अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
पृष्ठं नाम यत् कृतस्य पुनरनुक्रिया । क्षेत्रं नाम यत्र कारापकाराः
क्रियन्ते । अधिष्ठानं कर्मपथः । प्रयोगस्तदर्थं कायवाक्कर्म । चेतना यया
कर्मपथं निष्ठापयति । आशयस्तदभिप्रायः—'एवं चैवं च कुर्याम्', 'एवं चैवं च
न करिष्यामि' इति ।
कस्यचित् पृष्ठपरिग्रहेणैव तत्कर्म गुरु सम्पद्यते; विपाकनैयम्यावस्थानात्१ ।
कस्यचित् क्षेत्रवशेनैव । तत्रैव क्षेत्रे पुनरधिष्ठानवशात् गुरु सम्पद्यते, नान्यथा ।
यथा—मातापित्रोः प्राणातिपातात्, न त्वेवमदत्तादानादिकात् ।
एवमन्यदपि योज्यम् ।
यस्य तु सर्वाण्यधिमात्राणि भवन्ति, तस्यात्यर्थमधिमात्रं गुरु कर्म वेदि-
तव्यम् । यस्य मृदूनि, तस्यात्यर्थं मृदु वेदितव्यम् ॥ ११९ ॥
कृतं च, उपचितं च कर्मोच्यते । कथं कर्मोपचितं भवति ? पञ्चभिः करणैः ।
सञ्चेतनसमाप्तिभ्यां निष्कौकृत्यविपक्षतः ।
परिवाराद्विपाकाच्च कर्मोपचितमुच्यते ॥ १२० ॥
कथं सञ्चेतनतः ? सञ्चिन्त्य कृतं भवति नाबुद्धिपूर्वम्, न सहसा कृतम् ।
कथं समाप्तितः२ ? कश्चिदेकेन दुश्चरितेनापायान्याति, कश्चिद् यावत्
त्रिभिः । कश्चिदेकेन कर्मपथेन, कश्चिद् यावद् दशभिः । तत्र यो यावता गच्छति
तस्मिन्नसमाप्ते कृतं तत् कर्म नोपचितम्, समाप्ते तूपचितम् ।

विपाकनैयम्यावस्थानादिति । नियतविपाकदानावस्थानादित्यर्थः । कस्यचित्
क्षेत्रवशेनैवेति । तद् यथा सामान्यपुरुषवधात् पितृवधः । तत्रैव क्षेत्रे पुनरधिष्ठान-
वशादिति । कर्मपथवशात् । कथम् ? इत्याह—मातापित्रोः प्रागातिपातनात् गुरु
कर्म, न त्वेवमदत्तादानादिकात् गुरु । न हि मातापित्रोर्द्रव्यापहरणकर्म तद्वधवद् गुरु
भवति; तद्वधस्यानन्तर्यस्वभावत्वात् । आदिशब्देन मृषावादपैशुन्यादिग्रहणम् ।
एवमन्यदपि योज्यमिति । कस्यचित् प्रयोगविशेषेण गुरु सम्पद्यते; विपाक-
नैयम्यावस्थानात् । कस्यचिच्चेतनाविशेषेण । कस्यचिदाशयविशेषेण ॥ ११९ ॥
नाबुद्धिपूर्वं न सहसा कृतमिति । अथ वा—नाबुद्धिपूर्वं कृतम् इदं कुर्यामित्य-
सञ्चिन्त्य कृतम् । तन्नोपचितम् । अव्याकृतं हि तत् कर्म । न सहसा कृतमिति ।
बुद्धिपूर्वमपि न सहसा कृतम् । यदभ्यासेन भाष्याक्षेपान्मुषावादाद्यनुष्ठानं कृतं
[तदकुशलम्, न पुनरुपचितम् । यावत् त्रिभिरिति । कायवाङ्मनोदुश्चरितैः ।
१. ०नैयम्येनाव०—का० । २. समापत्तितः—का० ।