अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७४८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
मैत्र्यादिवदगृह्णति ।
यथा मैत्र्यादिष्वन्तरेणापि प्रतिग्राहकं परानुग्रहं वा पुण्यं भवति स्वचित्त-
प्रभवम्, तथा ह्यतीतेऽपि¹ गुणवति तद्भक्तिकृतं स्वचित्तात् पुण्यं भवति ।
दानमानक्रिया तर्हि व्यर्था प्राप्नोति ? न; तत्कर्मसमुत्थापिकाया भक्तेः
प्रकृष्टतरत्वात् । यथा हि शत्रून्हन्मीत्य तत्समुत्थितं² कायवाक्कर्म शत्रु-
संज्ञया तस्मिन् मृतेऽपि कुर्वतो बहुतरमपुण्यं जायते, नाभिप्रायमात्रेण; तथा
ह्यतीतेऽपि¹ शास्तरि तद्भक्तिसमुत्थां दानमानक्रियां कुर्वतो बहुतरं पुण्यं जायते,
न भक्तिमात्रेण ।
यदि सुक्षेत्रे दानक्रियाबीजमिष्टफलं भवति, कुक्षेत्रे³ तर्ह्यनिष्टफलं भविष्यति ?
कुक्षेत्रेऽपीष्टफलता फलबीजाविपर्ययात् ॥ १२१ ॥
इति । “मैत्र्यादिवदगृह्णति” इति । मैत्र्यादिष्वेव मैत्र्यादिवत् । अगृह्णति असति
प्रतिग्राहके पुण्यं भवति । असत्यपि परानुग्रहे; कुशलमूलादिबलाधानात् । तथा
ह्यतीतेऽपि गुणवति तथागतादौ तद्भक्तिकृतं चैत्यदानं पुण्यं भवति ।
दानमानक्रिया तर्हि व्यर्था प्राप्नोतीति । यदि स्वचित्तादेव पुण्यं भवेत्
चित्तेनैव दानमानक्रियेते; तत एव पुण्यप्राप्तेः । न; तत्कर्मसमुत्थापिकाया
भक्तेः प्रकृष्टतरत्वात् । नैतदेवम् । कस्मात् ? यस्माद् दानमानौ भगवच्चित्त-
मात्रेण चिन्तयतो या भक्तिः, तत इयं दानमानौ कुर्वतो भक्तिः प्रकृष्टतरा;
कायवाक्कर्मणोरपि प्रवर्त्तनात् । चित्तमात्रेण हि चिन्तयतो भक्तिः कायवाक्कर्मणी
न प्रवर्त्तयतः । यथा हीति विस्तरः । यथा हि 'शत्रून् हन्मि' इति कृताभिप्रायस्य
कस्यचित् तत्समुत्थितं तदभिप्रायसमुत्थितं कायवाक्कर्म शत्रुसंज्ञया 'शत्रुरयं न
तावन्म्रियते' इत्यनया संज्ञया तस्मिन् मृतेऽपि कुर्वतो बहुतरमपुण्यं जायते; चेतना-
नुबन्धात् । नाभिप्रायमात्रेण क्रियाशून्येन । तथा ह्यतीतेऽपि परिनिर्वृतेऽपि भगवति
तद्भक्तिसमुत्थां शास्तृभक्तिसमुत्थां दानमानक्रियां पृष्ठभूतानिव कुर्वतो बहुतरं
पुण्यं जायते । न भक्तिमात्रेण । क्रियाशून्येनेति ।
कुक्षेत्रे तर्ह्यनिष्टफलं भविष्यतीति । तस्करादिभ्यो दानमनिष्टफलमिति
निर्ग्रन्थाः । सुक्षेत्रे हीष्टफलम्, कुक्षेत्रे तु विपरीतमिति ? अतो ब्रवीति— “कुक्षेत्रे-
ऽपीष्टफलता फलबीजाविपर्ययात्” इति । न क्षेत्रविशेषादिष्टं फलमिति ब्रूमः । किं
तर्हि ? विशिष्टमिति । न हि सुक्षेत्रे प्राणातिपातादिबीजस्येष्टं फलं भवतीति ।
१-१. ०म्यतीते०—का० । २. तत्समुत्थापि०—का० । ३. तत्क्षेत्रे—का० ।