अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३३
दुश्चरितानां महावद्यतमः । किं कारणम् ? तथागतधर्मशरीरप्रहारित्वात्, लोकानां
च स्वर्गापवर्गमार्गान्तरायकत्वात् । संघे हि भिन्ने लोकस्य नियामावक्रान्तिफल-
प्राप्तिवैराग्यास्त्रवक्षयाः प्रतिबध्यन्ते, ध्यानाध्ययनस्वाध्यायचिन्ताकर्माण्यपि न
प्रवर्तन्ते, सदेवनागमनुष्यं जगच्चाकुलं विमनस्कं वर्तते, यावत् पुनर्न प्रतिसन्धितो
भवति, यस्माच्चावीचौ कल्पं विपाकः ।
शेषाणामानन्तर्याणां यथाक्रमं पञ्चमतृतीयप्रथमानि गुरुतराणि, सर्वलघुः
पितृवधः ।
यत्तर्हि भगवता त्रयाणां दण्डानां मनोदण्डो महासावद्य उक्तः, पुनर्मिथ्या-
दृष्टिः परमवद्यानामित्युक्तम्, आनन्तर्याणि नियमस्य सङ्घभेदो महासावद्य उक्तः ?
त्रीणि कर्माणि नियमय्य मनोदण्डः, दृष्टीर्नियमय्य मिथ्यादृष्टिः । अथ वा विपाक-
विस्तरम्, महाजनव्यापादनम्, कुशलमूलसमुच्छेदं चाधिकृत्य यथाक्रमम् ।
सुचरितानां पुनः कतमत् महाफलतमम् ?
भवाग्रचेतना लोके महाफलतमा शुभे ॥ १०५ ॥
कुशले पुनः कर्मणि भवाग्रचेतना सर्वेषां महाफलतमा । तस्या
अशीतिकल्पसहस्राण्यतिप्रशान्तो विपाकः । विपाकफलं चाधिकृत्यैतदुक्तम् ।
विसंयोगफलं त्वधिकृत्य वज्रोपमसमाधिचेतना सर्वेषां महाफला; सर्वसंयो-
जनप्रहाणफलत्वात् । अत एव लोक इत्युक्तम् ।
पञ्चमतृतीयप्रथमानि गुरुतराणीति । इयमानन्तर्यकर्मपथानुपूर्वी—मातृवधः,
पितृवधः, अर्हद्वधः, संघभेदः, तथागते दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनमिति । पञ्चमं
दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनम्, तत् सङ्घभेदवर्जेभ्योऽवशिष्टेभ्यश्चतुर्भ्यो गुरुतरम् ।
तृतीयमर्हद्वधः, तन्मातृपितृवधाभ्यां गुरुतरम् । प्रथमं मातृवधः, तत् पितृव-
धाद् गुरुतरम् । तेनाह—सर्वलघुः पितृवध इति ।
नियमस्येति । तदेवावधार्येत्यर्थः । विपाकविस्तरमधिकृत्य संघभेदो महा-
सावद्य उक्तः; अन्तरकल्पविपाकदानात् । महाजनव्यापादनमधिकृत्य मनोदण्डः;
दण्डकारण्यादिशून्यकरणात् । न ह्यन्येन कायकर्मणा वाक्कर्मणा वा तावतो
महाजनस्य व्यापादः सम्भवतीति । कुशलमूलसमुच्छेदमधिकृत्य मिथ्यादृष्टिर्महा-
सावद्या । न ह्यन्यदकुशलमूलं कुशलमूलानि समुच्छिनत्ति; समुदाचार-
मात्रविरोधित्वादिति ।

७३४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
किमानन्तर्यैरेवावश्यं नरकेषूपपद्यते ? आनन्तर्यसभागैरप्यवश्यमुपपद्यते । न
त्वनन्तरमेवेत्यपरे ॥ १०५ ॥
कतमानि तानि ? इत्याह—
दूषणं मातुरर्हन्त्या नियतिस्थस्य मारणम् ।
बोधिसत्त्वस्य शैक्षस्य सङ्घायद्वारहारिका ॥ १०६ ॥
आनन्तर्यसभागानि पञ्चमं स्तूपभेदनम् ।
एतानि पञ्च पञ्चानामानन्तर्याणां यथाक्रमं सभागानि—१. यदि मातर-
मर्हन्तीं दूषयत्यब्रह्मचर्यकरणात्, २. नियतिपतितं बोधिसत्त्वं मारयति, ३. शैक्षं
मारयति, ४. संघस्य सुखायद्वारिकं हरति, ५. स्तूपभेदं करोति ।
अन्यदपि तु कर्म सविपाकं त्रिषु कालेष्वत्यर्थं विप्रयति ॥
कतमेषु त्रिषु ?
क्षान्त्यानागामिताऽर्हत्त्वप्राप्तौ कर्मातिविघ्नकृत् ॥ १०७ ॥
मूर्धभ्यः क्षान्तिमाक्रित आपायिकानि कर्माणि विप्रायोपतिष्ठन्ते; तद्विपाक-
भूम्यतिक्रमात् । यथा पुरुषस्य देशत्यागं कुर्वतो धनिका उत्तिष्ठन्ते¹ ।
न त्वनन्तरमेवेति । नरकेऽवश्यमुत्पत्त्या तानि तत्सादृश्यात् सभागान्यु-
च्यन्ते, न तु तत्रानन्तरोत्पत्त्या । अन्यथा ह्यानन्तर्याण्येव स्युरित्यपरेषा-
मभिप्रायः । अनन्तरभावित्वेऽपि न तान्यानन्तर्याण्येव सम्भवन्ति; अतुल्यकाल-
विपाकत्वादिति प्रथमपाक्षिकाणां परिहारः ॥ १०५ ॥
“दूषणं मातुरर्हन्त्याः” । मातृवघानन्तर्यसभागम् ॥ १०६ ॥
नियतिपतितबोधिसत्त्वमारणं पितृवघानन्तर्यसभागम् । शैक्षमरणमर्हद्वघा-
नन्तर्यसभागम् । सङ्घायद्वारहारिका सङ्घभेदानन्तर्यसभागम् । स्तूपभेदनं तथा-
गतदुष्टचित्तरुधिरोत्पादनानन्तर्यसभागम् ।
सङ्घायद्वारहारिका पुनरक्षयनीव्यपहार इत्याचार्यवसुमित्रः । एवं तु
व्याचक्षते—सुखायद्वारहारिकेत । यत् सुखोपयोगिकं येन सङ्घो जीविकां
कल्पयति तस्यापहार इति ।
तद्विपाकभूम्यतिक्रमादिति । क्षान्तिलाभ्यनपायग इत्यपायमुच्यतेऽत्रोत् ।
१. उपतिष्ठन्ते—का० ।

निर्देशः ४ ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३५
अनागामिफलं प्राप्नुवतः कामावचराणि विप्रायेणोपतिष्ठन्ते, तथैव स्थापयित्वा
दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म ।
अर्हत्त्वं प्राप्नुवतो रूपारूप्यावचराणि तथैव ॥ १०६-१०७ ॥
यदुक्तम्—"बोधिसत्त्वस्य मारणम्” इति,
बोधिसत्त्वः कुतो यावत्,
कुत उपादाय बोधिसत्त्वो वक्तव्यः ?
