अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९१
प्रकरणग्रन्थस्तर्हि परिहार्यः—"गतिषु सर्वेऽनुशया अनुशेरते” इति ?
सन्धिचित्तानि¹ हि गतीनां पञ्चप्रकाराणि सन्ति, अतः सप्रवेशगतिमहणाददोष
एव ग्रामग्रहणे ग्रामोपविचारग्रहणवत्² ।
कुशलक्लिष्टा अपीत्यपरे ।
यत्तूक्तम्—"कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणात्” ( ) इति ?
नावश्यं पृथग्वचनाद् बहिष्कृतो भवति । तद्यथा—पञ्चसु कषायेषु
क्लेशदृष्टिकषायौ पृथगुक्तौ, न च दृष्टयो न क्लेशाः । एवं कर्मभवोऽपि गतिश्च
स्यात् । पृथक् चास्य वचनं स्याद् गतिहेतुज्ञापनार्थम् ।
अन्तराभवेऽप्येष प्रसङ्गः ? नायोगात् । गच्छन्ति तामिति गतिः ।
न चान्तराभवो मन्तव्यः, च्युतिदेश एवोत्पादनात् ।
द्वेषरागसमुत्थितानाम् । अतोऽप्यनिवृताव्याकृता एव गतय इति । यस्मादुक्तम्—
'निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां गच्छति' इति ।
गतिषु सर्वेऽनुशया अनुशेरत इति प्रकरणग्रन्थः परिहार्यः । वक्तव्यः परिहार
इत्यर्थः; विरोधप्रसङ्गात् । यदि हि पञ्चप्रकारा धर्माः गतिस्वभावा भवेयुः,
सर्वेऽनुशया अनुशीयुरन् । यदि त्वव्याकृता एव गतयः स्युः, एवं वक्तव्यं स्यात्—
भावना प्रहातव्याः सर्वत्रगाश्चेति । अनिवृताव्याकृता हि संस्कृता धर्मा
भावनाप्रहातव्या एव । तेषु च भावनाप्रहातव्या एव सर्वत्रगाश्चानुशया
अनुशेरते आलम्बनतः प्रयोगतो वा, नान्ये । तेन ज्ञायते—नानिवृताव्याकृता
एव गतय इति । सन्धिचित्तानि हि गतीनां पञ्चप्रकाराणीति । सन्धिचित्तानि
गतीनां प्रवेशाः; तेषां पञ्चप्रकारत्वात् । दुःखदर्शनप्रहातव्यं यावद् भावना-
प्रहातव्यमिति । तत्र सर्वेऽनुशया अनुशेरत इति युक्तम् । ग्रामोपविचारग्रहण-
वदिति । ग्रामपरिसामन्तकग्रहणवदित्यर्थः¹ ।
पञ्चसु कषायेष्विति । पञ्चकषायाः—आयुःकषायः, क्लेशकषायः, दृष्टिकषायः,
कल्पकषायः, सत्त्वकषायश्च, तेषु । क्लेशदृष्टिकषायौ पृथगुक्तौ । क्लेशकषायाद्
दृष्टिकषायः पृथगुक्त इत्यर्थः । अनयो पृथग्वचनं गृहस्थप्रव्रजितपक्षाधिकारात् ।
गतिहेतुज्ञापनार्थमिति । गतीनां कर्मोद्भवो हेतुरिति ।
अन्तराभवेऽप्येष प्रसङ्ग इति । एवमन्तराभवोऽपि गतिश्च स्यात् । पृथक्
चास्य वचनं स्यात्—गतिगमनज्ञापनार्थमिति । गच्छन्ति तामिति । कर्मसाधन-
परिग्रहः । न चान्तराभव एवं युज्यत इति न गतिः ।
१. प्रतिसन्धि०—का० । २. ग्रामोपचार०--का० ।