्रकरण
संपलें.
प्रकरण तिसरें समाप्त
—x—

प्रकरण चौथे
आतां अज्ञानाचेनि मारें । ज्ञान अभेदें वावरे ॥ नीद साधूनि
जागरें । नांदिजे जेवि ॥ १ ॥ कां दर्पणाचा निघाला । ऐक्य-
बोधू पहिला ॥ मुख भोगी आपुला । आपणचि ॥ २ ॥ ज्ञान
जिया तिया परी । जगीं आत्मैक्य करी ॥ तैं सुरिया खोचे
सुरी । तैसें जाहलें ॥ ३ ॥ लावी आत ठाउनि कोपट । तो
साधी आपणया सकट ॥ कां बांधलेया चोरट । मोटेमाजी ॥४॥
आगी पोतासाचेनि मिसें । आपणपें जाळिलें जैसें । ज्ञाना-
ज्ञाननाशें । तैसें जाहलें ॥ ५ ॥ अज्ञानाचा टेका । नसतांहि
ज्ञान अधिका । फांके जंव उफका । आपुला पडे ॥ ६ ॥
निद्रेच्या नाशानें केवळ जागृतीच नांदते, त्याप्रमाणें अज्ञानाला मारून
ज्ञानच अभेदानें सर्वत्र व्याप्त असतें. १. अथवा आपल्या मुखाहून भिन्न
प्रतिबिंब आरशांत दिसूनहि पाहणारा प्रतिबिंबाशीं असलेली मूळ मुखाची
एकतेची जाणीव अनुभवतोच.२.वेगवेगळ्या प्रकारानें ज्ञान जगाशीं आत्म्याचें
ऐक्य घडवितें असें म्हणणें म्हणजे सुरीनें सुरीला खोचल्याप्रमाणें होईल. ३.
कोशकिडा घरटें तयार करून त्यांत शिरतो व दार बंद करून आपला
आपणच नाश करून घेतो; किंवा चोरी केलेल्या पदार्थांचें गाठोडें बांधून
चोर भीतीनें त्यांतच आपण शिरतो, म्हणजे चोरी केलेल्या पदार्थांसह
धन्याच्या हातीं जाऊन पडतो. ४. किंवा अग्नि कापुराला जाळण्याच्या
मिषानें स्वतःचा नाश करून घेतो, त्याप्रमाणें ज्ञान अज्ञानाचा नाश
करण्याच्या मिषानें स्वतःला नष्ट करते. ५. अज्ञानाचा आधार नसतांनाहि
ज्ञान अधिक वाढून स्वतःचा नाश करून घेतें. ६.