यतो लक्षणकर्मकृत् ।
यतः प्रभृति लक्षणविपाकानि कर्माण्यारभते कर्तुम्, स हि तदानीं नियति-
पतितो भवति । कथं कृत्वा ? स हि तस्मात् कालात् प्रभृति नित्यं भवति ।
सुगतिः कुलजोऽव्यक्षः पुमान् जातिस्मरोऽनिवृत् ॥ १०८ ॥
प्रशस्ता गतिरस्येति सुगतिः; देवमनुष्योपपत्तेः ।
तस्यां च सुगतौ क्षत्रिय-ब्राह्मण-गृहपतिमहाशालकुलजो भवति, नान्यः
कुलीनः ।
विकलान्यक्षाण्यस्येति व्यक्षः, न व्यक्षोऽव्यक्षः । अविकलेन्द्रियः इत्यर्थः ।
पुरुष एव न स्त्री, कुत एव षण्ढादिः । जातिस्मरश्च भवति ।
सर्वस्यां जातौ निवर्तत इति निवृत्, न निवृदनिवृत् । अनिवर्तक
इत्यर्थः । सत्त्वहितार्थं सर्वदुःखप्रकारैः सर्वसत्त्वविप्रतिपत्तिभिश्चाखेदितत्वात् ।
यल्लोक उच्यते—'आपणक्रीतो दासः' इति । बोधिसत्त्वास्ते हि महात्मनः
सर्वसम्पत्प्रकर्षविशेषाप्ता अपि सन्तो निष्कारणकरुणापारतन्त्र्यात् सर्वसत्त्वेषु
चण्डालकुमारकसदृशमात्मानं निर्मानतया व्यवस्थाप्य सत्त्वेभ्यः सर्वकदर्थ-
नानां १ सोढारो भवन्ति, सर्वश्रमयन्त्रणानां चोद्वोढारः । यच्चैतल्लक्षणविपाकं
कर्मेत्युक्तम् ॥ १०८ ॥
तथैवेति । तद्विपाकभूम्यतिक्रमात् । यथा पुरुषस्य देशत्यागं कुर्वन्तो धनिका
उत्तिष्ठन्ते, तथैवेत्यर्थः ॥ १०७ ॥
महाशालकुलज इति । महाप्राकारकुलज इत्यर्थः । क्षत्रियमहाशालकुलजो
यावद् गृहपतिमहाशालकुलज इति । महागृहपतिकुलज इत्यर्थः । कदर्थना ।
महापरिभवपूर्विका विहेठना । ययोः कायवाचोः प्रवृत्त्या परस्य दुःखदौर्मनस्ये
१. सर्वकदर्थनां—का० ।

७३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
जम्बूद्वीपे पुमानेव सम्मुखं बुद्धचेतनः ।
चिन्तामयं कल्पशते शेष आक्षिपते हि तत् ॥ १०९ ॥
जम्बूद्वीप एव बोधिसत्त्वो लक्षणविपाकं कर्माक्षिपति, नान्यत्र; जाम्बूद्वीप-
कानां तीक्ष्णबुद्धित्वात् ।
पुरुष एव, न स्त्री ।
सम्मुखीभूत एव शास्तरि, बुद्धालम्बनयैव चेतनया ।
चिन्तामयं तत्कर्म; न श्रुतमयम्, न भावनामयम् ।
कल्पशते च शेष आक्षिपति न बहुभवेषु । भगवता तु शाक्यमुनिनोत्त-
प्तवीर्यतया नव कल्पा अपावर्तिता एकनवत्या कल्पैराक्षिप्तम् ।
अत एव चोक्तम्—“इतोऽहं ग्रामणि¹ एकनवतं¹ कल्पमुपादाय न सम-
नुस्मरामि नाभिजानामि यदेककुलमपि पक्षभिक्षाप्रदानहेतोः क्षतं वा स्यादुपहतं
वा” ( ) इति ।
ततः प्रभृति प्रकृतिजातिस्मरत्वात् प्रथमकल्पासंख्येयनिर्यांत एव बोधिसत्त्व
एतांश्चतुरो दोषान् व्यावर्तयति, द्वौ च गुणौ प्रतिलभत इति पूर्वाचार्याः ॥ १०९ ॥
तेषां च लक्षणानाम्
एकैकं पुण्यशतजम्,
किं पुण्यस्य परिमाणम् ?

भवतः, तदपेक्षया तन्निग्रहो यन्त्रणेत्युच्यते ॥ १०८ ॥
एकनवतं कल्पमुपादायेति । एकनवतेः पूरणः कल्प एकनवतः, तदुपादाय ।
असिबद्धकेन ग्रामण्या निर्ग्रन्थश्रावकेण भगवानुक्तः—“किमनर्थयासि भो
गौतम कुलानां प्रतिपन्नो यस्त्वमीदृशे दुर्भिक्ष इयता भिक्षुसंघेन सार्द्धमशनि-
वदुत्सादयंन् भिक्षामटसि” इति । स भगवताभिहितः—“इतोऽहं ग्रामणि
एकनवतं कल्पमुपादाय” ( ) इति विस्तरः ।
एतांश्चतुरो दोषान् व्यावर्तयतीति । दुर्गतिदोषम्, अकुलीनतादोषम्,
विकलेन्द्रियतादोषम्, स्त्रीभावदोषं चेति । द्वौ च गुणौ प्रतिलभते । जाति-
स्मरतागुणम्, अनिवर्तकतागुणं चेति ॥ १०९ ॥
१-१. ग्रामणीरेक०—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३७
सन्निकृष्टं बोधिसत्त्वं स्थापयित्वा यावत् सर्वसत्त्वानां भोगफलमित्येके।
यावत् सर्वसत्त्वानां कर्माधिपत्येन त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोको निर्वर्तत¹
इत्यपरे।
बुद्धा एव च तत्परिमाणज्ञा इत्यपरे।
अन्य बोधिसत्त्वभूतो भगवान् कियतो बुद्धान् पर्युपासयामास ? प्रथमे
कल्पासंख्येये पञ्चसप्ततिसहस्राणि, द्वितीये षट्सप्ततिम्, तृतीये सप्तसप्ततिम्।
अथ कस्य कल्पासंख्येयस्यान्ते कतमो बुद्ध आसीत् ? प्रतिलोमानुक्रमेण
यथाक्रमम्—
सन्निकृष्टं बोधिसत्त्वं स्थापयित्वेति। यो लक्षणविपाककर्मकारी। त्रिसाहस्र-
महासाहस्रो निर्वर्तत इति। येन सर्वसत्त्वकर्माधिपत्येन त्रिसाहस्रमहासाहस्र-
प्रादुर्भावः, तस्य तत् परिमाणमिति। उक्तं पुण्यस्य परिमाणम्।
—तेषामेवं कृतपरिमाणानां शतेनैकं महापुरुषलक्षणं निर्वर्तते। एवं यावद्
द्वात्रिंशत्तममपीति। केचित् तं व्याचक्षते—बुद्धालम्बनमनस्कारसम्मुखीभावात्
पञ्चाशच्चेतना भवन्ति। ‘अहमपीत्थं स्याम्’ इत्यपराः पञ्चाशदित्येवं पुण्यशतं
भवतीति।
अपरे वर्णयन्ति—कामधातुर्विंशतिस्थानानि, रूपधातुः षोडश, आरूप्या-
श्चत्वारः, अष्टौ च शीटनरका इत्यष्टचत्वारिंशद्विकल्पं त्रैधातुकं भवति।
तदालम्बनमस्य बोधिसत्त्वस्य करुणाचित्तमुत्पद्यते। ततस्तत्सम्प्रयुक्ताश्चेतना
अष्टचत्वारिंशद् भवन्ति। अतोऽनन्तरं बुद्धालम्बनचेतनोत्पद्यते। यथानेनास्मात्
त्रैधातुकात् सत्त्वा मोचिता इत्येका चेतना। अतोऽनन्तरं द्वितीया चेतनोत्पद्यते।
‘अहमप्येवं मोचयेयम्’ इत्यात्मालम्बनेति पञ्चाशच्चेतना भवन्ति। तासां
पुनर्द्विःसम्मुखीभावाच्चेतनाशतं भवतीति।
अन्य आहुः—प्राणातिपातविरतिर्बुद्धस्य भगवतः पञ्चभिः कारणैरुपैता
भवति। पञ्च कारणानि—मौलकर्मपथपरिशुद्धिः, सामन्तकपरिशुद्धिः, वित-
र्कानुपघातः, स्मृत्यनुपरिगृहीतत्वम्, निर्वाणपरिणामितत्वं चेति। तदालम्बना
अपि चेतनाः पञ्च भवन्ति। एवं दश कर्मपथालम्बना दश पञ्चकाश्चेतनानां
पञ्चाशच्चेतना भवन्ति। तासां द्विःसम्मुखीभावाच्चेतनाशतं भवतीत्येतत्
पुण्यशतम्। ‘यथा अयमसाधारणदशकुशलकर्मपथनिर्जातो भगवान्, एवमह-
मपि स्याम्’ इति कृत्वा। तदेवं सत्येकैकं पुण्यशतजमित्येतत् सिध्यति।
पर्युपासयामासेति। लिट्ण्याम्-प्रत्ययान्तस्यासेरेतद्रूपम्। पर्युपासितवा-
१. ॰ऽभिनिवर्तत—का०।

असंख्येयत्रयान्त्यजाः¹ ।
विपश्यी दीपकृद् रत्नशिखी,
रत्नशिखिनि सम्यक्सम्बुद्धे प्रथमोऽसङ्ख्येयः समाप्तः। दीपङ्करे भगवति
द्वितीयः। विपश्यिनि तथागते तृतीयः।
सर्वेषां तु तेषां—
शाक्यमुनिः पुरा ॥ ११० ॥
शाक्यमुनिर्नाम सम्यक्सम्बुद्धः पूर्वं बभूव। यत्र भगवता बोधिसत्त्वभूतेन
आद्यं प्रणिधानं कृतम्—'एवम्प्रकार एवाहं बुद्धो भवेयम्' इति, नोऽप्येवं कलियुग
एवोत्पन्नवानार्यवत्, तस्याप्येवं वर्षसहस्रान्तं शासनं बभूव ॥ ११० ॥
अथ कस्यामवस्थायां बोधिसत्त्वः कां पारमितां परिपूरयते ?
