अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९३
विज्ञानस्थितयः सप्त,
सूत्रे उक्तम्—“रूपिणः सन्ति सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनः, तद्यथा
मनुष्यास्तदेकत्याश्च देवाः । इयं प्रथमा विज्ञानस्थितिः । कतमे पुनस्ते
तदेकत्या देवाः ? कामावचराः षट् प्रथमध्यानिकाश्च¹ प्रथमाभिनिर्वृत्तवर्ज्याः” ।
नानात्वेन काय एषामिति नानात्वकायाः, अनेकवर्णलिङ्गसंस्थानत्वात् । नानात्वेन
संज्ञा नानात्वसंज्ञा, सैषामस्तीति नानात्वसंज्ञिनः; सुखदुःखादुःखासुखसंज्ञित्वात् ।
“रूपिणः सन्ति नानात्वकाया एकत्वसंज्ञिनः, तद्यथा—देवा ब्रह्म-
कायिका ये तत्प्रथमाभिनिर्वृत्ताः । इयं द्वितीया विज्ञानस्थितिः ।”
ते हि प्रथमाभिनिर्वृत्ताः सर्व एकैकसंज्ञिनो भवन्ति—‘अनेन वयं ब्रह्मणा
सृष्टाः’ इति, ब्रह्मणोऽप्येवं भवति—‘मयैते सृष्टाः’ इत्यभिन्नकारणसंज्ञानादेकत्व-
संज्ञिनः । अन्यथैव तु महाब्रह्मण आरोहपरिणाहौ², आकृतिविग्रहः, वाग्भाषा,
चीवरधारणं च; अन्यथा तत्पर्षद इति नानात्वकायाः ।
यदिदमुक्तं सूत्रे—‘तेषामेवं भवति—इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं यावदहो बतान्येऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन्मम सभागतायामिति ।
अस्य च सत्त्वस्यैवं चेतः प्रणिधिर्वयं चोपपन्नाः³” इति ।
कथं तमद्राक्षुः ? आभास्वरस्था इत्येके ।
ततो हि ते प्रच्युताः कथमिदानीमलब्धायां द्वितीयध्यानसमापत्तौ तद्भूमिकां

---

कामावचराः षट् प्रथमध्यानिकाश्च । कतमे ते ? वहिर्देशकनयेन ब्रह्मकायिकाः
ब्रह्मपुरोहिता महाब्रह्माणश्च प्रथमाभिनिवृत्तवर्ज्याः । काश्मीरनयेन पुनर्ब्रह्म-
कायिका ब्रह्मपुरोहिताश्च प्रथमाभिनिवृत्तवर्ज्याः । ब्रह्मपुरोहितेष्वेव हि तेषां
नयेन महाब्रह्माणो न स्थानान्तरनयाः । अनेकवर्णलिङ्गसंस्थानत्वादिति । वर्णो
नीलत्वादिः, लिङ्गम् वस्त्राभरणादि, संस्थानं दैर्ध्यादि । आरोह उच्चतता,
परिणाहस्तिर्यक्प्रमाणम् । आकृतिविग्रहः । आकृतिलक्षणो विग्रह आकृति-
विग्रहः । एवं विशेषिते वेदनादीनां विग्रहः पर्युदस्तो भवति; नासावाकृति-
लक्षण इति । विग्रहः पुनः शरीरम् । वाग्भाषा वागुच्चारणम् ।
कथमिदानीमिति विस्तरः । प्रथमध्यानप्रत्यागमनेन तद्द्वितीयं व्यक्तम् ।
तद्भूमिकां द्वितीयध्यानभूमिकम् । पूर्वनिवासं कथमन्वस्माषुः ? न तावत्
१. ॰ध्यानभूमिकाश्च—का० । २. आरोहपरिणाहः—का० ।
३. चेहोपन्नाः—का० ।