अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३७
सन्निकृष्टं बोधिसत्त्वं स्थापयित्वा यावत् सर्वसत्त्वानां भोगफलमित्येके।
यावत् सर्वसत्त्वानां कर्माधिपत्येन त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोको निर्वर्तत¹
इत्यपरे।
बुद्धा एव च तत्परिमाणज्ञा इत्यपरे।
अन्य बोधिसत्त्वभूतो भगवान् कियतो बुद्धान् पर्युपासयामास ? प्रथमे
कल्पासंख्येये पञ्चसप्ततिसहस्राणि, द्वितीये षट्सप्ततिम्, तृतीये सप्तसप्ततिम्।
अथ कस्य कल्पासंख्येयस्यान्ते कतमो बुद्ध आसीत् ? प्रतिलोमानुक्रमेण
यथाक्रमम्—
सन्निकृष्टं बोधिसत्त्वं स्थापयित्वेति। यो लक्षणविपाककर्मकारी। त्रिसाहस्र-
महासाहस्रो निर्वर्तत इति। येन सर्वसत्त्वकर्माधिपत्येन त्रिसाहस्रमहासाहस्र-
प्रादुर्भावः, तस्य तत् परिमाणमिति। उक्तं पुण्यस्य परिमाणम्।
—तेषामेवं कृतपरिमाणानां शतेनैकं महापुरुषलक्षणं निर्वर्तते। एवं यावद्
द्वात्रिंशत्तममपीति। केचित् तं व्याचक्षते—बुद्धालम्बनमनस्कारसम्मुखीभावात्
पञ्चाशच्चेतना भवन्ति। ‘अहमपीत्थं स्याम्’ इत्यपराः पञ्चाशदित्येवं पुण्यशतं
भवतीति।
अपरे वर्णयन्ति—कामधातुर्विंशतिस्थानानि, रूपधातुः षोडश, आरूप्या-
श्चत्वारः, अष्टौ च शीटनरका इत्यष्टचत्वारिंशद्विकल्पं त्रैधातुकं भवति।
तदालम्बनमस्य बोधिसत्त्वस्य करुणाचित्तमुत्पद्यते। ततस्तत्सम्प्रयुक्ताश्चेतना
अष्टचत्वारिंशद् भवन्ति। अतोऽनन्तरं बुद्धालम्बनचेतनोत्पद्यते। यथानेनास्मात्
त्रैधातुकात् सत्त्वा मोचिता इत्येका चेतना। अतोऽनन्तरं द्वितीया चेतनोत्पद्यते।
‘अहमप्येवं मोचयेयम्’ इत्यात्मालम्बनेति पञ्चाशच्चेतना भवन्ति। तासां
पुनर्द्विःसम्मुखीभावाच्चेतनाशतं भवतीति।
अन्य आहुः—प्राणातिपातविरतिर्बुद्धस्य भगवतः पञ्चभिः कारणैरुपैता
भवति। पञ्च कारणानि—मौलकर्मपथपरिशुद्धिः, सामन्तकपरिशुद्धिः, वित-
र्कानुपघातः, स्मृत्यनुपरिगृहीतत्वम्, निर्वाणपरिणामितत्वं चेति। तदालम्बना
अपि चेतनाः पञ्च भवन्ति। एवं दश कर्मपथालम्बना दश पञ्चकाश्चेतनानां
पञ्चाशच्चेतना भवन्ति। तासां द्विःसम्मुखीभावाच्चेतनाशतं भवतीत्येतत्
पुण्यशतम्। ‘यथा अयमसाधारणदशकुशलकर्मपथनिर्जातो भगवान्, एवमह-
मपि स्याम्’ इति कृत्वा। तदेवं सत्येकैकं पुण्यशतजमित्येतत् सिध्यति।
पर्युपासयामासेति। लिट्ण्याम्-प्रत्ययान्तस्यासेरेतद्रूपम्। पर्युपासितवा-
१. ॰ऽभिनिवर्तत—का०।