सर्वत्र सर्वं ददतः कारुण्याद् दानपूरणम्।
यदा सर्वस्मै सर्वं ददाति आ अक्ष्णः, आ मज्जायाः, कारुण्यात् नाभ्यु-
दयविशेषं लिप्समानः—इयता दानपारमिता परिपूर्णा भवति।
अङ्गच्छेदेऽप्यकोपात्तु रागिणः क्षान्तिशीलयोः ॥ १११ ॥
यदायमवीतरागोऽपि छिद्यमानेष्वङ्गेषु नाल्पमपि कुप्यति, तदा अस्य
क्षान्तिशीलपारमिते परिपूर्णे भवतः ॥ १११ ॥
तिष्यस्तोत्रेण वीर्यस्य,
तिष्यं तथागतरत्नगुहायां तेजोधातुसमापन्नन्दृष्ट्वा भगवान् बोधिसत्त्वभूत
एकेन पादेन स्थित्वा सप्त दिवसान् स्तुतवानेकगाथया—
“न दिवि भुवि वा नास्मिन् लोके न वैश्रवणालये।
नित्यर्थः। यत्र भगवतेति विस्तरः। प्रभासनाम्ना कुम्भकारकुमारभूतेनासुखो-
दरकाभ्याञ्चपरिचर्याभिरुपस्थानं कृत्वाद्यं प्रणिधानं कृतम् ॥ ११० ॥
तदास्य क्षान्तिशीलपारमिते परिपूर्णे इति। चेतसा तावदकोपत: क्षान्तिपार-
मितापरिपूरिः, कायवाग्भ्यां दुश्चरिताकरणाच्छीलपारमितापरिपूरिरिति ॥
न दिवि भुवि चेति विस्तरः। दिवि, भुवि वेति उद्देशपदन्यायेनोक्तम्।
१. ०न्तजाः—स्फु० मुद्रितः पाठः।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३९
न मरुभवने दिव्यस्थाने¹ न दिक्षु विदिक्षु च² ॥
चरतु वसुधां स्फीतां कृत्स्नां सपर्वतकाननाम् ।
पुरुषवृषभस्त्वत्तुल्योऽन्यो महाश्रमणः कुतः" ॥ ( ) इति ।
तदा किल वीर्यपारमिता परिपूर्णा, नव च कल्पाः प्रत्युदावर्तिताः ।
धीसमाध्योरनन्तरम् ।
बोधेः पूर्वसमनन्तरं ध्यानप्रज्ञापारमितयोः परिपूरिः । वज्रोपमसमाधौ
स्वस्याः सम्पदः पारगमनात् पारमिताः ।
सूत्र उक्तम्—"त्रीणि पुण्यक्रियावस्तूनि । दानमयं पुण्यक्रियावस्तु,
शीलमयम्, भावनामयम्" ( ) इति । कथमेतत् त्रयं
पुण्यक्रियावस्तु !
पुण्यं क्रियाऽथ तद्वस्तु त्रयं कर्मपथा यथा ॥ ११२ ॥
पुण्यमप्येतत् त्रयं क्रियापि, वस्त्वपि, यथायोगमिति पुण्यक्रियावस्तु ।
तद्यथा—कर्म च ते पन्थानश्च पन्थान एव च कर्मण इति कर्मपथा उक्ताः ।
नास्मिँल्लोके न वैश्रवणालये न मरुभवने दिव्यस्थान इति । तद्व्यक्त्यर्थनिर्देशपदानि ।
अस्मिन् लोक इति । मनुष्यलोके। वैश्रवणालय इति। चातुर्महाराजिकस्थाने ।
मरुभवन इति । मरुद्भवे । त्रायस्त्रिंशभवन इत्यर्थः । दिव्यस्थाने । यामादिस्थाने ।
लोकधात्वन्तरेष्वपि तत्सदृशस्याभावज्ञापनाथर्माह—न दिक्षु विदिक्षु चेति ।
अथ न श्रद्धीयते, चरतु नरः कश्चिद् वसुधामिमां कृत्स्नां स्फीतां
बहुसत्त्वाध्यासितां सह पर्वतैः काननेश्च । सपर्वतकाननां स्वयं प्रत्यवेक्ष्यताम्
इत्यभिप्रायः ।
नव च कल्पाः प्रत्युदावर्तिता इति । तेन वीर्यारम्भेणैकनवत्या कल्पैः परिपूर्णा
वीर्यपारमितेति कृत्वा । अत एवोक्तम्—एकनवत्यां कल्पेष्वाक्षिप्तमिति ।
बोधेः पूर्वसमनन्तरमिति । क्षयानुत्पादज्ञानलक्षणाया बोधेः पूर्वसम-
नन्तरम् । किं कारणम् ? परिपूर्णपारमितो हि बोधिमधिगच्छति, नापरिपूर्ण-
पारमित इति ।
यथायोगमिति । किञ्चित् पुण्यञ्च क्रिया च वस्तु च, किञ्चित् पुण्यं च क्रिया
च, किञ्चित् पुण्यमेव क्रिया च, किञ्चित् पुण्यं च वस्तु च, किञ्चिद्वस्त्वेवेति ।
कथम् ? इत्याह—तद्यथेति विस्तरः । कर्म च ते पन्थानश्च । प्राणातिपातादयः
१. दिव्ये स्थाने—का० । २. वा—का० ।

७४० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
तत्र दानमये तावत् पुण्यक्रियावस्तुनि कायवाक्कर्म त्रिधा भवति-तत्-
समुत्थापिका चेतना, पुण्यं च, क्रिया च। तत्सहभुवो धर्माः पुण्यमेव।
शीलमयं तु---कायवाक्कर्मैवेति त्रिधा भवति।
भावनामयम्-मैत्री, पुण्यं च, पुण्यक्रियायाश्च वस्तु। तत्सम्प्रयुक्तायाश्चेत-
नाया मैत्रीमुखेनाभिसंस्करणात् तत्सहभूश्चेतना, शीलं च, पुण्यं च, क्रिया च।
अन्ये तत्सहभुवः पुण्यमेव, पुण्यस्य वा कारणं पुण्यक्रिया पुण्यप्रयोगस्तस्या
एतानि त्रीणि वस्तूनि। एषां सम्पादनार्थं पुण्यप्रयोगाम्भादिति।
कुशलचेतनापरमार्थेन पुण्यक्रिया। तस्या एतानि वस्तूनीत्यपरे ॥११२॥
किमिदं दानं नाम? यदपि दीयते तद् दानम्। इह तु
दीयते येन तद्दानम्,
सप्त कर्मपथाः, कर्मस्वभावत्वात् चेतनापथत्वाच्च। त्रयस्त्वभिध्यादयः पन्थान एव
कर्मणश्चेतनाख्यस्येति कर्मपथाः।
कायवाक्कर्म त्रिविधेति। पुण्यं तावदिष्टविपाकत्वात्। क्रिया कर्मस्वभाव-
त्वात्। वस्तु तत्समुत्थानचेतनायास्तदधिष्ठाय प्रवृत्तेः। तत्समुत्थापिका चेतना
कायवाक्कर्मसमुत्थापिका। पुण्यमिष्टविपाकत्वात्। क्रिया मनस्कर्मत्वात् न वस्तु,
क्रियानधिष्ठानत्वात्। तत्सहभुवो वेदनादयः। इष्टविपाकत्वात् पुण्यमेव, न तु
क्रियाधिष्ठानं वा; तल्लक्षणाभांवात्।
शीलमयमिति। पूर्ववत् त्रेधं योज्यम्।
मैत्रीं पुण्यमिति पूर्ववद् योज्यम्। पुण्यक्रियायाश्च वस्तु। तत्सम्प्रयुक्ताया मैत्री-
