अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७४७
कथं निष्कौकृत्यविपक्षतः ? निर्विप्रतिसारं च तत् कर्म भवति, निष्प्रति-
पक्षं च ।
कथं परिवारतः ? अकुशलं चाकुशलपरिवारं च भवति ।
कथं विपाकतः ? विपाकदाने नियतं भवति ।
एवं कुशलमपि योज्यम् । अतोऽन्यथा कर्म कृतं भवति, नोपचितम्
॥ १२० ॥
चैत्ये सरागस्यात्मार्थं दानमित्युक्तम् । तत्रासत्युपभोक्तरि कथं पुण्यं भवति ?
द्विविधं हि पुण्यम् — १. त्यागान्वयम्, त्यागादेव यदुपपद्यते; २. परिभोगान्वयं
च, देयधर्मपरिभोगाद् यदुत्पद्यते ।
चैत्ये त्यागान्वयं पुण्यम्,
परिभोगान्वयं पुण्यं नास्ति । कथं तत्राप्रतिगृह्णति कस्मिंश्चित् पुण्यम् ? किं
पुनः कारणं सति प्रतिग्रहीतरि भवितव्यम्, नास्तीति ? कस्यचिदप्यनुग्रहा-
भावात् ?
इदमकारणम् । यदि हि पुण्यं परानुग्रहादेव स्यात्, मैत्र्याद्यप्रमाणसम्य-
ग्दृष्टिभावनायां न स्यात् । तस्माद्देष्टव्यं चैत्येऽपि पुण्यम् ।
निष्प्रतिपक्षं चेति । प्रतिदेशनादिप्रतिपक्षाभावतः ।
अकुशलं चाकुशलपरिवारं चेति । यः कृत्वाप्यनुमोदत इति ।
विपाकदाने नियतमिति । पुष्टाकुशललक्षणसमुत्पादात् ।
एवं कुशलमपि योज्यमिति । कथम् ? सञ्चेतनतः सञ्चिन्त्य कृतं भवति,
नाबुद्धिपूर्वं कृतं भवति । तद्यथा—अव्याकृतेन चित्तेन पाषाणं ददामीति
सुवर्णपिण्डं दद्यात् । कृतं तत्, न पुनरुपचितम् । अव्याकृतं हि तत् कर्म, न सहसा
कृतम् । यथा भाष्याक्षेपात् सत्यवचनं कृतं तत् कुशलम्, न पुनरुपचितम् ।
कश्चिदेकेन सुचरितेन सुगतिं याति, कश्चिद् यावत् त्रिभिः; कश्चिदेकेन कर्मपथेन,
कश्चिद् यावद्दशभिः । तत्र यो यावता गच्छति, तस्मिन्नसमाप्ते कृतं कर्म,
नोपचितम् । समाप्ते तूपचितम् । एवं यावद् विपाकदाने नियतमिति सम्भवतो
योज्यम् ॥ १२० ॥
चैत्ये सरागस्येति विस्तरः । "स्वपरार्थोभयार्थाय" (अभि० को० ४.११४)
इत्यत्र । पुण्यमेव त्यागान्वयमपश्यन्नाह—कस्यचिदप्यनुग्रहाभावादिति । सति
हि प्रतिग्रहीतरि युक्तं त्यागान्वयं पुण्यम् । तत्र हि प्रीत्यनुग्रहेण ग्रहीता युज्यत
अभि० को० २ : २४