अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७४० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
तत्र दानमये तावत् पुण्यक्रियावस्तुनि कायवाक्कर्म त्रिधा भवति-तत्-
समुत्थापिका चेतना, पुण्यं च, क्रिया च। तत्सहभुवो धर्माः पुण्यमेव।
शीलमयं तु---कायवाक्कर्मैवेति त्रिधा भवति।
भावनामयम्-मैत्री, पुण्यं च, पुण्यक्रियायाश्च वस्तु। तत्सम्प्रयुक्तायाश्चेत-
नाया मैत्रीमुखेनाभिसंस्करणात् तत्सहभूश्चेतना, शीलं च, पुण्यं च, क्रिया च।
अन्ये तत्सहभुवः पुण्यमेव, पुण्यस्य वा कारणं पुण्यक्रिया पुण्यप्रयोगस्तस्या
एतानि त्रीणि वस्तूनि। एषां सम्पादनार्थं पुण्यप्रयोगाम्भादिति।
कुशलचेतनापरमार्थेन पुण्यक्रिया। तस्या एतानि वस्तूनीत्यपरे ॥११२॥
किमिदं दानं नाम? यदपि दीयते तद् दानम्। इह तु
दीयते येन तद्दानम्,
सप्त कर्मपथाः, कर्मस्वभावत्वात् चेतनापथत्वाच्च। त्रयस्त्वभिध्यादयः पन्थान एव
कर्मणश्चेतनाख्यस्येति कर्मपथाः।
कायवाक्कर्म त्रिविधेति। पुण्यं तावदिष्टविपाकत्वात्। क्रिया कर्मस्वभाव-
त्वात्। वस्तु तत्समुत्थानचेतनायास्तदधिष्ठाय प्रवृत्तेः। तत्समुत्थापिका चेतना
कायवाक्कर्मसमुत्थापिका। पुण्यमिष्टविपाकत्वात्। क्रिया मनस्कर्मत्वात् न वस्तु,
क्रियानधिष्ठानत्वात्। तत्सहभुवो वेदनादयः। इष्टविपाकत्वात् पुण्यमेव, न तु
क्रियाधिष्ठानं वा; तल्लक्षणाभांवात्।
शीलमयमिति। पूर्ववत् त्रेधं योज्यम्।
मैत्रीं पुण्यमिति पूर्ववद् योज्यम्। पुण्यक्रियायाश्च वस्तु। तत्सम्प्रयुक्ताया मैत्री-
सम्प्रयुक्तायाश्चेतनाया मैत्रीमुखेन मैत्रीवशेनार्भिसंस्करणाद् अभिसञ्चेतनात्
तत्सहभूः मैत्रीसहभूश्चेतना शालञ्च ध्यानसंवरसंगृहीतम्, पुण्यं च क्रिया च पूर्ववत्।
'न हि ध्यानसंवरं प्रवर्तयेयम्' इत्यधिष्ठाय चेतना प्रवर्तते। तेन न क्रियाविष्ठा-
नम्। अन्ये तत्सहभुवो वेदनादयः पुण्यमेव पूर्ववत्। तदेवम् दानमये-पुण्यं च
क्रिया च वस्तु च, पुण्यं क्रिया च, पुण्यं चं, पुण्यक्रियावस्तु। शीलमये-पुण्यं
च क्रिया च क्रियावस्तु च पुण्यक्रियावस्तु। भावनामये-पुण्यक्रियावस्तु च,
पुण्यं क्रिया च, पुण्यं चेति पुण्यक्रियावस्तु। अवयवरूपाणामप्येकशेष
इष्यते; "गुणो यङ्लुकोः" ( पा० सू० ७.४.८२ ) इति यथा ॥ ११२ ॥
यदपि दीयते तद्दानमिति। देयं वस्तु, कर्मणि ल्युडिति कृत्वा। "दीयते येन
तद्दानम्" इति। इह तु कुशलमिष्टं दानमिति। देयस्य हि वस्त्रादेर्व्या-
वृत्तत्वम्।