सम्प्रयुक्तायाश्चेतनाया मैत्रीमुखेन मैत्रीवशेनार्भिसंस्करणाद् अभिसञ्चेतनात्
तत्सहभूः मैत्रीसहभूश्चेतना शालञ्च ध्यानसंवरसंगृहीतम्, पुण्यं च क्रिया च पूर्ववत्।
'न हि ध्यानसंवरं प्रवर्तयेयम्' इत्यधिष्ठाय चेतना प्रवर्तते। तेन न क्रियाविष्ठा-
नम्। अन्ये तत्सहभुवो वेदनादयः पुण्यमेव पूर्ववत्। तदेवम् दानमये-पुण्यं च
क्रिया च वस्तु च, पुण्यं क्रिया च, पुण्यं चं, पुण्यक्रियावस्तु। शीलमये-पुण्यं
च क्रिया च क्रियावस्तु च पुण्यक्रियावस्तु। भावनामये-पुण्यक्रियावस्तु च,
पुण्यं क्रिया च, पुण्यं चेति पुण्यक्रियावस्तु। अवयवरूपाणामप्येकशेष
इष्यते; "गुणो यङ्लुकोः" ( पा० सू० ७.४.८२ ) इति यथा ॥ ११२ ॥
यदपि दीयते तद्दानमिति। देयं वस्तु, कर्मणि ल्युडिति कृत्वा। "दीयते येन
तद्दानम्" इति। इह तु कुशलमिष्टं दानमिति। देयस्य हि वस्त्रादेर्व्या-
वृत्तत्वम्।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७४१
भवति स्म । रागादिभिरपि दीयते, न चात्र तदिष्टम्, अतो विशेषणार्थ-
माह—
पूजानुग्रहकामया¹ ।
परेषां पूजानुग्रहकामताभ्यां येन दीयते । किं पुनस्तत्त्यागेन दीयते?
कायवाक्कर्म सोत्थानम्,
किं पुनस्तदुत्थानम् ? येन कलापेन तदुत्थाप्यते । आह चात्र—
“शुभेन मनसा द्रव्यं स्वं ददाति यदा पुमान् ।
तत् क्षणं कुशलाः स्कन्धाः दानमित्यभिधीयते ॥” ( ) इति ।
महाभोग्यफलं च तत् ॥ ११३ ॥
तच्चैतद् दानमयं पुण्यक्रियावस्तु महाभोग्यफलम् । स्वभावे चैष मयड्
बेदितव्यः । तद्यथा—तृणमयं गृहम्, पर्णमयं भाजनमिति ॥ ११३ ॥
तत् खल्वेतद् दानम्—
स्वपरार्थोभयार्थाय नोभयार्थाय दीयते ।
तत्र यदवीतरागः आर्यः पृथग्जनो वा वीतरागश्चैत्ये दानं ददाति, तदस्यात्मन
एवार्थाय; परेषां तेनानुग्रहाभावात् ।
यदार्यो वीतरागः परसत्त्वेभ्यो दानं ददाति स्थापयित्वा दृष्टधर्मवेदनीयं तत्र
दानं परेषामर्थाय; तेन तेषामनुग्रहात् । नात्मनोऽर्थाय; तद्विपाकभूमेरत्यन्त-
समतिक्रान्तत्वात् ।
रागादिभिरपीति । आदिशब्देन क्रोधेर्ष्यादीनां ग्रहणम् । पूजानुग्रहकामत-
येति । चैत्यापरिनिर्वृतेभ्यः

७४२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यद्वीतरागः पृथग्जनो वा वीतरागः परसत्त्वेभ्यो ददाति तद्दानमुभयेषामर्थाय।
यदार्यो वीतरागश्चैत्ये ददाति स्थापयित्वा दृष्टधर्मवेदनीयम्, तद्दानमुभयेषां
नार्थाय। तद्धि केवलं गौरवं कृतज्ञाभ्यां दीयते।
सामान्येन दानं महाभोगफलमुक्तम्।
तद्विशेषः पुनर्दातृवस्तुक्षेत्रविशेषतः ॥ ११४ ॥
तत्र तावत्—
दाता विशिष्टः श्रद्धाद्यैः,
श्रद्धाशीलश्रुतादिगुणयुक्तो दाता विशिष्टो भवति। तद् दानदातृविशेषेण
फलदानं प्रति विशिष्यते।
स च तादृशो दाता
सत्कृत्यादि ददाति,
सत्कृत्य स्वहस्तं काले परानुपहत्य ददाति।
अतः।
सत्कारोदाररुचिता कालानाच्छेद्यलाभिता ॥ ११५ ॥
अतोऽस्य दातुस्तत् तादृशं दानं दत्त्वा यथाक्रमं चत्वारो विशेषा भवन्ति—
१. सत्कारलाभी भवति। २. उदारेभ्यो¹ भोगेभ्यो¹ रुचिं लभते। ३. काले²
भोगान् लभते नातिक्रान्तिकालान्³। ४. अनाच्छेद्यांश्च भोगान् लभते। नास्य
भोगाः परैराच्छाद्यन्ते, नाप्यग्न्यादिभिर्विनाश्यन्ते। उक्तं यथा—दाता विशिष्यते,
तद्विशेषाच्च दानविशेषः ॥ ११५ ॥
स्थापयित्वा दृष्टधर्मवेदनीयमिति। तदुभयार्थमिति कृत्वा स्थाप्यते। तद्वि-
पाकभूमेरत्यन्तसमतिक्रान्तत्वात्। कामधातोरत्यन्तसमतिक्रान्तत्वादित्यर्थः।
कामधातुर्हि दानस्य विपाकभूमिरिति ॥ ११४ ॥
श्रुतादिगुणयुक्त इति। आदि-शब्देन त्यागप्रज्ञाल्येच्छतादिगुणयुक्तः। “सत्कृ-
त्यादि ददाति” इति। सत्कृत्येत्यादिरस्येति सत्कृत्यादि। क्रियाविशेषणमेतत्।
यथाक्रमं चत्वारो विशेषा इति। सत्कृत्य दाता सत्कारलाभी भवति।
स्वहस्तदाता उदारेभ्यो भोगेभ्यो रुचिं लभते। कालदाता काले भोगान् लभते;
नातिक्रान्तकालात्। यद् भोक्तुमेवासमर्थः। परानुपहत्य दाता अनाच्छेद्यान्
१-१. उदारेषु च भोगेषु—का०। २. कालेन च—का०। ३. ०कालेन—का०।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७४३
अथ वस्तु कथं विशिष्यते ?
वर्णादिसम्पदा वस्तु
'विशिष्टम्' इति वर्तते । यदि यद्दीयते तद् वर्णगन्धरसस्पर्शानामन्यतमेनापि
सम्पन्नं भवति । एवं वस्तु विशिष्यते ।
तादृशं वस्तु दत्त्वा किं भवति ? यथाक्रमम्
सुरूपत्वं यशस्वि वा ।
प्रियता सुकुमारर्तुसुखस्पर्शाङ्गता ततः ॥ ११६॥
वर्णसम्पन्नं दत्त्वा सुरूपो भवति ।
गन्धसम्पन्नं दत्त्वा यशस्वी भवति; गन्धवद् यशसो दिक्षु विधारणात् ।
रससम्पन्नं दत्त्वा प्रियो भवति । रस इव स्वादुः ।
स्पर्शसम्पन्नं दत्त्वा सुकुमाराङ्गश्च भवति, ऋतुसुखस्पर्शानि चास्याङ्गानि
भवन्ति, यथा क्षीरलस्य ॥ ११६ ॥
अथ क्षेत्रं कथं विशिष्यते ?
