अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७३९
न मरुभवने दिव्यस्थाने¹ न दिक्षु विदिक्षु च² ॥
चरतु वसुधां स्फीतां कृत्स्नां सपर्वतकाननाम् ।
पुरुषवृषभस्त्वत्तुल्योऽन्यो महाश्रमणः कुतः" ॥ ( ) इति ।
तदा किल वीर्यपारमिता परिपूर्णा, नव च कल्पाः प्रत्युदावर्तिताः ।
धीसमाध्योरनन्तरम् ।
बोधेः पूर्वसमनन्तरं ध्यानप्रज्ञापारमितयोः परिपूरिः । वज्रोपमसमाधौ
स्वस्याः सम्पदः पारगमनात् पारमिताः ।
सूत्र उक्तम्—"त्रीणि पुण्यक्रियावस्तूनि । दानमयं पुण्यक्रियावस्तु,
शीलमयम्, भावनामयम्" ( ) इति । कथमेतत् त्रयं
पुण्यक्रियावस्तु !
पुण्यं क्रियाऽथ तद्वस्तु त्रयं कर्मपथा यथा ॥ ११२ ॥
पुण्यमप्येतत् त्रयं क्रियापि, वस्त्वपि, यथायोगमिति पुण्यक्रियावस्तु ।
तद्यथा—कर्म च ते पन्थानश्च पन्थान एव च कर्मण इति कर्मपथा उक्ताः ।
नास्मिँल्लोके न वैश्रवणालये न मरुभवने दिव्यस्थान इति । तद्व्यक्त्यर्थनिर्देशपदानि ।
अस्मिन् लोक इति । मनुष्यलोके। वैश्रवणालय इति। चातुर्महाराजिकस्थाने ।
मरुभवन इति । मरुद्भवे । त्रायस्त्रिंशभवन इत्यर्थः । दिव्यस्थाने । यामादिस्थाने ।
लोकधात्वन्तरेष्वपि तत्सदृशस्याभावज्ञापनाथर्माह—न दिक्षु विदिक्षु चेति ।
अथ न श्रद्धीयते, चरतु नरः कश्चिद् वसुधामिमां कृत्स्नां स्फीतां
बहुसत्त्वाध्यासितां सह पर्वतैः काननेश्च । सपर्वतकाननां स्वयं प्रत्यवेक्ष्यताम्
इत्यभिप्रायः ।
नव च कल्पाः प्रत्युदावर्तिता इति । तेन वीर्यारम्भेणैकनवत्या कल्पैः परिपूर्णा
वीर्यपारमितेति कृत्वा । अत एवोक्तम्—एकनवत्यां कल्पेष्वाक्षिप्तमिति ।
बोधेः पूर्वसमनन्तरमिति । क्षयानुत्पादज्ञानलक्षणाया बोधेः पूर्वसम-
नन्तरम् । किं कारणम् ? परिपूर्णपारमितो हि बोधिमधिगच्छति, नापरिपूर्ण-
पारमित इति ।
यथायोगमिति । किञ्चित् पुण्यञ्च क्रिया च वस्तु च, किञ्चित् पुण्यं च क्रिया
च, किञ्चित् पुण्यमेव क्रिया च, किञ्चित् पुण्यं च वस्तु च, किञ्चिद्वस्त्वेवेति ।
कथम् ? इत्याह—तद्यथेति विस्तरः । कर्म च ते पन्थानश्च । प्राणातिपातादयः
१. दिव्ये स्थाने—का० । २. वा—का० ।