अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अथ कथं चतुर्गुणम् ? इत्याह—
दौःशील्यतद्धेत्वहतं तद्विपक्षसमाश्रितम्¹।
दौःशील्येन तावदनुपहतं भवति यथोक्तेन दौःशील्येन। हेतुनाप्यनुपहतं
भवति। लोभादिभिः क्लेशोपक्लेशैः दौःशील्यविपक्षाश्रितं च भवति। स्मृत्युप-
स्थानसन्निहितत्वात् समाश्रितं च भवति। नोपपत्तिविशेषाश्रितम्; निर्वाण-
परिणामित्वात्।
पञ्चभिः कारणैः इत्यपरे। १. मौलैः कर्मपथैर्विशुद्धं भवति, २.
सामन्तकैर्विशुद्धम्, ३. वितर्कैरनुपहतम्, ४. स्मृत्यानुपरिगृहीतम्, ५. निर्वाण-
परिणामितं चेति।
चतुर्विधं शीलमित्यपरे। १. भयशीलम्—यदाजीविकाश्लोकदण्डदुर्गति-
भयात् पाल्यते। २. आशास्तिशीलम्—यद्भवभोगसत्कारतृष्णाकृतम्। ३.
बोध्यङ्गानुलोमं शीलम्—यन्मोक्षार्थं सम्यग्दृष्टिकानाम्। ४. परिशुद्धं शीलम्—
अनास्रवशीलम्; निर्मलत्वादिति॥
गतं शीलम्॥
समाहितं तु कुशलं भावना,
“विशुद्धं तु चतुर्गुणम्” इति। चत्वारो गुणा अस्येति चतुर्गुणम् ॥ १२२ ॥
दौःशील्येन यथोक्तेनेति। “दौःशील्यमशुभं रूपम्” इत्यनेन। लोभादिभि-
रिति। न तैर्दौःशील्यहेतुभिः समुदाचरद्भिरुपहतं भवति। दौःशील्यविपक्षाश्रित-
मित्यर्थः।
मौलैः कर्मपथैर्विशुद्धमिति। प्राणातिपातादिभिर्मौलेरखण्डितमित्यर्थः।
सामन्तकैर्विशुद्धमिति। प्राणातिपादिप्रयोगैरदूषितमित्यर्थः। वितर्कैरिति।
कामवितर्कादिभिः। स्मृत्यानुपरिगृहीतमिति। कायादिस्मृत्युपस्थानेर्दृढीकतम्।
शीलस्मृत्या वानुपरिगृहीतम्।
आशास्तिशीलमिति। आशास्तिः=प्रार्थना। यद्भवभोगसत्कारतृष्णाकृतमिति।
भवे भोगे च सत्कारे च या तृष्णा, तया यत् समात्तमित्यर्थः। सम्यग्दृष्टि-
कानामिति। बुद्धशासनप्रतिपन्नानाम्। अन्यतीर्थिकानां हि न बोध्यङ्गानुकूलम्;
असद्दृष्टित्वात्।
“समाहितं तु कुशलम्” इति। समाहित-ग्रहणमसमाहितनिवृत्त्यर्थम्।
१. ॰क्षमाश्रितम्—का०।