गतिदुःखोपकारित्वगुणैः क्षेत्रं विशिष्यते ।
गतिविशेषाव तावद् विशिष्यते । तथा ह्युक्तं भगवता—"तिर्यग्योनिगताय
दानं दत्त्वा शतगुणो विपाकः प्रतिकाङ्क्षितव्यः । दुःशीलाय मनुष्यभूताय दानं
दत्त्वा सहस्रगुणः” ( ) इति ।
दुःखविशेषाद् विशिष्यते । तथा ह्यौपधिकेषु पुण्यक्रियावस्तुषु, ग्लाने
दानम्, ग्लानोपस्थापके दानम्, शीतलिकादिषु च दानमुक्त्वोक्तम्—"एभिः
सप्तभिः औपधिकैः पुण्यक्रियावस्तुभिः समन्वागतस्य श्राद्धस्य कुलपुत्रस्य वा
कुलदुहितुर्वा न लभ्यं पुण्यानां प्रमाणमुद्ग्रहीतुम्” ( ) इति ।
भोगान् लभते ॥ ११५ ॥
ऋत-सुख-स्पर्शानि चास्याङ्गानीति। शीते उष्णानि, उष्णे शीतानि, साधारणे
साधारणानि ॥ ११६ ॥
शीतलिकादिषु चेति । आदि-शब्देन वर्दनिका-वर्षलिकादिषु यथासूत्रमूह्य-
मेतत् ।

७४४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
उपकारित्वविशेषाद् यथा—मातापित्रोरन्येषां चोपकारिणाम्; ऋक्षमृग-
जातकाद्युदाहरणात् ।
गुणविशेषाद् यथा—“शीलवते दत्त्वा शतसहस्रगुणो विपाकः”
( ) इत्येवमादि ।
सर्वेषां तु दानानाम्
अग्रं मुक्तस्य मुक्ताय,
“यद्वीतरागो वीतरागाय दत्त्वाऽतिदानम्, इदं श्रेष्ठमामिषदानेषु दानम्”
( ) इत्युक्तं भगवता ।
बोधिसत्त्वस्य च,
यद्वा दानं बोधिसत्त्वे ददाति सर्वसत्त्वहितहेतोः, तदमुक्तस्याप्यमुक्तेऽभ्या-
दानमग्रम् । तत् स्थापयित्वा यानि भगवतोऽन्यान्यष्टौ दानान्युक्तानि, तेषाम्—
अष्टमम् ॥ ११७ ॥
‘अग्रम्’ इति वर्तते । कतमान्यष्टौ ? १. आसाद्य दानम्, २. भयदानम्,
३. ‘अदान्मे दानम्, ४. दास्यति मे दानम्, ५. दत्तपूर्वं मे दानं पितृभिश्च
पितामहैश्च’ इति दानं ददाति, ६. स्वर्गार्थं दानम्, ७. कीर्त्यर्थं दानम्,
८. चित्तालङ्कारार्थं दानम्, चित्तपरिष्कारार्थम्, योगसम्भारार्थमुत्तमार्थस्य प्राप्तये
दानं ददाति ।
तत्रासाद्य दानं यत् आसन्नेभ्य उपगतेभ्यो दानं ददातीति पौराणाः ।
भयदानं यद् विनाशाभिमुखं दृष्ट्वा वरं ददामीति ददाति ।
यथा मातापित्रोरिति । उपकारित्वविशेषात् कारापकारौ महाफलौ तयो-
र्भवतः—इत्यर्थोऽवगन्तव्यः । ऋक्षमृगजातकाद्युदाहरणाद् विपाक इति । एवम्
ऋक्षमृगयोर्गुहां प्रविश्य गात्रोष्मेशीतोपनयेनोह्यमाननद्युत्तारणेन चोपकारि-
णोरपकारकरणेन सद्योऽङ्गपातात् । आदिशब्देन कपिजातकाद्युदाहार्यम् ।
शीलवते दत्त्वा शतसहस्रगुणो विपाक इत्येवमादीति । आदिशब्देन स्रोत-
आपत्तिफलप्रतिपन्नकाय दत्त्वा अप्रमेयो भवति विपाकः, ततोऽप्रमेयतरः स्रोत-
आपन्नायेत्यादि ।
तत् स्थापयित्वेति । अनन्तरोक्तं बोधिसत्त्वदानम् । तद्धि सम्यक्सम्बोध्यर्थं

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७४५
शेषं सुगमत्वान्न विभक्तम् ॥ ११७ ॥
स्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नाकाय दानं दत्त्वा अप्रमेयविपाकः, ततोऽप्रमेयतरः
स्रोतआपन्नायेति विस्तरेणोक्तं सूत्रे ।
अपि तु—
मातृपितृग्लानधर्मकथिकेभ्योऽन्त्यजन्मने ।
बोधिसत्त्वाय चामेया अनार्येभ्योऽपि दक्षिणा ॥ ११८ ॥
एभ्यः पञ्चभ्यः पृथग्जनभूतेभ्योऽप्यप्रमेया फलतो दक्षिणा भवति ।
तत्रान्त्यजन्मा बोधिसत्त्वश्चरमभविकः ।
धर्मकथिकश्चतुर्विधे क्षेत्रविशेषे कतमस्मिन् पक्षे निक्षेप्यः ? उपकारिपक्षे ।
स हि महाकल्याणमित्रम् अविद्यान्धायां प्रजायां प्रज्ञाचक्षुषो दाता, समविषमस्य
प्रकाशयिता, अनास्रवस्य धर्मकायस्य निर्वर्तयिता, समासतो बुद्धकृत्यस्य कर्ता
॥ ११८ ॥
कर्मणां तु गुरुलघुत्वं ज्ञातुकामेन समासतः षट् कारणानि ज्ञेयानि ।
तद्यथा—
पृष्ठं क्षेत्रमधिष्ठानं प्रयोगश्चेतनाशयः ।
एषां मृद्वधिमात्रत्वात् कर्ममृद्वधिमात्रता ॥ ११९ ॥
सर्वसत्त्वार्थञ्च । शेषं सुगमत्वान्न विभक्तमिति । यदेतददान्मे दानमित्येवमादि-
कम् । अदान्मे दानमिति । दत्तमनेन पूर्वमिति दानं तृतीयम् । दास्यति मे
दानमिति चतुर्थम् । दत्तपूर्वं मे पितृभिश्च पितामहैश्चेति दानमिति पञ्चमम् ।
स्वर्गार्थं दानं षष्ठम् । कीर्त्यर्थं सप्तमम् । चित्तालङ्कारार्थं यावदुत्तमार्थस्य प्राप्तये
दानमित्यष्टमम् । चित्तालङ्कारार्थमृद्धयर्थम् । चित्तपरिष्कारार्थम् । अष्टौ चित्त-
परिष्कारा मार्गाङ्गानि, तदर्थम् । योगसम्भारार्थम् । योगनिदानार्थम् । उत्तमा-
र्थस्य प्राप्तिः । अर्हत्त्वं निर्वाणस्य वा प्राप्तिः, तस्यै प्राप्तये दानम् । चतुर्भेदमध्येक-
मष्टमं भवति । निर्वाणप्रापकमेवैतदिति कृत्वा सुगममुक्तमाचार्येण ॥ ११७ ॥
चतुर्विधे क्षेत्रविशेष इति । गतिदुःखोपकारिगुणक्षेत्रे कतमस्मिन् पक्ष इति ।
यस्मादस्य गतिक्षेत्रता च न सम्भवति । तस्मात् पृच्छति । समविषमस्य प्रका-
शयितेति । धर्माधर्मस्य ॥ ११८ ॥

७४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
पृष्ठं नाम यत् कृतस्य पुनरनुक्रिया । क्षेत्रं नाम यत्र कारापकाराः
क्रियन्ते । अधिष्ठानं कर्मपथः । प्रयोगस्तदर्थं कायवाक्कर्म । चेतना यया
कर्मपथं निष्ठापयति । आशयस्तदभिप्रायः—'एवं चैवं च कुर्याम्', 'एवं चैवं च
