अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७४५
शेषं सुगमत्वान्न विभक्तम् ॥ ११७ ॥
स्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नाकाय दानं दत्त्वा अप्रमेयविपाकः, ततोऽप्रमेयतरः
स्रोतआपन्नायेति विस्तरेणोक्तं सूत्रे ।
अपि तु—
मातृपितृग्लानधर्मकथिकेभ्योऽन्त्यजन्मने ।
बोधिसत्त्वाय चामेया अनार्येभ्योऽपि दक्षिणा ॥ ११८ ॥
एभ्यः पञ्चभ्यः पृथग्जनभूतेभ्योऽप्यप्रमेया फलतो दक्षिणा भवति ।
तत्रान्त्यजन्मा बोधिसत्त्वश्चरमभविकः ।
धर्मकथिकश्चतुर्विधे क्षेत्रविशेषे कतमस्मिन् पक्षे निक्षेप्यः ? उपकारिपक्षे ।
स हि महाकल्याणमित्रम् अविद्यान्धायां प्रजायां प्रज्ञाचक्षुषो दाता, समविषमस्य
प्रकाशयिता, अनास्रवस्य धर्मकायस्य निर्वर्तयिता, समासतो बुद्धकृत्यस्य कर्ता
॥ ११८ ॥
कर्मणां तु गुरुलघुत्वं ज्ञातुकामेन समासतः षट् कारणानि ज्ञेयानि ।
तद्यथा—
पृष्ठं क्षेत्रमधिष्ठानं प्रयोगश्चेतनाशयः ।
एषां मृद्वधिमात्रत्वात् कर्ममृद्वधिमात्रता ॥ ११९ ॥
सर्वसत्त्वार्थञ्च । शेषं सुगमत्वान्न विभक्तमिति । यदेतददान्मे दानमित्येवमादि-
कम् । अदान्मे दानमिति । दत्तमनेन पूर्वमिति दानं तृतीयम् । दास्यति मे
दानमिति चतुर्थम् । दत्तपूर्वं मे पितृभिश्च पितामहैश्चेति दानमिति पञ्चमम् ।
स्वर्गार्थं दानं षष्ठम् । कीर्त्यर्थं सप्तमम् । चित्तालङ्कारार्थं यावदुत्तमार्थस्य प्राप्तये
दानमित्यष्टमम् । चित्तालङ्कारार्थमृद्धयर्थम् । चित्तपरिष्कारार्थम् । अष्टौ चित्त-
परिष्कारा मार्गाङ्गानि, तदर्थम् । योगसम्भारार्थम् । योगनिदानार्थम् । उत्तमा-
र्थस्य प्राप्तिः । अर्हत्त्वं निर्वाणस्य वा प्राप्तिः, तस्यै प्राप्तये दानम् । चतुर्भेदमध्येक-
मष्टमं भवति । निर्वाणप्रापकमेवैतदिति कृत्वा सुगममुक्तमाचार्येण ॥ ११७ ॥
चतुर्विधे क्षेत्रविशेष इति । गतिदुःखोपकारिगुणक्षेत्रे कतमस्मिन् पक्ष इति ।
यस्मादस्य गतिक्षेत्रता च न सम्भवति । तस्मात् पृच्छति । समविषमस्य प्रका-
शयितेति । धर्माधर्मस्य ॥ ११८ ॥