अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७३४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
किमानन्तर्यैरेवावश्यं नरकेषूपपद्यते ? आनन्तर्यसभागैरप्यवश्यमुपपद्यते । न
त्वनन्तरमेवेत्यपरे ॥ १०५ ॥
कतमानि तानि ? इत्याह—
दूषणं मातुरर्हन्त्या नियतिस्थस्य मारणम् ।
बोधिसत्त्वस्य शैक्षस्य सङ्घायद्वारहारिका ॥ १०६ ॥
आनन्तर्यसभागानि पञ्चमं स्तूपभेदनम् ।
एतानि पञ्च पञ्चानामानन्तर्याणां यथाक्रमं सभागानि—१. यदि मातर-
मर्हन्तीं दूषयत्यब्रह्मचर्यकरणात्, २. नियतिपतितं बोधिसत्त्वं मारयति, ३. शैक्षं
मारयति, ४. संघस्य सुखायद्वारिकं हरति, ५. स्तूपभेदं करोति ।
अन्यदपि तु कर्म सविपाकं त्रिषु कालेष्वत्यर्थं विप्रयति ॥
कतमेषु त्रिषु ?
क्षान्त्यानागामिताऽर्हत्त्वप्राप्तौ कर्मातिविघ्नकृत् ॥ १०७ ॥
मूर्धभ्यः क्षान्तिमाक्रित आपायिकानि कर्माणि विप्रायोपतिष्ठन्ते; तद्विपाक-
भूम्यतिक्रमात् । यथा पुरुषस्य देशत्यागं कुर्वतो धनिका उत्तिष्ठन्ते¹ ।
न त्वनन्तरमेवेति । नरकेऽवश्यमुत्पत्त्या तानि तत्सादृश्यात् सभागान्यु-
च्यन्ते, न तु तत्रानन्तरोत्पत्त्या । अन्यथा ह्यानन्तर्याण्येव स्युरित्यपरेषा-
मभिप्रायः । अनन्तरभावित्वेऽपि न तान्यानन्तर्याण्येव सम्भवन्ति; अतुल्यकाल-
विपाकत्वादिति प्रथमपाक्षिकाणां परिहारः ॥ १०५ ॥
“दूषणं मातुरर्हन्त्याः” । मातृवघानन्तर्यसभागम् ॥ १०६ ॥
नियतिपतितबोधिसत्त्वमारणं पितृवघानन्तर्यसभागम् । शैक्षमरणमर्हद्वघा-
नन्तर्यसभागम् । सङ्घायद्वारहारिका सङ्घभेदानन्तर्यसभागम् । स्तूपभेदनं तथा-
गतदुष्टचित्तरुधिरोत्पादनानन्तर्यसभागम् ।
सङ्घायद्वारहारिका पुनरक्षयनीव्यपहार इत्याचार्यवसुमित्रः । एवं तु
व्याचक्षते—सुखायद्वारहारिकेत । यत् सुखोपयोगिकं येन सङ्घो जीविकां
कल्पयति तस्यापहार इति ।
तद्विपाकभूम्यतिक्रमादिति । क्षान्तिलाभ्यनपायग इत्यपायमुच्यतेऽत्रोत् ।
१. उपतिष्ठन्ते—का० ।