न करिष्यामि' इति ।
कस्यचित् पृष्ठपरिग्रहेणैव तत्कर्म गुरु सम्पद्यते; विपाकनैयम्यावस्थानात्१ ।
कस्यचित् क्षेत्रवशेनैव । तत्रैव क्षेत्रे पुनरधिष्ठानवशात् गुरु सम्पद्यते, नान्यथा ।
यथा—मातापित्रोः प्राणातिपातात्, न त्वेवमदत्तादानादिकात् ।
एवमन्यदपि योज्यम् ।
यस्य तु सर्वाण्यधिमात्राणि भवन्ति, तस्यात्यर्थमधिमात्रं गुरु कर्म वेदि-
तव्यम् । यस्य मृदूनि, तस्यात्यर्थं मृदु वेदितव्यम् ॥ ११९ ॥
कृतं च, उपचितं च कर्मोच्यते । कथं कर्मोपचितं भवति ? पञ्चभिः करणैः ।
सञ्चेतनसमाप्तिभ्यां निष्कौकृत्यविपक्षतः ।
परिवाराद्विपाकाच्च कर्मोपचितमुच्यते ॥ १२० ॥
कथं सञ्चेतनतः ? सञ्चिन्त्य कृतं भवति नाबुद्धिपूर्वम्, न सहसा कृतम् ।
कथं समाप्तितः२ ? कश्चिदेकेन दुश्चरितेनापायान्याति, कश्चिद् यावत्
त्रिभिः । कश्चिदेकेन कर्मपथेन, कश्चिद् यावद् दशभिः । तत्र यो यावता गच्छति
तस्मिन्नसमाप्ते कृतं तत् कर्म नोपचितम्, समाप्ते तूपचितम् ।

विपाकनैयम्यावस्थानादिति । नियतविपाकदानावस्थानादित्यर्थः । कस्यचित्
क्षेत्रवशेनैवेति । तद् यथा सामान्यपुरुषवधात् पितृवधः । तत्रैव क्षेत्रे पुनरधिष्ठान-
वशादिति । कर्मपथवशात् । कथम् ? इत्याह—मातापित्रोः प्रागातिपातनात् गुरु
कर्म, न त्वेवमदत्तादानादिकात् गुरु । न हि मातापित्रोर्द्रव्यापहरणकर्म तद्वधवद् गुरु
भवति; तद्वधस्यानन्तर्यस्वभावत्वात् । आदिशब्देन मृषावादपैशुन्यादिग्रहणम् ।
एवमन्यदपि योज्यमिति । कस्यचित् प्रयोगविशेषेण गुरु सम्पद्यते; विपाक-
नैयम्यावस्थानात् । कस्यचिच्चेतनाविशेषेण । कस्यचिदाशयविशेषेण ॥ ११९ ॥
नाबुद्धिपूर्वं न सहसा कृतमिति । अथ वा—नाबुद्धिपूर्वं कृतम् इदं कुर्यामित्य-
सञ्चिन्त्य कृतम् । तन्नोपचितम् । अव्याकृतं हि तत् कर्म । न सहसा कृतमिति ।
बुद्धिपूर्वमपि न सहसा कृतम् । यदभ्यासेन भाष्याक्षेपान्मुषावादाद्यनुष्ठानं कृतं
[तदकुशलम्, न पुनरुपचितम् । यावत् त्रिभिरिति । कायवाङ्मनोदुश्चरितैः ।
१. ०नैयम्येनाव०—का० । २. समापत्तितः—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७४७
कथं निष्कौकृत्यविपक्षतः ? निर्विप्रतिसारं च तत् कर्म भवति, निष्प्रति-
पक्षं च ।
कथं परिवारतः ? अकुशलं चाकुशलपरिवारं च भवति ।
कथं विपाकतः ? विपाकदाने नियतं भवति ।
एवं कुशलमपि योज्यम् । अतोऽन्यथा कर्म कृतं भवति, नोपचितम्
॥ १२० ॥
चैत्ये सरागस्यात्मार्थं दानमित्युक्तम् । तत्रासत्युपभोक्तरि कथं पुण्यं भवति ?
द्विविधं हि पुण्यम् — १. त्यागान्वयम्, त्यागादेव यदुपपद्यते; २. परिभोगान्वयं
च, देयधर्मपरिभोगाद् यदुत्पद्यते ।
चैत्ये त्यागान्वयं पुण्यम्,
परिभोगान्वयं पुण्यं नास्ति । कथं तत्राप्रतिगृह्णति कस्मिंश्चित् पुण्यम् ? किं
पुनः कारणं सति प्रतिग्रहीतरि भवितव्यम्, नास्तीति ? कस्यचिदप्यनुग्रहा-
भावात् ?
इदमकारणम् । यदि हि पुण्यं परानुग्रहादेव स्यात्, मैत्र्याद्यप्रमाणसम्य-
ग्दृष्टिभावनायां न स्यात् । तस्माद्देष्टव्यं चैत्येऽपि पुण्यम् ।
निष्प्रतिपक्षं चेति । प्रतिदेशनादिप्रतिपक्षाभावतः ।
अकुशलं चाकुशलपरिवारं चेति । यः कृत्वाप्यनुमोदत इति ।
विपाकदाने नियतमिति । पुष्टाकुशललक्षणसमुत्पादात् ।
एवं कुशलमपि योज्यमिति । कथम् ? सञ्चेतनतः सञ्चिन्त्य कृतं भवति,
नाबुद्धिपूर्वं कृतं भवति । तद्यथा—अव्याकृतेन चित्तेन पाषाणं ददामीति
सुवर्णपिण्डं दद्यात् । कृतं तत्, न पुनरुपचितम् । अव्याकृतं हि तत् कर्म, न सहसा
कृतम् । यथा भाष्याक्षेपात् सत्यवचनं कृतं तत् कुशलम्, न पुनरुपचितम् ।
कश्चिदेकेन सुचरितेन सुगतिं याति, कश्चिद् यावत् त्रिभिः; कश्चिदेकेन कर्मपथेन,
कश्चिद् यावद्दशभिः । तत्र यो यावता गच्छति, तस्मिन्नसमाप्ते कृतं कर्म,
नोपचितम् । समाप्ते तूपचितम् । एवं यावद् विपाकदाने नियतमिति सम्भवतो
योज्यम् ॥ १२० ॥
चैत्ये सरागस्येति विस्तरः । "स्वपरार्थोभयार्थाय" (अभि० को० ४.११४)
इत्यत्र । पुण्यमेव त्यागान्वयमपश्यन्नाह—कस्यचिदप्यनुग्रहाभावादिति । सति
हि प्रतिग्रहीतरि युक्तं त्यागान्वयं पुण्यम् । तत्र हि प्रीत्यनुग्रहेण ग्रहीता युज्यत
अभि० को० २ : २४

७४८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
मैत्र्यादिवदगृह्णति ।
यथा मैत्र्यादिष्वन्तरेणापि प्रतिग्राहकं परानुग्रहं वा पुण्यं भवति स्वचित्त-
प्रभवम्, तथा ह्यतीतेऽपि¹ गुणवति तद्भक्तिकृतं स्वचित्तात् पुण्यं भवति ।
दानमानक्रिया तर्हि व्यर्था प्राप्नोति ? न; तत्कर्मसमुत्थापिकाया भक्तेः
प्रकृष्टतरत्वात् । यथा हि शत्रून्हन्मीत्य तत्समुत्थितं² कायवाक्कर्म शत्रु-
संज्ञया तस्मिन् मृतेऽपि कुर्वतो बहुतरमपुण्यं जायते, नाभिप्रायमात्रेण; तथा
ह्यतीतेऽपि¹ शास्तरि तद्भक्तिसमुत्थां दानमानक्रियां कुर्वतो बहुतरं पुण्यं जायते,
न भक्तिमात्रेण ।
यदि सुक्षेत्रे दानक्रियाबीजमिष्टफलं भवति, कुक्षेत्रे³ तर्ह्यनिष्टफलं भविष्यति ?
कुक्षेत्रेऽपीष्टफलता फलबीजाविपर्ययात् ॥ १२१ ॥
इति । “मैत्र्यादिवदगृह्णति” इति । मैत्र्यादिष्वेव मैत्र्यादिवत् । अगृह्णति असति
प्रतिग्राहके पुण्यं भवति । असत्यपि परानुग्रहे; कुशलमूलादिबलाधानात् । तथा
ह्यतीतेऽपि गुणवति तथागतादौ तद्भक्तिकृतं चैत्यदानं पुण्यं भवति ।
दानमानक्रिया तर्हि व्यर्था प्राप्नोतीति । यदि स्वचित्तादेव पुण्यं भवेत्
चित्तेनैव दानमानक्रियेते; तत एव पुण्यप्राप्तेः । न; तत्कर्मसमुत्थापिकाया
भक्तेः प्रकृष्टतरत्वात् । नैतदेवम् । कस्मात् ? यस्माद् दानमानौ भगवच्चित्त-
मात्रेण चिन्तयतो या भक्तिः, तत इयं दानमानौ कुर्वतो भक्तिः प्रकृष्टतरा;
कायवाक्कर्मणोरपि प्रवर्त्तनात् । चित्तमात्रेण हि चिन्तयतो भक्तिः कायवाक्कर्मणी
न प्रवर्त्तयतः । यथा हीति विस्तरः । यथा हि 'शत्रून् हन्मि' इति कृताभिप्रायस्य
कस्यचित् तत्समुत्थितं तदभिप्रायसमुत्थितं कायवाक्कर्म शत्रुसंज्ञया 'शत्रुरयं न
तावन्म्रियते' इत्यनया संज्ञया तस्मिन् मृतेऽपि कुर्वतो बहुतरमपुण्यं जायते; चेतना-
नुबन्धात् । नाभिप्रायमात्रेण क्रियाशून्येन । तथा ह्यतीतेऽपि परिनिर्वृतेऽपि भगवति
तद्भक्तिसमुत्थां शास्तृभक्तिसमुत्थां दानमानक्रियां पृष्ठभूतानिव कुर्वतो बहुतरं
पुण्यं जायते । न भक्तिमात्रेण । क्रियाशून्येनेति ।
कुक्षेत्रे तर्ह्यनिष्टफलं भविष्यतीति । तस्करादिभ्यो दानमनिष्टफलमिति
निर्ग्रन्थाः । सुक्षेत्रे हीष्टफलम्, कुक्षेत्रे तु विपरीतमिति ? अतो ब्रवीति— “कुक्षेत्रे-
ऽपीष्टफलता फलबीजाविपर्ययात्” इति । न क्षेत्रविशेषादिष्टं फलमिति ब्रूमः । किं
तर्हि ? विशिष्टमिति । न हि सुक्षेत्रे प्राणातिपातादिबीजस्येष्टं फलं भवतीति ।
१-१. ०म्यतीते०—का० । २. तत्समुत्थापि०—का० । ३. तत्क्षेत्रे—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७४९
कुक्षेत्रेऽपि हि फलस्य बीजादविपर्ययो दृष्टः—मृद्वीकाबीजान्मृद्वीकाफलमेवो-
त्पद्यते मधुरम्, निम्बबीजान्निम्बमेव तिक्तम् । एवं कुक्षेत्रेऽपि परहिताध्याशय-
प्रवृत्तस्य दानबीजस्येष्टमेव फलं निर्वर्तते, नानिष्टम् । क्षेत्रदोषात् तु तद्बीजमल्प-
फलं वा भवति, अफलं वा ॥ १२१ ॥
गतं दानमयपुण्यक्रियावस्तु सप्रसङ्गम् ॥
शीलमयं वक्तव्यम् ? तदुच्यते—
दौःशील्यमशुभं रूपं शीलं तद्विरतिः,
अकुशलं हि रूपं दौःशील्यमुच्यते । तस्माद् विरतिः शीलम् ।
सा पुनर्विरतिः—
द्विधा ।
यया च विरम्यते विज्ञप्त्या, यच्च तद्विरमणम् अविज्ञप्तिः ।
न च केवलं दौःशील्याद् विरतिः शीलम्, किं तर्हि ?
प्रतिक्षिप्ताच्च बुद्धेन,
यदपि न प्रकृत्या दौःशील्यम्, भगवता च बुद्धेन प्रतिक्षिप्तमकालभोज-
नादिकम्, तस्मादपि द्विधा विरतिः शीलम् ।
समात्तशिक्षस्य तु तदध्याचाराद् दौःशील्यं जायते ॥
उक्तं समासेन शीलम् ॥
विशुद्धं तु चतुर्गुणम् ॥ १२२ ॥
तत्तु शीलं चतुर्गुणं भवति । विपर्ययादविशुद्धम् ॥ १२२ ॥
कुक्षेत्रेऽपि हि फलस्य मृद्वीकाफलस्य बीजात् मृद्वीकाबीजात् अविपर्ययो
दृष्टः । मृद्वीकाफलमेव मधुरं दृष्टमित्यर्थः । न तु निम्बफलमेवम् । निम्बबीजा-
न्निम्बफलमेवेति । तिक्तमिति । मृद्वीकाबीजं कुशलस्योदाहरणम्, निम्बबीजम-
कुशलस्य ॥ १२१ ॥
“दौःशील्यमशुभं रूपम्” इति । प्राणातिपातादिलक्षणं प्रकृतिसावद्यं रूपं
दौःशील्यम् ॥
“प्रतिक्षिप्ताच्च बुद्धेन” इति । प्रज्ञप्तिसावद्यत्वात् । समात्तशिक्षस्य तु तद-
ध्याचाराद् दौःशील्यमिति । गृहीततद्विरमणस्य भगवद्वचनानादराद् दौःशील्यं
जायते । अर्थादुक्तं भवति—असमात्तशिक्षस्य न दौःशील्यमिति ।

७५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अथ कथं चतुर्गुणम् ? इत्याह—
दौःशील्यतद्धेत्वहतं तद्विपक्षसमाश्रितम्¹।
दौःशील्येन तावदनुपहतं भवति यथोक्तेन दौःशील्येन। हेतुनाप्यनुपहतं
भवति। लोभादिभिः क्लेशोपक्लेशैः दौःशील्यविपक्षाश्रितं च भवति। स्मृत्युप-
स्थानसन्निहितत्वात् समाश्रितं च भवति। नोपपत्तिविशेषाश्रितम्; निर्वाण-
परिणामित्वात्।
पञ्चभिः कारणैः इत्यपरे। १. मौलैः कर्मपथैर्विशुद्धं भवति, २.
सामन्तकैर्विशुद्धम्, ३. वितर्कैरनुपहतम्, ४. स्मृत्यानुपरिगृहीतम्, ५. निर्वाण-
परिणामितं चेति।
चतुर्विधं शीलमित्यपरे। १. भयशीलम्—यदाजीविकाश्लोकदण्डदुर्गति-
भयात् पाल्यते। २. आशास्तिशीलम्—यद्भवभोगसत्कारतृष्णाकृतम्। ३.
बोध्यङ्गानुलोमं शीलम्—यन्मोक्षार्थं सम्यग्दृष्टिकानाम्। ४. परिशुद्धं शीलम्—
अनास्रवशीलम्; निर्मलत्वादिति॥
गतं शीलम्॥
समाहितं तु कुशलं भावना,
“विशुद्धं तु चतुर्गुणम्” इति। चत्वारो गुणा अस्येति चतुर्गुणम् ॥ १२२ ॥
दौःशील्येन यथोक्तेनेति। “दौःशील्यमशुभं रूपम्” इत्यनेन। लोभादिभि-
रिति। न तैर्दौःशील्यहेतुभिः समुदाचरद्भिरुपहतं भवति। दौःशील्यविपक्षाश्रित-
मित्यर्थः।
मौलैः कर्मपथैर्विशुद्धमिति। प्राणातिपातादिभिर्मौलेरखण्डितमित्यर्थः।
सामन्तकैर्विशुद्धमिति। प्राणातिपादिप्रयोगैरदूषितमित्यर्थः। वितर्कैरिति।
कामवितर्कादिभिः। स्मृत्यानुपरिगृहीतमिति। कायादिस्मृत्युपस्थानेर्दृढीकतम्।
शीलस्मृत्या वानुपरिगृहीतम्।
आशास्तिशीलमिति। आशास्तिः=प्रार्थना। यद्भवभोगसत्कारतृष्णाकृतमिति।
भवे भोगे च सत्कारे च या तृष्णा, तया यत् समात्तमित्यर्थः। सम्यग्दृष्टि-
कानामिति। बुद्धशासनप्रतिपन्नानाम्। अन्यतीर्थिकानां हि न बोध्यङ्गानुकूलम्;
असद्दृष्टित्वात्।
“समाहितं तु कुशलम्” इति। समाहित-ग्रहणमसमाहितनिवृत्त्यर्थम्।
१. ॰क्षमाश्रितम्—का०।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७५१
किमिदं समाहितं नाम ? समाधिस्वभावं सहभू यत् । किमर्थमेतत्
भावनेत्युच्यते ?
चित्तवासनात् ॥ १२३ ॥
तद्धि समाहितं कुशलमत्यर्थं चित्तं वासयति; गुणैस्तन्मयीकरणात् सन्ततेः ।
पुष्पैस्तिलवासनावत् । दानं तावन्महाभोगतायैः संवर्तत इत्युक्तम् ॥ .१२३ ॥
अथ शीलं भावना च ?
स्वर्गाय शीलं प्राधान्याद् विसंयोगाय भावना ।
दानमपि स्वर्गाय शीलं प्राधान्यात् । शीलमपि विसंयोगाय ।
भावना तु प्राधान्यात् ।
सूत्र उक्तम्—"चत्वारः पुद्गला ब्राह्मं पुण्यं प्रसवन्ति" ( )
कुशल-ग्रहणं समाहितास्वादनासम्प्रयुक्तक्लिष्टध्याननिवृत्त्यर्थम् । तत् समाहितं
कुशलसदृशमुत्पद्यते ।
समाधिस्वभाव-सहभू यदि ति । समाधिस्वभावं तेन च सह भवति यदित्यर्थः ।
तद्धि समाहितमिति विस्तरः । तत् समाहितं कुशलमत्यर्थं चित्तं संवासयति ।
भावयति । असमाहितमपि वासयति । न त्वेवमत्यर्थमिति दर्शयति । कथम् ?
इत्याह—गुणैस्तन्मयीकरणात् सन्ततेः । यस्मात् समाधिगुणैस्तन्मयीक्रियते
चित्तसन्ततिः । अत्र दृष्टान्तमाह—पुष्पैस्तिलवासनावदिति । यथा पुष्पैस्तिला
भाव्यन्ते पुष्पगन्धमयीकरणात्, तद्वत् । तदिदमुक्तं भवति—भावना=वासना,
तत्स्वभावं पुण्यं भावनामियमिति ॥ १२३ ॥
अथ शीलं भावना च । 'कस्मै संवर्तते' इति वाक्यशेषतोऽर्थं पृच्छति ।
स्वर्गाय शीलं प्राधान्यादिति । शीलं प्राधान्येन स्वर्गाय भवति । अन्यत्तु न प्राधा-
न्येन स्वर्गाय भवति । किमन्यत् ? दानम् । दानमपि हि स्वर्गाय सम्भवति ।
शीलमपि विसंयोगाय सम्भवति; शमथविपश्यनयोः शीलप्रतिष्ठानत्वात् ।
भावना प्राधान्येन विसंयोगाय । साक्षाद् विसंयोगप्रापकत्वात्, प्रहाणमार्ग-
संगृहीतत्वाद् वा ।
पुण्यक्रियावस्तुप्रसङ्गेनेदमुपन्यस्यते—
सूत्र उक्तम्—चत्वारः पुद्गलाः ब्राह्मं पुण्यं प्रसवन्ति । अप्रतिष्ठिते पृथिवी-
प्रदेशे तथागतस्य शारीरं स्तूपं प्रतिष्ठापयति—अयं प्रथमः पुद्गलः ब्राह्मं पुण्यं
प्रसवति । चातुर्दिशे भिक्षुसंघे आरामं निर्यातयति, तत्रैव चारामे विहारं
प्रतिष्ठापयति—अयं द्वितीयः पुद्गलो ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति । भिन्नं तथागत-

७५२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
इति। कतमत् तद् ब्राह्मपुण्यम् ? यल्लक्षणविपाकस्य कर्मणः परिमाणज्ञापनायोक्त-
मिति वैभाषिकाः।
पूर्वाचार्यास्तु व्याचक्षते—
चतुर्णां ब्राह्मपुण्यत्वं कल्पं स्वर्गेषु मोदनात् ॥ १२४ ॥
यावता पुण्येन कल्पं स्वर्गेषु मोदते, इदं ब्राह्मं पुण्यम्; ब्रह्मपुरोहितानां
कल्पायुक्तत्वात्। निकायान्तरे गाथां पठन्ति—
“ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति कल्पं स्वर्गेषु मोदते” ( ) इति ॥१२४॥
आमिषदानमुक्तम् ॥
धर्मदानं वक्तव्यम्। तदिदमुच्यते—
धर्मदानं यथाभूतं सूत्राद्यक्लिष्टदेशना।
सूत्रादीनां यथाभूतमक्लिष्टदेशना धर्मदानम्। अतो महतीं त आत्मनः
थावकसंघं प्रतिसन्दधाति—अयं तृतीयः पुद्गलः ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति। मैत्रीसह-
गतेन चित्तेनावैरेणासपतेनाव्याबाधेन विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेन सुभाविते-
नैकां दिशमधिमुच्य स्फुरित्वोपसम्पद्य विहरति, तथा द्वितीयाम्, तथा
तृतीयाम्, तथा चतुर्थीम्, इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् सर्वतः सर्वमिमं लोकं स्फुरि-
त्वोपसम्पद्य विहरति—अयं चतुर्थः पुद्गलो ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति” ( )
इति। यल्लक्षणविपाकस्य कर्मणः परिमाणज्ञापनायोक्तमिति। यदुक्तम्—सन्निकृष्टं
बोधिसत्त्वं स्थापयित्वा यावत् सर्वसत्त्वानां भोगफलमित्येवमादि;
इदं ब्राह्मं पुण्यमिति। ब्रह्मणामिदं ब्राह्मम्। ब्रह्मपुरोहिताश्चात्र ब्रह्मशब्दे-
नोच्यन्ते। कस्मात् ? ब्रह्मपुरोहितानां कल्पायुक्तत्वात्। ब्रह्मपुरोहितानां हि
कल्पमायुरुक्तम्। अनेन च कर्मणा कल्पं स्वर्गेषु मोदते। ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति कल्पं
स्वर्गेषु मोदत इति निकायान्तरपाठवचनात्। तत्साधर्म्यादेतद् ब्राह्मं पुण्य-
मुच्यते। ननु च कामधातौ नास्ति कुशलस्य कर्मणः कल्पं विपाक इति ?
सत्यमेकस्य नास्ति; एकाविष्ठानास्तु बह्वघश्चातना भवन्ति। यासां क्रमेण
कल्पप्रमाणं स्वागिकं फलमभिनिर्वर्तते; च्युतस्य पुनस्तत्रैव जन्मसन्धानात्।
बृहद् पुण्यं ब्राह्ममित्यपरे ॥ १२४ ॥
सूत्रादीनामिति। आदिशब्देन द्वादशानामङ्गानां ग्रहणम्। सूत्र-गेय-
व्याकरण-गाथा-उदान-निदानावदान-इतिवृत्तक-जातक-वैपुल्याद्भुतधर्मोपदेशा